યદ્ ઉપગતસ્ સુગતઃ પરં પ્રધાનં યદ્ ઉપગતો ધ્રુવતાં નૃપશ્ ચ કશ્ચિત્ । યદ્ ઉપગતાઃ પદમ્ ઉત્તમં મહાન્તઃ પ્રયતનકર્મતરોર્ મહાફલં તત્
જે ઉત્તમ લોકો પામ્યા છે એ શ્રેષ્ઠ અવસ્થા, જે કોઈ રાજાએ પામેલી સ્થિરતા, અને મહાન લોકો જે ઉત્તમ સ્થાન સુધી પહોંચ્યા છે—આ બધું જ પ્રયત્ન અને કર્મરૂપી વૃક્ષનું મહાન ફળ છે.
બ્રહ્મણસ્ સમુપાયાન્તિ જગન્તીમાનિ રાઘવ । સ્થૈર્યં યાન્ત્ય્ અવિવેકેન શામ્યન્ત્ય્ અઙ્ગ વિવેકતઃ
હે રાઘવ, આ બધું જગત બ્રહ્મમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, વિવેકના અભાવે સ્થિર રહે છે અને વિવેકથી શાંત થઈ જાય છે.
જગજ્જાલજલાવર્તવૃત્તયો બ્રહ્મવારિધૌ । સઙ્ખ્યાતું કેન શક્યન્તે ભાસાં ચ ત્રસરેણવઃ
બ્રહ્મના મહાસાગરમાં જગતના જાળ જેવી અસંખ્ય લહેરો કે પ્રકાશની કિરણો જેવી ધૂળકણો કોણ ગણાવી શકે?
અસમ્યક્પ્રેક્ષણં વિદ્ધિ કારણં જગતસ્ સ્થિતૌ । સંસારશાન્તાવ્ એકાન્તકારણં સમ્યગીક્ષણમ્
જગતની સ્થિતિનુ કારણ ખોટી દૃષ્ટિ છે અને સંસારની શાંતિનું એકમાત્ર કારણ સાચી દૃષ્ટિ છે, એ જાણ.
અયં હિ રામ દુષ્પારો ઘોરસ્ સંસારસાગરઃ । વિના યુક્તિપ્રયત્નાભ્યામ્ અસ્માન્ નામ ન તીર્યતે
હે રામ, આ સંસારનું સાગર ખરેખર બહુ ભયાનક અને દુષ્કર છે; યોગ્ય વિચાર અને પ્રયત્ન વિના તેને પાર કરી શકાય નહીં.
અયં હિ સાગરઃ પૂર્ણો મોહામ્બુભરપૂરિતઃ । અગાધમરણાવર્તઃ કલ્લોલાકુલકોટરઃ
આ સાગર તો આખો ભરીને છે, મોહના પાણીથી છલકાય છે, મૃત્યુના ભયાનક ઘોળાવાળું છે અને તેની ખાડીઓ ઉછળતા મોજાંથી હંમેશા ગભરાયેલી રહે છે.
પ્રભ્રમત્પુણ્યદિણ્ડીરો જ્વલન્નરકવાડવઃ । તૃષ્ણાવિલોલલહરિર્ મનોજલમતઙ્ગજઃ
પુણ્યના ડંકોની ધ્વનિથી આ સાગર હલાય છે, નરકની અગ્નિથી ધધકે છે, તૃષ્ણાના ચંચળ મોજાં સતત ઉછળે છે અને મનરૂપી જંગલી હાથી જેવું તેનું પાણી છે.
આલીનજીવિતસરિદ્ ભોગરત્નસમુદ્ગકઃ । ક્રુદ્ધરોગોરગાકીર્ણ ઇન્દ્રિયગ્રાહઘર્ઘરઃ
આમાં જીવનની નદીઓ ડૂબી ગઈ છે, ભોગના રત્નો છુપાયેલા છે, રોગના ક્રોધિત સાપોથી ભરેલું છે અને ઇન્દ્રિયરૂપ ઘોડિયાળના ગર્જનાથી તેની અંદર હંમેશા ઉથલપાથલ રહે છે.
પશ્યાસ્મિન્ પ્રસૃતા રામ વીચયશ્ ચારુચઞ્ચલાઃ । ઇમા મુગ્ધાઙ્ગનાનામ્ન્યશ્ શિખરાકર્ષણક્ષમાઃ
રામ, આ સાગરમાં સુંદર અને ચંચળ મોજાં ફેલાયેલી છે; આ તો નિર્દોષ સ્ત્રીઓના નામ છે, જે પર્વતોને પણ આકર્ષી શકે એવી છે.
છદશ્રીપદ્મરાગાઢ્યા નેત્રનીલોત્પલાકુલાઃ । દન્તમુક્તાફલાકીર્ણાસ્ સ્મિતફેનોપશોભિતાઃ
તેમના ગાલો પર પદ્મરાગ રત્નોની ઝાંખી છે, આંખોમાં નીલકમળોનો સમૂહ છે, દાંત મોતી જેવા ચમકે છે અને હાસ્યના ફેણથી તેમનું સ્મિત વધુ સુંદર લાગે છે.
કેશેન્દ્રનીલવલયા ભ્રૂવિલાસતરઙ્ગિતાઃ । નિતમ્બપુલિનસ્ફીતાઃ કણ્ઠકમ્બુવિભૂષિતાઃ
તેમના વાળ પર નીલમણિના વલયો છે, ભ્રૂઓ રમૂજી તરંગોથી લહેરાય છે, નિતંબો નદીના કિનારા જેટલા પહોળા છે અને ગળે શંખાકૃતિના આભૂષણો શોભે છે.
લલાટમણિપટ્ટાઢ્યા વિલાસગ્રાહસઙ્કુલાઃ । કટાક્ષલોલશફરા વર્ણકાઞ્ચનવાલુકાઃ
તેમના કપાળ પર રત્નજડિત પટ્ટા શોભે છે, રમણિય દૃષ્ટિઓની રમઝટ છે, કટાક્ષ ચંચળ માછલીઓ જેવી દોડે છે અને તેમનો રંગ સોનાની રેતી જેવો છે.
એવંવિલોલલહરીભીમાત્ સંસારસાગરાત્ । ઉત્તીર્યતે ચેન્ મગ્નેન તત્ પરં પૌરુષં ભવેત્
આ રીતે ચંચળ તરંગોવાળા ભયાનક સંસારના સાગરને કોઈ ડૂબ્યા વિના પાર કરી જાય, તો એ સાચું પરાક્રમ કહેવાય.
સત્યાં પ્રજ્ઞામહાનાવિ વિવેકે સતિ નાવિકે । સંસારસાગરાદ્ અસ્માદ્ યો ન તીર્ણો ધિગ્ અસ્તુ તમ્
જ્યારે સાચી સમજ રૂપ મોટી નાવ હાજર છે અને વિવેક એ નાવિક છે, ત્યારે પણ જે મનુષ્ય આ સંસારના મહાસાગરથી પાર નથી ઉતરતો, તેનુ જીવન વ્યર્થ છે.
અપારાવારમ્ આક્રમ્ય પ્રમેયીકૃત્ય સર્વતઃ । સંસારાબ્ધિં ગાહતે યસ્ સ એવ પુરુષસ્ સ્મૃતઃ
જે વ્યક્તિ દરેક રીતે આ અનંત સંસારના સાગરને સમજીને, તેનું મૂલ્યાંકન કરીને તેમાં ઉતરે છે, એ જ સાચો મનુષ્ય કહેવાય છે.
વિચાર્યાર્યૈસ્ સહાલોક્ય ધિયા સંસારસાગરમ્ । એતસ્મિંસ્ તદનુ ક્રીડા શોભતે રામ નાન્યથા
હે રામ, જ્યારે વિવેકી અને સજ્જન મિત્રો સાથે મળીને સંસારના સાગરને વિચારવામાં આવે છે, ત્યારે જ તેમાં રમવાનો આનંદ સાચો લાગે છે, નહિ તો નહીં.
ઇહ ભવ્યો ભવાન્ સાધો વિચારપરયા ધિયા । ત્વયા યૂનૈવ યેનાયં સંસારઃ પ્રવિચાર્યતે
હે સજ્જન, અહીં તું ખરેખર ધન્ય છે, કારણ કે તું યુવાનીમાં જ વિચારશીલ મનથી આ સંસારને સારી રીતે સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.
ભવાન્ ઇવ વિચાર્યાદૌ સંસારમ્ અતિકાન્તયા । મત્યા યો ગાહતે લોકે નેહાસૌ પરિમજ્જતિ
જેમ તમે શરૂઆતમાં વિચાર કરીને સંસારને સ્પષ્ટ સમજથી ઓળંગી જાઓ છો, તેમ જે કોઈ સમજદારીથી આ દુનિયામાં પ્રવેશ કરે છે, એ કદી તેમાં ફસાતો નથી.
પૂર્વં ધિયા વિચાર્યૈતે ભોગા ભોગિભયપ્રદાઃ । ભોક્તવ્યાશ્ ચરમં રામ ગરુડેનેવ પન્નગાઃ
પહેલા વિચારવાથી સમજાય છે કે આ ભોગો ભોગવનારને ભય આપે છે; છતાં, હે રામ, અંતે એ ભોગવાં જ પડે છે, જેમ કે ગરુડ સાપોને ખાતો હોય તેમ.
વિચાર્ય તત્ત્વમ્ આલોક્ય સેવ્યન્તે યા વિભૂતયઃ । તા ઉદર્કોદયા જન્તોશ્ શેષા દુઃખાય કેવલમ્
સાચો તત્ત્વ વિચાર્યા પછી જે સિદ્ધિઓ અપનાવવામાં આવે છે, એથી સારા પરિણામ મળે છે; બાકી બધી તો જીવ માટે માત્ર દુઃખ જ લાવે છે.
બલં બુદ્ધિશ્ ચ તેજશ્ ચ દૃષ્ટતત્ત્વસ્ય વર્ધતે । સવસન્તસ્ય વૃક્ષસ્ય સૌન્દર્યાદ્યા ગુણા ઇવ
જેને તત્ત્વનો અનુભવ થયો છે, તેમાં બળ, બુદ્ધિ અને તેજ વધે છે, જેમ સારી રીતે પોષાયેલા વૃક્ષમાં સૌંદર્ય અને બીજા ગુણો ફૂલે છે.
ઘનરસાયનપૂરણશીતયા વિમલયા સમયા સતતં ધિયા । શિશિરરશ્મિર્ ઇવાતિવિરાજતે વિદિતવેદ્યસુખં રઘુનન્દન
રઘુનંદન, જ્યારે મન હંમેશા શુદ્ધ, ઠંડક આપતી અને પોષક જ્ઞાનથી ભરપૂર હોય છે, ત્યારે તે ચાંદનીની શીતલ કિરણો જેવી તેજસ્વી રીતે ઝળહળી ઊઠે છે અને અનુભૂતિ થયેલા જ્ઞાનનું આનંદ આપે છે.
સમાસેન મુને ભૂયો દૃષ્ટતત્ત્વચમત્કૃતિમ્ । કથયોદારવૃત્તાન્તે કસ્ તે વચસિ તૃપ્યતિ
મુનિ, કૃપા કરીને ફરીથી સંક્ષિપ્તમાં એ સત્યને ઓળખી ગયેલા મનુષ્યના આશ્ચર્યજનક વર્તનનું વર્ણન કરો; તમારી ઉદાર વાતો સાંભળીને કોણ સંતોષ પામે છે?
જીવન્મુક્તસ્ય બહુધા કથિતં લક્ષણં મયા । ભૂયો ઽપિ ચ મહાબાહો કથ્યમાનમ્ ઇદં શૃણુ
મહાબાહુ, મેં જીવિત મુક્ત પુરુષના લક્ષણો અનેક રીતે સમજાવ્યા છે; છતાં, હવે ફરીથી જે કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળો.
સુષુપ્તવદ્ ઇદં નિત્યં પશ્યત્ય્ અપગતૈષણઃ । અસદ્રૂપં ઇવાસક્તસ્ સર્વત્રાખિલમ્ આત્મવાન્
જેવી રીતે ઊંઘમાં બધું શાંત લાગે છે, એ રીતે એ ઈચ્છાઓથી મુક્ત થઈને હંમેશા બધું જુએ છે; બધું અસત્ય સમજીને ક્યાંય પણ આસક્ત થતો નથી અને સર્વત્ર આત્મામાં સ્થિર રહે છે.
કૈવલ્યમ્ ઇવ સમ્પ્રાપ્તઃ પરિસુપ્તમના ઇવ । ઘૂર્ણમાન ઇવાનન્દી તિષ્ઠત્ય્ અધિગતાત્મદૃક્
જેવું કેવળપણું પ્રાપ્ત થયું હોય તેમ, મન ઊંઘમાં લીન હોય તેમ, આનંદમાં ઝૂમી રહ્યો હોય તેમ, એવો એ આત્માને જોઈને સ્થિર રહે છે.
ન દત્તમ્ અપ્ય્ ઉપાદત્તે ગૃહીતમ્ અપિ પાણિના । અન્તર્મુખતયોદાત્તરૂપયા સમયા ધિયા
એને આપેલું પણ એ લેતો નથી, હાથમાં લીધેલું પણ એ પકડી રાખતો નથી; એનું મન અંદર ખેંચાઈને ઊંચે ઉઠેલું છે, એ એવી સ્થિતિમાં રહે છે.
યન્ત્રપુત્રકસઞ્ચાર ઇતીમં જનતાક્રમમ્ । અન્તસ્સંલીનયા દૃષ્ટ્યા પશ્યન્ હસતિ શાન્તધીઃ
આ લોકોના ટોળાને યંત્રના પুতળાં જેવી હલચાલ કરતી જોઈને, અંદરથી સ્થિર દૃષ્ટિ રાખીને એ શાંત મનથી હસે છે.
નાપેક્ષતે ભવિષ્યચ્ ચ વર્તમાને ન તિષ્ઠતિ । ન સંસ્મરત્ય્ અતીતં ચ સર્વમ્ એવ કરોતિ ચ
એ ભવિષ્યની કોઈ અપેક્ષા રાખતો નથી, વર્તમાનમાં પણ અટકતો નથી; ભૂતકાળ યાદ કરતો નથી, છતાં બધું જ કરે છે.
સુપ્તઃ પ્રબુદ્ધો ભવતિ પ્રબુદ્ધો ઽપિ ચ સુપ્તવત્ । સર્વકર્મકરો ઽપ્ય્ અન્તર્ ન કરોતીવ કિઞ્ચન
સુતો હોય ત્યારે જાગૃત થાય છે અને જાગૃત હોય ત્યારે પણ સુતા જેવો જ લાગે છે. બહારથી બધાં કામ કરે છે, પણ અંદરથી જાણે કંઈ જ કરતું નથી.