પરં ધૈર્યમ્ ઉપાદત્તે સ્થૈર્યં મેરુર્ ઇવાચલઃ । રાજતે સ્વસ્થયા લક્ષ્મ્યા શાન્તેન્ધન ઇવાનલઃ
એ વ્યક્તિ પરમ ધૈર્ય પ્રાપ્ત કરે છે, જેમ મેરુ પર્વત અડગ રહે છે; અને પોતાનાં સ્વાભાવિક વૈભવથી તેજસ્વી બને છે, જેમ બળતણ પૂરી થયા પછી અગ્નિ શાંત અને પ્રકાશમય રહે છે.
ભવત્ય્ આત્મનિ નિર્વાણઃ પ્રશાન્ત ઇવ દીપકઃ । દૃષ્ટિમ્ આયાતિ પરમાં નરઃ પીતામૃતો યથા
મુક્તિ પોતાનાં અંતરમાં ઉગે છે, જેમ શાંત થયેલો દીવો શાંત પ્રકાશ આપે છે; એવો માણસ સર્વોચ્ચ દૃષ્ટિ પામે છે, જાણે અમૃત પીધા પછી જેવું આનંદ મળે.
અન્તર્દીપો ઘટ ઇવ મધ્યજ્વાલ ઇવાનલઃ । સ્ફુરદ્દીપ્તિર્ મણિર્ ઇવ પ્રયાત્ય્ અન્તઃ પ્રકાશતામ્
જેમ ઘડામાં દીવો પ્રકાશે છે, જેમ અગ્નિની મધ્યમાં જ્વાળા તેજ આપે છે, જેમ મણિ પોતાની અંદરથી ઝગમગ કરે છે, તેમ એ માણસને અંદરથી પ્રકાશ મળે છે.
સર્વાત્મકં સર્વગતં સર્વેશં સર્વનાયકમ્ । સર્વાકારં નિરાકારં સ્વમ્ આત્માનં પ્રપશ્યતિ
એ પોતાને સર્વત્ર વ્યાપક, સર્વમાં રહેલો, બધાનો સ્વામી, બધાનો નેતા, દરેક રૂપમાં અને રૂપરહિત સ્વરૂપે જોઈ શકે છે.
હસત્ય્ અલમ્ અતીતાસ્ તાઃ પેલવા દિવસાવલીઃ । યાસુ સ્મરશરશ્રેણીચપલં ચિત્તમ્ અચ્છિનત્
હવે એ હસી ઉઠે છે, કારણ કે એ પછાત પડેલા નબળા દિવસો તો ગયા, જેમાં મન કામદેવના બાણ જેવી ચંચળતા ધરાવતું હતું અને હવે એ બધું કાપી નાખ્યું છે.
સઙ્ગરઙ્ગવિનિષ્ક્રાન્તશ્ શાન્તમાનમનોજ્વરઃ । અધ્યાત્મરતિર્ આસીનઃ પૂર્ણપાવનમાનસઃ
જેમ કોઈ મનુષ્ય રાગદ્વેષના યુદ્ધમથકમાંથી બહાર આવી જાય છે, તેમ મનની બધી બળતરા શાંત થઈ ગઈ છે. હવે એ આત્મામાં આનંદ પામે છે અને તેનું મન સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ થઈ ગયું છે.
નિર્મૃષ્ટકામપઙ્કાઙ્કશ્ છિન્નજન્મનિબન્ધનઃ । દ્વન્દ્વદોષભયોન્મુક્તસ્ તીર્ણસંસારસાગરઃ
જેના મનમાંથી ઈચ્છાના બધા દાગ દૂર થઈ ગયા છે, જન્મના બંધન તૂટી ગયા છે, દ્વંદ્વના દોષોથી મુક્ત થઈ ગયો છે અને સંસારના મહાસાગર પાર કરી ગયો છે.
પ્રાપ્તાનુત્તમવિશ્રાન્તિર્ લબ્ધાલભ્યપદાસ્પદઃ । અનિવર્તિપદં પ્રાપ્તઃ કર્મણામ્ અન્તમ્ આગતઃ
એણે સર્વોત્તમ શાંતિ મેળવી છે, દુર્લભ એવા સ્થાને પહોંચી ગયો છે, જ્યાંથી પાછું ફરવું શક્ય નથી અને બધાં કર્મોનો અંત આવી ગયો છે.
સર્વાભિવાઞ્છિતારમ્ભો ન કિઞ્ચિદ્ અપિ વાઞ્છતિ । સર્વાનુમોદિતાનન્દો ન કિઞ્ચિદ્ અનુમોદતે
એ બધું ઇચ્છે છે એવું લાગે છે છતાં એને કશી ઇચ્છા નથી; એ બધાને આનંદ આપે છે છતાં પોતે કશામાં આનંદ લેતો નથી.
ન દદાતિ ન ચાદત્તે ન સ્તૌતિ ન ચ નિન્દતિ । નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ ન તુષ્યતિ ન શોચતિ
એ ન આપે, ન લે, ન વખાણે, ન નિંદા કરે; એ ન અસ્ત થાય, ન ઉગે, ન ખુશ થાય, ન દુઃખી થાય.
સર્વારમ્ભફલત્યાગી સર્વોપાધિવિવર્જિતઃ । સર્વાશાસમ્પરિત્યાગી જીવન્મુક્ત ઇતિ સ્મૃતઃ
જે બધા કામોના ફળનો ત્યાગ કરે છે, બધા ઉપાધિથી મુક્ત છે, અને બધાં ઇચ્છાઓ છોડી દીધી છે, તે જીવતો મુક્ત કહેવાય છે.
સર્વૈષણાઃ પરિત્યજ્ય ચેતસા ભવ મૌનવાન્ । ધારા નિરવશેષેણ યથા ત્યક્ત્વા પયોધરઃ
બધી ઇચ્છાઓ મનથી છોડી દે અને મૌન રહે, જેમ વાદળ બધું પાણી વરસાવીને શાંત થઈ જાય છે.
તથા ન સુખયત્ય્ અઙ્ગસંલગ્ના વરવર્ણિની । યથા સુખયતિ સ્વાન્તમ્ ઇન્દુશીતા નિરાશતા
શરીર સાથે ચોંટેલી સુંદર સ્ત્રી એટલું સુખ આપતી નથી જેટલું ચંદ્રની ઠંડક અને ઇચ્છાવિહિનતા મનને સુખ આપે છે.
ન તથેન્દુસ્ સુખયતિ કણ્ઠલગ્નો ઽપિ રાઘવ । નૈરાશ્યં સુખયત્ય્ અન્તર્ યથા સકલશીતલમ્
હે રાઘવ, ચાંદ્રમાનો ઠંડક પણ, ભલે ગળે લાગ્યો હોય, એવુ આનંદ આપતો નથી, જેવું સંપૂર્ણ આશા છોડી દેનારાં મનની અંદરથી મળતું ઠંડક આપે છે.
પુષ્પઘૂર્ણન્નવલતો ન તથા રાજતે મધુઃ । યથોદારમતિર્ મૌની નૈરાશ્યસમમાનસઃ
તાજા ફૂલમાં ગોળનું મધ પણ એટલું તેજસ્વી લાગતું નથી, જેટલું ઉદાર મનવાળા, મૌન અને આશા રહિત મન ધરાવનારા મહાત્મા તેજસ્વી લાગે છે.
ન હિમાદ્રેર્ ન મુક્તાભ્યો ન રમ્ભાભ્યો ન ચન્દનાત્ । ન તચ્ ચન્દ્રમસશ્ શૈત્યં નૈરાશ્યાદ્ યદ્ અવાપ્યતે
હિમાલય, મુક્તા, કેળા, ચંદન કે ચાંદનીથી પણ જે ઠંડક મળે છે, એ પણ એવી નથી, જેવી આશા છોડી દેનાથી મળે છે.
અપિ રાજ્યાદ્ અપિ સ્વર્ગાદ્ અપીન્દોર્ અપિ માધવાત્ । અપિ કાન્તાસમાસઙ્ગાન્ નૈરાશ્યં પરમં સુખમ્
રાજ્ય, સ્વર્ગ, ચાંદ્રમા, વસંત કે પ્રિયજનના સાથ કરતાં પણ, આશા છોડી દેવું એ સર્વોત્તમ સુખ છે.
તૃણવન્ નોપકુર્વન્તિ યયા ત્રિભુવનશ્રિયઃ । સા પરા નિર્વૃતિસ્ સાધો નૈરાશ્યાદ્ ઉપલભ્યતે
હે મહાન આત્મા, જે પરમ શાંતિથી ત્રણેય લોકની વૈભવો પણ ઘાસ સમાન લાગે છે, એવી પરમ શાંતિ આશા છોડવાથી પ્રાપ્ત થાય છે.
આશાકરઞ્જપરશું પરાયા નિર્વૃતેઃ પદમ્ । પુષ્પગુચ્છં શમતરોર્ આલમ્બસ્વ નિરાશતામ્
તમે ઇચ્છાના વૃક્ષને કાપવા માટે વૈરાગ્યને કુહાડી તરીકે લો અને શાંતિના વૃક્ષ પર નિરાશા એટલે ફૂલોના ગુચ્છ સમાન છે; એ રીતે પરમ શાંતિના સ્થાન તરફ આગળ વધો.
ગોષ્પદં પૃથિવી મેરુસ્ સ્થાણુર્ આશાસ્ સમુદ્ગિકાઃ । તૃણં ત્રિભુવનં રામ નૈરાશ્યાલઙ્કૃતાકૃતેઃ
હે રામ, જે મનુષ્ય વૈરાગ્યથી શોભાયમાન છે, તેના માટે પૃથ્વી ગાયના ખુરની નિશાની જેવી છે, મેરુ પર્વત એક દંડ સમાન છે, ઈચ્છાઓ પેટી જેવી છે અને ત્રણેય લોક ઘાસ જેટલા છે.
દાનાદાનસમાહારવિહારવિભવાદિકાઃ । ક્રિયા જગતિ હસ્યન્તે નિરાશૈઃ પુરુષોત્તમૈઃ
આ દુનિયામાં દાન, લેવું, એકઠું કરવું, ભોગવવું અને સંપત્તિ ધરાવાની ક્રિયાઓ, જે મનુષ્યો આશા છોડે છે એવા શ્રેષ્ઠ પુરુષો માટે હાસ્યાસ્પદ લાગે છે.
પદં યસ્ય ન બધ્નાતિ કદાચિત્ કલના હૃદિ । તૃણીકૃતત્રિભુવનઃ કેનાસાવ્ ઉપમીયતે
જેના હૃદયને ક્યારેય કોઈ વિચાર બાંધતો નથી અને જે ત્રણેય લોકને ઘાસફૂસ જેટલું નાનું માને છે, તેની સરખામણી કોણ કરી શકે?
ઇદમ્ એવાસ્ત્વ્ ઇદં માસ્તુ મમેતિ હૃદિ રઞ્જના । ન યસ્યાસ્તિ તમ્ આત્મેશં તોલયન્તિ કથં જનાઃ
જેના હૃદયમાં 'આ રહે', 'આ ન રહે' કે 'આ મારું છે' જેવા વિચારોમાં જરા પણ રુચિ નથી, એવા આત્માના સ્વામીનું મૂલ્યાંકન લોકો કેવી રીતે કરી શકે?
સર્વસઙ્કટપર્યન્તમ્ અસઙ્કટમલં સુખમ્ । સૌભાગ્યં પરમં બુદ્ધેર્ નૈરાશ્યમ્ અવલમ્બ્યતામ્
બુદ્ધિએ નિરાશ્રયતા ધારણ કરીને સર્વ દુઃખથી પર અને નિર્મળ સુખરૂપ સર્વોત્તમ સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ.
ન શાસ્તેહ ત્વમ્ આશાનાં વિદ્ધિ મિથ્યાભ્રમં જગત્ । વહદ્રથસ્થદિક્ચક્રનેમ્યાવર્તવદ્ ઉત્થિતમ્
તમે અહીં ઇચ્છાઓ પર કદી શાસન કરી શકતા નથી; આ જગતને મિથ્યા ભ્રમ જાણો, જે ચાલતી રથના ચક્રની ગતિ જેવી માત્ર દેખાવ છે.
કિં મુહ્યસિ મહાબાહો મૂર્ખવત્ પણ્ડિતો ઽપિ સન્ । મમેદં તદ્ અયં સો ઽહમ્ ઇત્ય્ ઉદ્ભ્રાન્તેન ચેતસા
હે મહાબાહુ, તું જ્ઞાની હોવા છતાં મૂર્ખ જેવો કેમ ભ્રમમાં પડી જાય છે? 'આ મારું છે', 'એ એ છે', 'હું આ છું' એમ મનમાં ઉથલપાથલ વિચારો કરીને કેમ ગુંચવાઈ જાય છે?
આત્મૈવેદં જગત્ સર્વં નાનાતેહ ન વિદ્યતે । એકરૂપં જગજ્ જ્ઞાત્વા ધીરૈ રામ ન ખિદ્યતે
આ આખું જગત તો સાચે તો આત્મા જ છે, અહીં કોઈ ભિન્નતા નથી. હે રામ, જે વિવેકી છે, તેઓ જગતને એકરૂપ જાણીને કદી દુઃખી થતા નથી.
યથાભૂતપદાર્થૌઘદર્શનાદ્ એવ રાઘવ । પરમાશ્વાસનં બુદ્ધેર્ નૈરાશ્યમ્ અધિગમ્યતે
હે રાઘવ, વસ્તુઓને જેમ છે એમ સાચી રીતે જોવાથી મનને પરમ શાંતિ મળે છે, નિરાશા નથી આવતી.
ભાવાભાવવિસંવાદમુક્તમ્ આદ્યન્તયોસ્ સ્થિતમ્ । યદ્ રૂપં તત્ સમાલમ્બ્ય પદાર્થાનાં સ્થિતિં કુરુ
જે સ્વરૂપ સદૈવ છે અને જેમાં હોવું કે ન હોવું જેવા વિવાદ નથી, એ પરમ તત્ત્વને આધાર બનાવીને બધાં વસ્તુઓની સ્થિતિ નિર્ધારણ કર.
નૈરાશ્યધીરમનસો માયેયમ્ અતિમોહિની । પલાય્ય યાતિ સંસારી મૃગી કેસરિણો યથા
હે ધીર મનવાળા, આ સંસારને મોહમાં પાડતી માયા વૈરાગ્ય ધરાવનારા માણસથી એ રીતે દૂર ભાગી જાય છે, જેમ હરણ સિંહને જોઈને ભાગે છે.