હ્યસ્તની દુષ્ક્રિયાભ્યેતિ શોભાં સત્ક્રિયયા યથા । અદ્યૈવં પ્રાક્તની તસ્માદ્ યત્નાત્ સત્કાર્યવાન્ ભવ
જેમ ગઇકાલના ખરાબ કામો આજે સારા કામોથી સુંદર બની જાય છે, તેમ ભૂતકાળનાં કર્મ પણ બદલાય છે; એટલે સારા કામ કરવા માટે પ્રયત્નશીલ રહો.
મૂઢાનુમાનસંસિદ્ધં દૈવં યસ્યાસ્તિ દુર્મતેઃ । દૈવાદ્ દાહો ઽસ્તુ મા વેતિ વક્તવ્યં તેન પાવકે
જે મૂર્ખ માણસ મૂર્ખતાપૂર્વક અનુમાન કરીને ભાગ્યમાં માન રાખે છે, તેને જો અગ્નિ લાગશે તો એણે આગને કહેવું જોઈએ કે, 'ભાગ્ય પ્રમાણે બળે કે ના બળે.'
દૈવમ્ એવેહ ચેત્ કર્મ પુંસઃ કિમ્ ઇવ ચેષ્ટયા । સ્નાનદાનાશનાચારં દૈવમ્ એવ કરિષ્યતિ
જો અહીં બધું ભાગ્ય જ કરે છે, તો માણસની મહેનતનો શું અર્થ? ભાગ્ય પોતે જ સ્નાન, દાન, ખાવા-પીવા અને વર્તન બધું કરી નાખે તો પછી માણસ શું કરે?
કિં વા શાસ્ત્રોપદેશેન મૂકો ઽયં પુરુષઃ કિલ । સઞ્ચાર્યતે તુ દૈવેન કિં કસ્યેહોપદિશ્યતે
જો માણસ મૌન હોય અને બધું ભાગ્યના હાથે જ થતું હોય, તો શાસ્ત્રોનું શીખવાડવું શું કામનું? જ્યારે બધું ભાગ્ય જ ચલાવે છે, તો શીખવાડવું પણ કોને અને શું?
ન ચ નિસ્સ્પન્દતા લોકે દૃષ્ટેહ શવતાં વિના । સ્પન્દાશ્ ચ ફલસમ્પ્રાપ્તિસ્ તસ્માદ્ દૈવં નિરર્થકમ્
આ દુનિયામાં નિષ્ક્રિયતા તો માત્ર મૃત લોકોમાં જ જોવા મળે છે; જીવંત માણસના પ્રયાસથી જ પરિણામ મળે છે—એથી ભાગ્યનો કોઈ અર્થ જ નથી.
ન ચામૂર્તેન દૈવેન મૂર્તસ્ય સહકર્તૃતા । હસ્તાદીન્ ઈહતશ્ ચૈવ ન દૈવેન ક્વચિત્ કૃતમ્
આકાર વગરનું ભાગ્ય, શરીર ધરાવનારા માણસને મદદરૂપ થતું નથી; હાથ વગેરેના કામ માણસના પ્રયત્નથી થાય છે, ભાગ્યથી ક્યારેય થતું નથી.
મનોબુદ્ધિવદ્ અપ્ય્ એતદ્ દૈવં નેહાનુભૂયતે । આગોપાલં કિલ પ્રાજ્ઞૈસ્ તેન દૈવમ્ અસત્ સદા
જેમ મન અને બુદ્ધિ અહીં અનુભવાય છે, તેમ છતાં આ ભાગ્ય કોઈને દેખાતું નથી; વિદ્વાનો કહે છે કે ભાગ્ય ગોપાળિયા જેવું છે — એટલે ભાગ્ય હંમેશા ખોટું જ છે.
બુદ્ધેશ્ ચેત્ પૃથગ્ અન્યો ઽર્થસ્ સૈવ ચેત્ કાન્યતા તયોઃ । કલ્પના વા પ્રમાણં ચેત્ પૌરુષં કિં ન કલ્પ્યતે
જો બુદ્ધિથી અલગ કંઈ બીજું હોય, અને એ જ હોય, તો એ બંનેમાં શું ફરક રહ્યો? જો કલ્પના જ આધાર હોય, તો માણસનો પ્રયાસ પણ કેમ કલ્પાતો નથી?
નામૂર્તેસ્ તેન સઙ્ગો ઽસ્તિ નભસેવ વપુષ્મતઃ । મૂર્તં ચ દૃશ્યતે લગ્નં તસ્માદ્ દૈવં ન વિદ્યતે
રૂપ વગરની વસ્તુનું શરીર ધરાવનાર સાથે કોઈ સંબંધ નથી, જેમ આકાશનું શરીરવાળા સાથે નથી; અને શરીર ધરાવનારને જ જોડાયેલું જોવા મળે છે — એટલે ભાગ્ય નામની કોઈ વસ્તુ નથી.
વિનિયોક્તાથ ભૂતાનામ્ અસ્ત્ય્ અન્યસ્ તજ્ જગત્ત્રયે । શેરતાં ભૂતવૃન્દાનિ દૈવં સર્વં કરિષ્યતિ
જો ખરેખર કોઈ બીજું છે જે ત્રણેય લોકના જીવોને કામ સોંપે છે, તો પછી ભાગ્ય બધાને ઊંઘાડે — બધું જ ભાગ્યે કરાવવું જોઈએ.
દૈવેનેત્થં નિયુક્તો ઽસ્મિ કિં કરોમીદૃશં સ્થિતમ્ । સમાશ્વાસનવાગ્ એષા ન દૈવં પરમાર્થતઃ
હું તો ભાગ્યના વશમાં આવીને આવું કરી રહ્યો છું; હવે શું કરી શકું, આવી સ્થિતિ છે. પણ આ જે આશ્વાસન આપતી વાત છે, એ સાચા અર્થમાં ભાગ્ય નથી.
મૂઢૈઃ પ્રકલ્પિતં દૈવં તત્પરાસ્ તે ક્ષયં ગતાઃ । પ્રાજ્ઞાસ્ તુ પુરુષાર્થેન પદમ્ ઉત્તમમ્ આગતાઃ
મૂર્ખો જ ભાગ્યની કલ્પના કરે છે; જે લોકો એના આધાર પર રહે છે, તેઓ અંતે નાશ પામે છે. પણ બુદ્ધિશાળી લોકો પોતાના પ્રયત્નથી સર્વોત્તમ સ્થાન સુધી પહોંચે છે.
યે શૂરા યે ચ વિક્રાન્તા યે પ્રાજ્ઞા યે ચ પણ્ડિતાઃ । તૈસ્ તૈઃ કૈર્ ઇવ લોકે ઽસ્મિન્ વદ દૈવં પ્રચક્ષ્યતે
જે લોકો બહાદુર છે, જે શક્તિશાળી છે, જે વિવેકી છે અને જે પંડિત છે—એવા લોકોમાં કોણ છે જે આ દુનિયામાં ભાગ્યને સાચું માને છે?
કાલવિદ્ભિર્ વિનિર્ણીતા યસ્યાસ્તિ ચિરજીવિતા । સ ચેજ્ જીવતિ સઞ્છિન્નશિરાસ્ તદ્ દૈવમ્ ઉત્તમમ્
જેના દીર્ઘ આયુષ્યનું નિર્ધારણ સમયજ્ઞ લોકોએ કર્યું હોય અને તેમ છતાં તેનું માથું કપાઈ ગયા પછી પણ એ જીવતો રહે, તો એ જ સાચું ભાગ્ય કહેવાય.
કાલવિદ્ભિર્ વિનિર્ણીતં પાણ્ડિત્યં યસ્ય રાઘવ । અનધ્યાપિત એવાસૌ તજ્જ્ઞશ્ ચેદ્ દૈવમ્ ઉત્તમમ્
હે રાઘવ, જેનું જ્ઞાન સમયને જાણનારા વિદ્વાનો દ્વારા નક્કી થયેલું છે, અને જે અભ્યાસ કર્યા વિના જ પંડિત બન્યો હોય, એ તો સર્વોત્તમ ભાગ્ય જ કહેવાય.
વિશ્વામિત્રેણ મુનિના દૈવમ્ ઉત્સૃજ્ય દૂરતઃ । પૌરુષેણૈવ સમ્પ્રાપ્તં બ્રાહ્મણ્યં રામ નાન્યથા
હે રામ, મહર્ષિ વિશ્વામિત્રે ભાગ્યને દૂર ફેંકી દીધું અને માત્ર પોતાના પુરુષાર્થથી જ બ્રાહ્મણપદ પ્રાપ્ત કર્યું, બીજું કોઈ માર્ગ નહોતો.
અમીભિર્ અપરૈ રામ પુરુષૈર્ મુનિતાં ગતૈઃ । પૌરુષેણૈવ સમ્પ્રાપ્તા ચિરં ગગનગામિતા
હે રામ, આવા અન્ય પુરુષોએ પણ, જે ઋષિત્વને પામ્યા, માત્ર પોતાના પુરુષાર્થથી જ સ્વર્ગ સુધી પહોંચવાનો માર્ગ મેળવ્યો.
ઉત્સાદ્ય દેવસઙ્ઘાતાંશ્ ચક્રુસ્ ત્રિભુવનોદરે । પૌરુષેણૈવ યત્નેન સામ્રાજ્યં દાનવેશ્વરાઃ
દૈવતાઓના સમૂહને નાશ કરી, દાનવોના રાજાઓએ માત્ર પોતાના પુરુષાર્થ અને મહેનતથી ત્રણેય લોકમાં સામ્રાજ્ય સ્થાપ્યું.
આલૂનશીર્ણમ્ આભોગિ જગદ્ આજહ્રુર્ ઓજસા । પૌરુષેણૈવ યત્નેન દાનવેભ્યસ્ સુરેશ્વરાઃ
દેવતાઓના રાજાઓએ પોતાની તાકાત અને પુરુષાર્થથી, મહેનત કરીને, દાનવો પાસેથી previously લૂંટાયેલું અને બરબાદ થયેલું જગત પાછું મેળવ્યું.
રામ પૌરુષયુક્ત્યૈવ સલિલં ધાર્યતે ન વા । ચિરં કરણ્ડકે યુક્ત્યા ન દૈવં તત્ર કારણમ્
રામ, પાણી કુંડામાં કે માટલામાં માત્ર પ્રયત્ન અને સમજદારીથી જ રાખી શકાય છે, ભાગ્યથી નહીં; પાણી લાંબા સમય સુધી માટલામાં રહે છે એ પણ રીત-ઉપાયથી, કિસ્મતથી નહીં.
હરણાદાનસંરમ્ભવિભ્રમભ્રમભૂમિષુ । શક્તતા દૃશ્યતે રામ ન દૈવસ્યૌષધેર્ ઇવ
રામ, લેવું, આપવું, મહેનત, ગભરાટ કે ભટકવાની સ્થિતિઓમાં પણ ક્ષમતા જ દેખાય છે, ભાગ્ય નહીં—જેમ દવા લેવી હોય ત્યારે પણ.
સકલકારણકાર્યવિવર્જિતં નિજવિકલ્પવશાદ્ ઉપકલ્પિતમ્ । ત્વમ્ અનવેક્ષ્ય હિ દૈવમ્ અસન્મયં શ્રય શુભાશય પૌરુષમ્ ઉત્તમમ્
બધા કારણો અને પરિણામો અહીં નથી; જે કંઈ છે એ તારા મનના કલ્પનાથી જ ઉભું થાય છે. અસ્તિત્વ ન ધરાવતું ભાગ્ય વિચાર્યા વિના, શુભ ઇચ્છાવાળા તું શ્રેષ્ઠ પુરુષાર્થને આધાર રાખ.
ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ પ્રતિષ્ઠામ્ અલમ્ આગતમ્ । યલ્ લોકે તદ્ વદ બ્રહ્મન્ દૈવમ્ એવં કિમ્ ઉચ્યતે
હે ભગવાન, તમે બધા ધર્મો જાણો છો અને હવે આધાર પણ મજબૂત રીતે સ્થાપિત થયો છે. હવે મને કહો, બ્રાહ્મણ, દુનિયામાં જેને ભાગ્ય કહે છે એ શું છે?
પૌરુષં સર્વકાર્યાણાં કર્તૃ રાઘવ નેતરત્ । ફલભોક્તૃ ચ સર્વત્ર ન દૈવં તત્ર કારણમ્
હે રાઘવ, દરેક કાર્યમાં માણસનો જ પ્રયત્ન મુખ્ય છે, બીજું કંઈ નહીં. દરેક જગ્યાએ ફળ ભોગવનાર પણ માણસ પોતે છે, ભાગ્ય એનું કારણ નથી.
દૈવં ન કિઞ્ચિત્ કુરુતે ન ચ ભુઙ્ક્તે ન વિદ્યતે । ન દૃશ્યતે નાદ્રિયતે કેવલં કલ્પનેદૃશી
ભાગ્ય કંઈ કરતું નથી, કંઈ ભોગવતું પણ નથી, અને એનું અસ્તિત્વ પણ નથી. એ દેખાતું નથી, કોઈ એનું માન પણ આપતું નથી—માત્ર કલ્પના જ છે.
સિદ્ધસ્ય પૌરુષેણેહ ફલસ્ય ફલશાલિનામ્ । શુભાશુભા વા સમ્પત્તિર્ દૈવશબ્દેન કથ્યતે
જે લોકો ફળ મેળવે છે, તેમને અહીં ફળ મળવાનું કારણ પણ માનવીનો પ્રયત્ન જ છે. શુભ કે અશુભ જે સંપત્તિ મળે છે, તેને લોકો 'ભાગ્ય' કહે છે.
પૌરુષોપનતા નિત્યમ્ ઇષ્ટાનિષ્ટસ્ય વસ્તુનઃ । પ્રાપ્તિર્ ઇષ્ટાપ્ય્ અનિષ્ટા વા દૈવશબ્દેન કથ્યતે
માણસે પ્રયત્ન કરીને જે મનગમતું કે ન ગમતું મળે છે, તેને જ 'ભાગ્ય' કહેવાય છે.
ભાવી ત્વ્ અવશ્યમ્ એવાર્થઃ પુરુષાર્થૈકસાધનઃ । યસ્ સો ઽસ્મિંલ્ લોકસઙ્ઘાતે દૈવશબ્દેન કથ્યતે
આ જગતમાં માણસના પ્રયત્નથી જે પરિણામ અવશ્ય જ આવે છે, તેને 'ભાગ્ય' કહેવાય છે.
ન તુ રાઘવ લોકસ્ય કસ્યચિત્ કિઞ્ચિદ્ એવ હિ । દૈવમ્ આકાશકલ્પં હિ કરોતિ ન કરોતિ વા
હે રાઘવ, સાચું કહું તો, ભાગ્ય દુનિયામાં કોઈ માટે પણ કશુ કરતું નથી; એ તો આકાશ જેવું છે—કરે કે ન કરે, કોઈ ફરક પડતો નથી.
પુરુષાર્થસ્ય સિદ્ધસ્ય શુભાશુભફલોદયે । ઇદમ્ ઇત્થં સ્થિતિર્ ઇતિ યોક્તિસ્ તદ્ દૈવમ્ ઉચ્યતે
માણસના પ્રયત્નથી જે શુભ કે અશુભ ફળ મળે છે અને પછી જેવું થયું છે એવું જ છે એમ માનવામાં આવે, તેને 'ભાગ્ય' કહેવામાં આવે છે.