નીરાગા નિરુપાસઙ્ગા જીવન્મુક્તા મહાધિયઃ । સમ્ભવન્તીહ બહવસ્ સુહોત્રજનકા ઇવ
જે મહાન પુરુષો રાગ-દ્વેષથી મુક્ત છે, અને જીવતાં જ મુક્તિ પામ્યા છે, એવા ઘણા લોકો આ જગતમાં છે, જેમ કે સુહોત્ર અને જનક.
તસ્માત્ ત્વમ્ અપિ વૈ રામ વિવેકોદિતધીરધીઃ । જીવન્મુક્તો વિહર ભોસ્ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ
એથી, હે રામ, તું પણ વિવેકથી પ્રગટ થયેલા મનથી, જીવતાં જ મુક્ત બનીને માટી, પથ્થર અને સોનાને સમાન જાણીને નિરલિપ્તપણે જીવી.
દ્વિવિધા મુક્તતા લોકે વિદ્યતે દેહધારિણામ્ । સદેહૈકા વિદેહાન્યા વિભાગો ઽયં તયોશ્ શૃણુ
દેહ ધારણ કરનારા લોકોમાં મુક્તિના બે પ્રકાર છે: એક દેહ સાથે અને બીજી દેહ વિના. આ બંનેમાં શું ફરક છે, એ ધ્યાનથી સાંભળ.
અસંસઙ્ગાત્ પદાર્થાનાં મનશ્શાન્તિર્ હિ મુક્તતા । સત્ય્ અસત્ય્ અપિ દેહે સા સમ્ભવત્ય્ અનઘાકૃતે
વસ્તુઓ પ્રત્યે આસક્તિ ન રાખવાથી મનને શાંતિ મળે છે, અને એ જ મુક્તિ છે. શરીર સાચું હોય કે ખોટું, શુદ્ધ કર્મો કરનારને એ શાંતિ મળી શકે છે.
સ્નેહસઙ્ક્ષયમ્ એવાઙ્ગ વિદુઃ કૈવલ્યમ્ ઉત્તમાઃ । તત્ સમ્ભવતિ દેહસ્ય ભાવે ચાભાવ એવ ચ
પ્રિય, જેઓ જ્ઞાનવાન છે તેઓ જાણે છે કે સ્નેહનો અંત આવવો એ એકાંત છે. એ શરીર હોય કે ન હોય, બંને સ્થિતિમાં શક્ય છે.
યો જીવતિ ગતસ્નેહં સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે । સસ્નેહજીવિતો બદ્ધો મુક્ત એવ તૃતીયકઃ
જે માણસ સ્નેહ છોડીને જીવતો હોય, તેને જીવંત મુક્ત કહેવાય છે. જે સ્નેહથી જીવતો હોય, તે બંધનમાં છે; અને ત્રીજો ખરેખર મુક્ત છે.
યત્નો યત્નેન કર્તવ્યો મોક્ષાર્થં યુક્તિપૂર્વકમ્ । યત્નયુક્તિવિહીનસ્ય ગોષ્પદં દુસ્તરં ભવેત્
મુક્તિ માટે પ્રયત્ન અને સમજપૂર્વક પ્રયત્ન કરવો જરૂરી છે. જે પ્રયત્ન અને સમજ વિના રહે છે, તેને ગાયના પગલાં જેટલું પણ પાર કરવું મુશ્કેલ બને છે.
ન ત્વ્ અનધ્યવસાયસ્ય દુઃખાય વિપુલાત્મને । આત્મા પરવશઃ કાર્યો મોહમ્ આશ્રિત્ય કેવલમ્
જે મનમાં દૃઢ નિશ્ચય નથી અને આત્મા વ્યાપક છતાં દુઃખી છે, એનું મન મોહિત થઈને બીજાના વશમાં થઈ જાય છે.
સુમહદ્ ધૈર્યમ્ આલમ્બ્ય મનસા વ્યવસાયિના । વિચારયાત્મનાત્માનમ્ આત્મનશ્ ચિરસિદ્ધયે
મોટા ધૈર્યને આધાર બનાવી, દૃઢ મનથી અને વિચારપૂર્વક, માણસે પોતાના આત્માને ઓળખવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ, જેથી સદાય માટે પૂર્ણતા મળે.
વિતતાધ્યવસાયસ્ય જગદ્ ભવતિ ગોષ્પદમ્ । વિહતાધ્યવસાયસ્ય ગોષ્પદં વૈ જગદ્ ભવેત્
જેના મનમાં વિશાળ નિશ્ચય હોય, તેને આખું જગત ગાયના પગલાની જેમ નાનું લાગે છે; અને જેના મનનો નિશ્ચય તૂટી ગયો હોય, તેને પણ જગત ગાયના પગલાની જેમ જ લાગે છે.
યદ્ ઉપગતસ્ સુગતઃ પરં પ્રધાનં યદ્ ઉપગતો ધ્રુવતાં નૃપશ્ ચ કશ્ચિત્ । યદ્ ઉપગતાઃ પદમ્ ઉત્તમં મહાન્તઃ પ્રયતનકર્મતરોર્ મહાફલં તત્
જે ઉત્તમ લોકો પામ્યા છે એ શ્રેષ્ઠ અવસ્થા, જે કોઈ રાજાએ પામેલી સ્થિરતા, અને મહાન લોકો જે ઉત્તમ સ્થાન સુધી પહોંચ્યા છે—આ બધું જ પ્રયત્ન અને કર્મરૂપી વૃક્ષનું મહાન ફળ છે.
બ્રહ્મણસ્ સમુપાયાન્તિ જગન્તીમાનિ રાઘવ । સ્થૈર્યં યાન્ત્ય્ અવિવેકેન શામ્યન્ત્ય્ અઙ્ગ વિવેકતઃ
હે રાઘવ, આ બધું જગત બ્રહ્મમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, વિવેકના અભાવે સ્થિર રહે છે અને વિવેકથી શાંત થઈ જાય છે.
જગજ્જાલજલાવર્તવૃત્તયો બ્રહ્મવારિધૌ । સઙ્ખ્યાતું કેન શક્યન્તે ભાસાં ચ ત્રસરેણવઃ
બ્રહ્મના મહાસાગરમાં જગતના જાળ જેવી અસંખ્ય લહેરો કે પ્રકાશની કિરણો જેવી ધૂળકણો કોણ ગણાવી શકે?
અસમ્યક્પ્રેક્ષણં વિદ્ધિ કારણં જગતસ્ સ્થિતૌ । સંસારશાન્તાવ્ એકાન્તકારણં સમ્યગીક્ષણમ્
જગતની સ્થિતિનુ કારણ ખોટી દૃષ્ટિ છે અને સંસારની શાંતિનું એકમાત્ર કારણ સાચી દૃષ્ટિ છે, એ જાણ.
અયં હિ રામ દુષ્પારો ઘોરસ્ સંસારસાગરઃ । વિના યુક્તિપ્રયત્નાભ્યામ્ અસ્માન્ નામ ન તીર્યતે
હે રામ, આ સંસારનું સાગર ખરેખર બહુ ભયાનક અને દુષ્કર છે; યોગ્ય વિચાર અને પ્રયત્ન વિના તેને પાર કરી શકાય નહીં.
અયં હિ સાગરઃ પૂર્ણો મોહામ્બુભરપૂરિતઃ । અગાધમરણાવર્તઃ કલ્લોલાકુલકોટરઃ
આ સાગર તો આખો ભરીને છે, મોહના પાણીથી છલકાય છે, મૃત્યુના ભયાનક ઘોળાવાળું છે અને તેની ખાડીઓ ઉછળતા મોજાંથી હંમેશા ગભરાયેલી રહે છે.
પ્રભ્રમત્પુણ્યદિણ્ડીરો જ્વલન્નરકવાડવઃ । તૃષ્ણાવિલોલલહરિર્ મનોજલમતઙ્ગજઃ
પુણ્યના ડંકોની ધ્વનિથી આ સાગર હલાય છે, નરકની અગ્નિથી ધધકે છે, તૃષ્ણાના ચંચળ મોજાં સતત ઉછળે છે અને મનરૂપી જંગલી હાથી જેવું તેનું પાણી છે.
આલીનજીવિતસરિદ્ ભોગરત્નસમુદ્ગકઃ । ક્રુદ્ધરોગોરગાકીર્ણ ઇન્દ્રિયગ્રાહઘર્ઘરઃ
આમાં જીવનની નદીઓ ડૂબી ગઈ છે, ભોગના રત્નો છુપાયેલા છે, રોગના ક્રોધિત સાપોથી ભરેલું છે અને ઇન્દ્રિયરૂપ ઘોડિયાળના ગર્જનાથી તેની અંદર હંમેશા ઉથલપાથલ રહે છે.
પશ્યાસ્મિન્ પ્રસૃતા રામ વીચયશ્ ચારુચઞ્ચલાઃ । ઇમા મુગ્ધાઙ્ગનાનામ્ન્યશ્ શિખરાકર્ષણક્ષમાઃ
રામ, આ સાગરમાં સુંદર અને ચંચળ મોજાં ફેલાયેલી છે; આ તો નિર્દોષ સ્ત્રીઓના નામ છે, જે પર્વતોને પણ આકર્ષી શકે એવી છે.
છદશ્રીપદ્મરાગાઢ્યા નેત્રનીલોત્પલાકુલાઃ । દન્તમુક્તાફલાકીર્ણાસ્ સ્મિતફેનોપશોભિતાઃ
તેમના ગાલો પર પદ્મરાગ રત્નોની ઝાંખી છે, આંખોમાં નીલકમળોનો સમૂહ છે, દાંત મોતી જેવા ચમકે છે અને હાસ્યના ફેણથી તેમનું સ્મિત વધુ સુંદર લાગે છે.
કેશેન્દ્રનીલવલયા ભ્રૂવિલાસતરઙ્ગિતાઃ । નિતમ્બપુલિનસ્ફીતાઃ કણ્ઠકમ્બુવિભૂષિતાઃ
તેમના વાળ પર નીલમણિના વલયો છે, ભ્રૂઓ રમૂજી તરંગોથી લહેરાય છે, નિતંબો નદીના કિનારા જેટલા પહોળા છે અને ગળે શંખાકૃતિના આભૂષણો શોભે છે.
લલાટમણિપટ્ટાઢ્યા વિલાસગ્રાહસઙ્કુલાઃ । કટાક્ષલોલશફરા વર્ણકાઞ્ચનવાલુકાઃ
તેમના કપાળ પર રત્નજડિત પટ્ટા શોભે છે, રમણિય દૃષ્ટિઓની રમઝટ છે, કટાક્ષ ચંચળ માછલીઓ જેવી દોડે છે અને તેમનો રંગ સોનાની રેતી જેવો છે.
એવંવિલોલલહરીભીમાત્ સંસારસાગરાત્ । ઉત્તીર્યતે ચેન્ મગ્નેન તત્ પરં પૌરુષં ભવેત્
આ રીતે ચંચળ તરંગોવાળા ભયાનક સંસારના સાગરને કોઈ ડૂબ્યા વિના પાર કરી જાય, તો એ સાચું પરાક્રમ કહેવાય.
સત્યાં પ્રજ્ઞામહાનાવિ વિવેકે સતિ નાવિકે । સંસારસાગરાદ્ અસ્માદ્ યો ન તીર્ણો ધિગ્ અસ્તુ તમ્
જ્યારે સાચી સમજ રૂપ મોટી નાવ હાજર છે અને વિવેક એ નાવિક છે, ત્યારે પણ જે મનુષ્ય આ સંસારના મહાસાગરથી પાર નથી ઉતરતો, તેનુ જીવન વ્યર્થ છે.
અપારાવારમ્ આક્રમ્ય પ્રમેયીકૃત્ય સર્વતઃ । સંસારાબ્ધિં ગાહતે યસ્ સ એવ પુરુષસ્ સ્મૃતઃ
જે વ્યક્તિ દરેક રીતે આ અનંત સંસારના સાગરને સમજીને, તેનું મૂલ્યાંકન કરીને તેમાં ઉતરે છે, એ જ સાચો મનુષ્ય કહેવાય છે.
વિચાર્યાર્યૈસ્ સહાલોક્ય ધિયા સંસારસાગરમ્ । એતસ્મિંસ્ તદનુ ક્રીડા શોભતે રામ નાન્યથા
હે રામ, જ્યારે વિવેકી અને સજ્જન મિત્રો સાથે મળીને સંસારના સાગરને વિચારવામાં આવે છે, ત્યારે જ તેમાં રમવાનો આનંદ સાચો લાગે છે, નહિ તો નહીં.
ઇહ ભવ્યો ભવાન્ સાધો વિચારપરયા ધિયા । ત્વયા યૂનૈવ યેનાયં સંસારઃ પ્રવિચાર્યતે
હે સજ્જન, અહીં તું ખરેખર ધન્ય છે, કારણ કે તું યુવાનીમાં જ વિચારશીલ મનથી આ સંસારને સારી રીતે સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.
ભવાન્ ઇવ વિચાર્યાદૌ સંસારમ્ અતિકાન્તયા । મત્યા યો ગાહતે લોકે નેહાસૌ પરિમજ્જતિ
જેમ તમે શરૂઆતમાં વિચાર કરીને સંસારને સ્પષ્ટ સમજથી ઓળંગી જાઓ છો, તેમ જે કોઈ સમજદારીથી આ દુનિયામાં પ્રવેશ કરે છે, એ કદી તેમાં ફસાતો નથી.
પૂર્વં ધિયા વિચાર્યૈતે ભોગા ભોગિભયપ્રદાઃ । ભોક્તવ્યાશ્ ચરમં રામ ગરુડેનેવ પન્નગાઃ
પહેલા વિચારવાથી સમજાય છે કે આ ભોગો ભોગવનારને ભય આપે છે; છતાં, હે રામ, અંતે એ ભોગવાં જ પડે છે, જેમ કે ગરુડ સાપોને ખાતો હોય તેમ.
વિચાર્ય તત્ત્વમ્ આલોક્ય સેવ્યન્તે યા વિભૂતયઃ । તા ઉદર્કોદયા જન્તોશ્ શેષા દુઃખાય કેવલમ્
સાચો તત્ત્વ વિચાર્યા પછી જે સિદ્ધિઓ અપનાવવામાં આવે છે, એથી સારા પરિણામ મળે છે; બાકી બધી તો જીવ માટે માત્ર દુઃખ જ લાવે છે.