બલં બુદ્ધિશ્ ચ તેજશ્ ચ દૃષ્ટતત્ત્વસ્ય વર્ધતે । સવસન્તસ્ય વૃક્ષસ્ય સૌન્દર્યાદ્યા ગુણા ઇવ
જેને તત્ત્વનો અનુભવ થયો છે, તેમાં બળ, બુદ્ધિ અને તેજ વધે છે, જેમ સારી રીતે પોષાયેલા વૃક્ષમાં સૌંદર્ય અને બીજા ગુણો ફૂલે છે.
ઘનરસાયનપૂરણશીતયા વિમલયા સમયા સતતં ધિયા । શિશિરરશ્મિર્ ઇવાતિવિરાજતે વિદિતવેદ્યસુખં રઘુનન્દન
રઘુનંદન, જ્યારે મન હંમેશા શુદ્ધ, ઠંડક આપતી અને પોષક જ્ઞાનથી ભરપૂર હોય છે, ત્યારે તે ચાંદનીની શીતલ કિરણો જેવી તેજસ્વી રીતે ઝળહળી ઊઠે છે અને અનુભૂતિ થયેલા જ્ઞાનનું આનંદ આપે છે.
સમાસેન મુને ભૂયો દૃષ્ટતત્ત્વચમત્કૃતિમ્ । કથયોદારવૃત્તાન્તે કસ્ તે વચસિ તૃપ્યતિ
મુનિ, કૃપા કરીને ફરીથી સંક્ષિપ્તમાં એ સત્યને ઓળખી ગયેલા મનુષ્યના આશ્ચર્યજનક વર્તનનું વર્ણન કરો; તમારી ઉદાર વાતો સાંભળીને કોણ સંતોષ પામે છે?
જીવન્મુક્તસ્ય બહુધા કથિતં લક્ષણં મયા । ભૂયો ઽપિ ચ મહાબાહો કથ્યમાનમ્ ઇદં શૃણુ
મહાબાહુ, મેં જીવિત મુક્ત પુરુષના લક્ષણો અનેક રીતે સમજાવ્યા છે; છતાં, હવે ફરીથી જે કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળો.
સુષુપ્તવદ્ ઇદં નિત્યં પશ્યત્ય્ અપગતૈષણઃ । અસદ્રૂપં ઇવાસક્તસ્ સર્વત્રાખિલમ્ આત્મવાન્
જેવી રીતે ઊંઘમાં બધું શાંત લાગે છે, એ રીતે એ ઈચ્છાઓથી મુક્ત થઈને હંમેશા બધું જુએ છે; બધું અસત્ય સમજીને ક્યાંય પણ આસક્ત થતો નથી અને સર્વત્ર આત્મામાં સ્થિર રહે છે.
કૈવલ્યમ્ ઇવ સમ્પ્રાપ્તઃ પરિસુપ્તમના ઇવ । ઘૂર્ણમાન ઇવાનન્દી તિષ્ઠત્ય્ અધિગતાત્મદૃક્
જેવું કેવળપણું પ્રાપ્ત થયું હોય તેમ, મન ઊંઘમાં લીન હોય તેમ, આનંદમાં ઝૂમી રહ્યો હોય તેમ, એવો એ આત્માને જોઈને સ્થિર રહે છે.
ન દત્તમ્ અપ્ય્ ઉપાદત્તે ગૃહીતમ્ અપિ પાણિના । અન્તર્મુખતયોદાત્તરૂપયા સમયા ધિયા
એને આપેલું પણ એ લેતો નથી, હાથમાં લીધેલું પણ એ પકડી રાખતો નથી; એનું મન અંદર ખેંચાઈને ઊંચે ઉઠેલું છે, એ એવી સ્થિતિમાં રહે છે.
યન્ત્રપુત્રકસઞ્ચાર ઇતીમં જનતાક્રમમ્ । અન્તસ્સંલીનયા દૃષ્ટ્યા પશ્યન્ હસતિ શાન્તધીઃ
આ લોકોના ટોળાને યંત્રના પুতળાં જેવી હલચાલ કરતી જોઈને, અંદરથી સ્થિર દૃષ્ટિ રાખીને એ શાંત મનથી હસે છે.
નાપેક્ષતે ભવિષ્યચ્ ચ વર્તમાને ન તિષ્ઠતિ । ન સંસ્મરત્ય્ અતીતં ચ સર્વમ્ એવ કરોતિ ચ
એ ભવિષ્યની કોઈ અપેક્ષા રાખતો નથી, વર્તમાનમાં પણ અટકતો નથી; ભૂતકાળ યાદ કરતો નથી, છતાં બધું જ કરે છે.
સુપ્તઃ પ્રબુદ્ધો ભવતિ પ્રબુદ્ધો ઽપિ ચ સુપ્તવત્ । સર્વકર્મકરો ઽપ્ય્ અન્તર્ ન કરોતીવ કિઞ્ચન
સુતો હોય ત્યારે જાગૃત થાય છે અને જાગૃત હોય ત્યારે પણ સુતા જેવો જ લાગે છે. બહારથી બધાં કામ કરે છે, પણ અંદરથી જાણે કંઈ જ કરતું નથી.
અન્તસ્ સર્વપરિત્યાગી નિત્યમ્ અન્તર્ અનેષણઃ । કુર્વન્ન્ અપિ બહિઃ કાર્યં સર્વમ્ એવાવતિષ્ઠતે
અંદરથી બધું ત્યાગી દીધેલું છે અને હંમેશા ઇચ્છાવિહોણો રહે છે; બહારથી બધાં ફરજિયાત કામમાં જોડાયેલો હોય છતાં એમાં જ સ્થિર રહે છે.
બહિઃ પ્રકૃતસર્વેહો યથાપ્રાપ્તક્રિયોન્મુખઃ । સ્વકર્મક્રમસમ્પ્રાપ્તદ્વન્દ્વકાર્યાનુવૃત્તિમાન્
બહારથી જે કંઈ આવે છે તેમાં સહજ રીતે જોડાય છે, જે કામ મળે છે તે કરવા તૈયાર રહે છે; પોતાના ફરજિયાત કામોની ક્રમશઃ અનુસરણ કરે છે અને તેમાં આવતા સુખ-દુઃખને પણ સ્વીકારી લે છે.
સમગ્રસુખભોગાત્મા સર્વાશાસ્વ્ ઇવ સંસ્થિતઃ । કરોત્ય્ અખિલકર્માણિ ત્યક્તકર્તૃત્વવિભ્રમઃ
બધા સુખોના ભોગવટામાં સ્થિર છે, જાણે દરેક આશામાં જ વસે છે; બધાં કામ કરે છે, પણ કરનારપણા ની ભ્રાંતિ છોડીને.
ઉદાસીનવદ્ આસીનઃ પ્રકૃતિક્રમકર્મસુ । નાભિવાઞ્છતિ ન દ્વેષ્ટિ ન શોચતિ ન હૃષ્યતિ
પ્રકૃતિ પ્રમાણે થતા કર્મોમાં એ ઉદાસીનની જેમ બેઠો રહે છે; એને ન તો કોઈ ઈચ્છા હોય છે, ન કોઈ પ્રત્યે દ્વેષ, ન દુઃખ થાય છે, ન આનંદ અનુભવાય છે.
અનુબન્ધપરો જન્તાવ્ અસંસક્તેન ચેતસા । ભક્તે ભક્તસમાચારશ્ શઠે શઠ ઇવ સ્થિતઃ
એ જીવજંતુઓ સાથે સંબંધ રાખે છે, પણ મનથી અળગો રહે છે; ભક્તો વચ્ચે ભક્તની જેમ વર્તે છે અને કપટીઓ વચ્ચે કપટીની જેમ દેખાય છે.
બાલો બાલેષુ વૃદ્ધેષુ વૃદ્ધો વીરેષુ વીર્યવાન્ । યુવા યૌવનવૃત્તેષુ દુઃખિતેષુ તુ દુઃખિતઃ
બાળકોમાં એ બાળક બની જાય છે, વૃદ્ધોમાં વૃદ્ધ, વીરોમાં વીર, યુવાનોમાં યુવાન અને દુઃખી લોકોમાં દુઃખી બની જાય છે.
પ્રવૃત્તવાક્પુણ્યકથો દૈન્યાદ્ અપગતાશયઃ । ધીરધીર્ ઉદિતાનન્દઃ પેશલઃ પુણ્યકીર્તનઃ
એ સારા વિષયોની વાત ખુલ્લેઆમ કરે છે, મનમાં કોઈ નિરાશા રાખતો નથી; ધીર અને બુદ્ધિશાળી છે, હંમેશા આનંદિત રહે છે, સૌમ્ય છે અને સદગુણોની પ્રશંસા કરે છે.
પ્રાજ્ઞઃ પ્રસન્નમધુરઃ પૂર્ણસ્ સુપ્રતિભોદયઃ । નિરસ્તખેદદૌર્ગત્યસ્ સર્વસ્મિન્ સ્નિગ્ધબાન્ધવઃ
જેણે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે, જે હંમેશાં પ્રસન્ન અને મીઠા સ્વભાવનો છે, જે પૂર્ણ સમજણ ધરાવે છે; જેના મનમાં થાક કે દુર્ભાગ્ય નથી, અને જે સૌ સાથે પ્રેમથી વર્તે છે.
ઉદારચરિતાકારસ્ સમસ્ સૌખ્યમહોદધિઃ । સુસ્નિગ્ધશ્ શીતલસ્પર્શઃ પૂર્ણશ્ ચન્દ્ર ઇવોદિતઃ
જેનું વર્તન અને સ્વરૂપ ઉદાર છે, જે સૌને સમાન જુએ છે, અને આનંદના મહાસાગર જેવો છે; જે ખૂબ જ સૌમ્ય છે, સ્પર્શે ઠંડક આપે છે, અને પૂર્ણ ચાંદની જેવો પ્રકાશિત થાય છે.
ન તસ્ય સુકૃતેનાર્થો ન ભોગૈર્ ન ચ કર્મભિઃ । ન દુષ્કૃતૈર્ ન ભોગાનાં સન્ત્યાગેન ન બન્ધુભિઃ
એવા વ્યક્તિને સારા કર્મોમાં, ભોગોમાં કે અન્ય કોઈ કર્મમાં કોઈ હિત નથી; ખરાબ કર્મોમાં, ભોગોનો ત્યાગ કરવામાં કે સંબંધીઓમાં પણ કોઈ આશ્રય નથી.
ન કાર્યકરણારમ્ભૈર્ ન નિષ્ક્રિયતયા તથા । ન બન્ધેન ન મોક્ષેણ ન પાતાલેન નો દિવા
કોઈ કાર્ય શરૂ કરવાથી કે નિષ્ક્રિય રહીને, બંધનથી કે મુક્તિથી, પાતાળથી કે સ્વર્ગથી પણ તેને કંઈ મળતું નથી.
યથાવસ્તુ યદા દૃષ્ટં જગદ્ એકમયાત્મકમ્ । તદા બન્ધવિમોક્ષાર્થં ન ક્વચિત્ કૃપણં મનઃ
જ્યારે જગતને એના સાચા સ્વરૂપે, એક જ તત્ત્વરૂપે જોવામાં આવે છે, ત્યારે બંધનમાંથી મુક્તિ મેળવવા ઇચ્છતું મન ક્યાંય દુઃખી રહેતું નથી.
સમ્યગ્જ્ઞાનાગ્નિના યસ્ય દગ્ધા સન્દેહજાલિકા । નિશ્શઙ્કમ્ અલમ્ ઉડ્ડીનસ્ તસ્ય ચિત્તવિહઙ્ગમઃ
જેનાં સંશયોની જાળ સાચા જ્ઞાનની અગ્નિથી ભસ્મ થઇ ગઈ છે, એનું મન પંખી જેવું નિર્ભય અને સંપૂર્ણ મુક્તિથી ઉડી શકે છે.
યસ્ય ભ્રાન્તિવિનિર્મુક્તં મનસ્ સમરસં સ્થિતમ્ । સ નાસ્તમ્ એતિ નોદેતિ વ્યોમવત્ સર્વવૃત્તિષુ
જેનું મન ભ્રમથી મુક્ત થઈ સમતામાં સ્થિર છે, એ ન તો અસ્ત થાય છે, ન તો ઉગે છે; તે આકાશ જેવું સર્વ પ્રવૃત્તિઓમાં અડગ રહે છે.
મઞ્જૂષાયાં નિષણ્ણસ્ય યથા બાલસ્ય ચેષ્ટતે । અઙ્ગાવલ્ય્ અનુસન્ધાનવર્જિતા જ્ઞસ્ય વૈ તથા
જેમ બાળક પેટીમાં બેઠું હોય ત્યારે એના અંગો નિશ્ચય વિના હલનચલન કરે છે, તેમ જ્ઞાની પણ કોઈ વિચારની સાંકળ વિના ક્રિયા કરે છે.
ઘૂર્ણન્ ક્ષીવ ઇવાનન્દી મન્દીકૃતપુનર્ભવઃ । અનુપાદેયબુદ્ધ્યા તુ ન સ્મરત્ય્ અકૃતં કૃતમ્
પુનર્જન્મને શાંત કરનાર મનુષ્ય, જેમ મદિરાપાન કરેલો માણસ લથડતો હોય તેમ, આનંદથી ચાલે છે. જેનું મન કશી વસ્તુને પકડી રાખતું નથી, તે પેલા કર્યા કે ના કર્યા એ બંનેને યાદ પણ રાખતું નથી.
સર્વં સર્વપ્રકારેણ ગૃહ્ણાતિ ચ જહાતિ ચ । અનુપાદેયસર્વાર્થો બાલવચ્ ચ વિચેષ્ટતે
તે બધું જ દરેક રીતે સ્વીકારી પણ લે છે અને છોડી પણ દે છે. કોઈ પણ વસ્તુમાં આસક્તિ વિના, તે બાળકની જેમ વર્તે છે.
સ તિષ્ઠન્ન્ અપિ કાર્યેષુ દેશકાલક્રિયાક્રમૈઃ । ન કાર્યસુખદુઃખાભ્યાં મનાગ્ અપિ હિ ગૃહ્યતે
તે મનુષ્ય કામકાજમાં, જગ્યા, સમય અને ક્રમ પ્રમાણે પ્રવૃત્ત રહીને પણ, એમાંથી થતો સુખ કે દુઃખ તેને જરા પણ સ્પર્શતું નથી.
બહિઃ પ્રકૃતસર્વાર્થો ઽપ્ય્ અન્તઃ પુનર્ અનીહયા । ન સત્તાં યોજયત્ય્ અર્થે ન ફલાન્ય્ અનુધાવતિ
બહારથી તો તે બધા કામકાજમાં જોડાયેલો હોય છે, પણ અંદરથી આસક્તિ વિના રહે છે; તે પોતાને કોઈ વસ્તુમાં બાંધતો નથી અને ફળની પાછળ દોડતો પણ નથી.
નોપેક્ષતે દુઃખદશાં ન સુખાશામ્ અપેક્ષતે । કાર્યોદયે નૈતિ મુદં કાર્યનાશે ન ખિદ્યતે
એ દુઃખની સ્થિતિને અવગણે નહીં અને સુખની ઇચ્છા પણ રાખતો નથી; કામ સફળ થાય ત્યારે આનંદિત થતો નથી અને કામ નિષ્ફળ જાય ત્યારે દુઃખી પણ થતો નથી.