અજ્ઞાતૈષા મનોમત્તમૃગં વિષયતર્ષુલમ્ । અસત્યૈવ હિ સત્યેવ મૃગતૃષ્ણેવ કર્ષતિ
જ્યારે આ અજ્ઞાન સમજાતું નથી, ત્યારે મનને વિષયોની તરસથી ઘાયલ થયેલા પાગલ હરણની જેમ દોડાવે છે; અસત્ય હોવા છતાં, તે સાચું હોય તેમ માણસને ખેંચે છે, જેમ કે મૃગજળ.
વિજ્ઞાતા સત્યરૂપેયં નાશં યાતિ પલાયતે । વિપ્રમધ્યાત્ પરિજ્ઞાતા યથા ચણ્ડાલકન્યકા
જ્યારે આ અજ્ઞાનને સાચી રીતે ઓળખી લેવાય છે, ત્યારે તે નાશ પામે છે અને દૂર ભાગી જાય છે; વિદ્વાનો તેને ઓળખે ત્યારે, તે ચંડાળની દીકરીની જેમ દૂર થઈ જાય છે.
અવિદ્યા સમ્પરિજ્ઞાતા ન મનઃ પરિકર્ષતિ । મૃગતૃષ્ણા પરિજ્ઞાતા તર્ષુલં નાપકર્ષતિ
જ્યારે અજ્ઞાનને પૂરેપૂરી રીતે ઓળખી લેવાય છે, ત્યારે તે મનને ખેંચતું નથી; જેમ કે મૃગજળને ઓળખી લીધા પછી, તે તરસેલા માણસને આકર્ષતું નથી.
પરમાર્થાવબોધેન સમૂલં રામ વાસના । દીપેનેવાન્ધકારશ્રીર્ ગલત્ય્ આલોક એતિ ચ
હે રામ, જ્યારે સાચી સમજણ થાય છે ત્યારે મનની જૂની વૃત્તિઓ મૂળથી દૂર થઈ જાય છે; જેમ દીવો બળે ત્યારે અંધકાર દૂર થઈ જાય છે અને પ્રકાશ ફેલાય છે.
નાસ્ત્ય્ અવિદ્યેતિ સઞ્જાતે નિશ્ચયે શાસ્ત્રયુક્તિતઃ । ગલત્ય્ અવિદ્યા તાપેન તુષારકણિકા યથા
શાસ્ત્ર અને વિચાર દ્વારા જ્યારે મનમાં એ નક્કી થાય કે અજ્ઞાન છે જ નહીં, ત્યારે જ્ઞાનની ગરમીથી અજ્ઞાન એ રીતે ઓગળી જાય છે જેમ સૂર્યના તાપે તુશાર વિલીન થઈ જાય છે.
દેહસ્યાસ્ય જડસ્યાર્થે કિં ભોગૈર્ ઇતિ નિશ્ચયી । ભિનત્ત્ય્ આશામયં જ્ઞાની પઞ્જરં કેસરી યથા
જેને સમજાઈ ગયું છે કે આ નિર્જીવ શરીર માટે ભોગમાં કોઈ અર્થ નથી, એ જ્ઞાનવાન મનુષ્ય ઇચ્છાની જાળીને એ રીતે તોડી નાખે છે જેમ સિંહ પાંજરું ફાડી નાખે છે.
આશાપરિકરે રામ નૂનં પરિહૃતે હૃદઃ । પુમાન્ આગતસૌન્દર્યો હ્લાદમ્ આયાતિ ચન્દ્રવત્
હે રામ, જ્યારે મનમાંથી ઇચ્છાઓની ગાંઠ સાચે જ છૂટે છે, ત્યારે મનુષ્યને ચંદ્ર જેવો સૌંદર્ય અને આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે.
પરાં શીતલતામ્ એતિ વૃષ્ટિધૌત ઇવાચલઃ । નિર્વૃતિં પરમાં ધત્તે પ્રાપ્તરાજ્ય ઇવાધનઃ
જેવી રીતે વરસાદથી ધોવાયેલું પર્વત ઠંડક અનુભવે છે, એ રીતે તે વ્યક્તિ પણ સર્વોચ્ચ શાંતિ મેળવે છે; અને જેમ ગરીબને રાજય મળે ત્યારે તે આનંદ અનુભવે છે, તેમ એ પણ પરમ આનંદમાં રહે છે.
શોભતે ઽમલયા લક્ષ્મ્યા શરદીવ નભસ્તલમ્ । આત્મન્ય્ એવ ન માત્ય્ ઉચ્ચૈઃ કલ્પસ્યાન્ત ઇવાર્ણવઃ
જેવી રીતે શરદ ઋતુમાં આકાશ નિર્મળ અને સુંદર લાગે છે, એ રીતે એ વ્યક્તિ પણ નિષ્કળંક સમૃદ્ધિથી તેજસ્વી બને છે; પણ એ પોતાનામાં અહંકારથી ફૂલી ઊઠતો નથી, જેમ યુગના અંતે સાગર શાંત રહે છે.
ભવત્ય્ અપેતસંરમ્ભો વૃષ્ટમૂક ઇવામ્બુદઃ । તિષ્ઠત્ય્ આત્મનિ સંવેત્તા પ્રશાન્ત ઇવ વારિધિઃ
જેવી રીતે વરસાદ ખૂટી ગયેલા વાદળમાં કોઈ ઉથલપાથલ રહેતી નથી, એ રીતે એ વ્યક્તિ પણ બેચેનીથી મુક્ત થઈ જાય છે; અને જેમ શાંત સાગર સ્થિર રહે છે, તેમ એ પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે.
પરં ધૈર્યમ્ ઉપાદત્તે સ્થૈર્યં મેરુર્ ઇવાચલઃ । રાજતે સ્વસ્થયા લક્ષ્મ્યા શાન્તેન્ધન ઇવાનલઃ
એ વ્યક્તિ પરમ ધૈર્ય પ્રાપ્ત કરે છે, જેમ મેરુ પર્વત અડગ રહે છે; અને પોતાનાં સ્વાભાવિક વૈભવથી તેજસ્વી બને છે, જેમ બળતણ પૂરી થયા પછી અગ્નિ શાંત અને પ્રકાશમય રહે છે.
ભવત્ય્ આત્મનિ નિર્વાણઃ પ્રશાન્ત ઇવ દીપકઃ । દૃષ્ટિમ્ આયાતિ પરમાં નરઃ પીતામૃતો યથા
મુક્તિ પોતાનાં અંતરમાં ઉગે છે, જેમ શાંત થયેલો દીવો શાંત પ્રકાશ આપે છે; એવો માણસ સર્વોચ્ચ દૃષ્ટિ પામે છે, જાણે અમૃત પીધા પછી જેવું આનંદ મળે.
અન્તર્દીપો ઘટ ઇવ મધ્યજ્વાલ ઇવાનલઃ । સ્ફુરદ્દીપ્તિર્ મણિર્ ઇવ પ્રયાત્ય્ અન્તઃ પ્રકાશતામ્
જેમ ઘડામાં દીવો પ્રકાશે છે, જેમ અગ્નિની મધ્યમાં જ્વાળા તેજ આપે છે, જેમ મણિ પોતાની અંદરથી ઝગમગ કરે છે, તેમ એ માણસને અંદરથી પ્રકાશ મળે છે.
સર્વાત્મકં સર્વગતં સર્વેશં સર્વનાયકમ્ । સર્વાકારં નિરાકારં સ્વમ્ આત્માનં પ્રપશ્યતિ
એ પોતાને સર્વત્ર વ્યાપક, સર્વમાં રહેલો, બધાનો સ્વામી, બધાનો નેતા, દરેક રૂપમાં અને રૂપરહિત સ્વરૂપે જોઈ શકે છે.
હસત્ય્ અલમ્ અતીતાસ્ તાઃ પેલવા દિવસાવલીઃ । યાસુ સ્મરશરશ્રેણીચપલં ચિત્તમ્ અચ્છિનત્
હવે એ હસી ઉઠે છે, કારણ કે એ પછાત પડેલા નબળા દિવસો તો ગયા, જેમાં મન કામદેવના બાણ જેવી ચંચળતા ધરાવતું હતું અને હવે એ બધું કાપી નાખ્યું છે.
સઙ્ગરઙ્ગવિનિષ્ક્રાન્તશ્ શાન્તમાનમનોજ્વરઃ । અધ્યાત્મરતિર્ આસીનઃ પૂર્ણપાવનમાનસઃ
જેમ કોઈ મનુષ્ય રાગદ્વેષના યુદ્ધમથકમાંથી બહાર આવી જાય છે, તેમ મનની બધી બળતરા શાંત થઈ ગઈ છે. હવે એ આત્મામાં આનંદ પામે છે અને તેનું મન સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ થઈ ગયું છે.
નિર્મૃષ્ટકામપઙ્કાઙ્કશ્ છિન્નજન્મનિબન્ધનઃ । દ્વન્દ્વદોષભયોન્મુક્તસ્ તીર્ણસંસારસાગરઃ
જેના મનમાંથી ઈચ્છાના બધા દાગ દૂર થઈ ગયા છે, જન્મના બંધન તૂટી ગયા છે, દ્વંદ્વના દોષોથી મુક્ત થઈ ગયો છે અને સંસારના મહાસાગર પાર કરી ગયો છે.
પ્રાપ્તાનુત્તમવિશ્રાન્તિર્ લબ્ધાલભ્યપદાસ્પદઃ । અનિવર્તિપદં પ્રાપ્તઃ કર્મણામ્ અન્તમ્ આગતઃ
એણે સર્વોત્તમ શાંતિ મેળવી છે, દુર્લભ એવા સ્થાને પહોંચી ગયો છે, જ્યાંથી પાછું ફરવું શક્ય નથી અને બધાં કર્મોનો અંત આવી ગયો છે.
સર્વાભિવાઞ્છિતારમ્ભો ન કિઞ્ચિદ્ અપિ વાઞ્છતિ । સર્વાનુમોદિતાનન્દો ન કિઞ્ચિદ્ અનુમોદતે
એ બધું ઇચ્છે છે એવું લાગે છે છતાં એને કશી ઇચ્છા નથી; એ બધાને આનંદ આપે છે છતાં પોતે કશામાં આનંદ લેતો નથી.
ન દદાતિ ન ચાદત્તે ન સ્તૌતિ ન ચ નિન્દતિ । નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ ન તુષ્યતિ ન શોચતિ
એ ન આપે, ન લે, ન વખાણે, ન નિંદા કરે; એ ન અસ્ત થાય, ન ઉગે, ન ખુશ થાય, ન દુઃખી થાય.
સર્વારમ્ભફલત્યાગી સર્વોપાધિવિવર્જિતઃ । સર્વાશાસમ્પરિત્યાગી જીવન્મુક્ત ઇતિ સ્મૃતઃ
જે બધા કામોના ફળનો ત્યાગ કરે છે, બધા ઉપાધિથી મુક્ત છે, અને બધાં ઇચ્છાઓ છોડી દીધી છે, તે જીવતો મુક્ત કહેવાય છે.
સર્વૈષણાઃ પરિત્યજ્ય ચેતસા ભવ મૌનવાન્ । ધારા નિરવશેષેણ યથા ત્યક્ત્વા પયોધરઃ
બધી ઇચ્છાઓ મનથી છોડી દે અને મૌન રહે, જેમ વાદળ બધું પાણી વરસાવીને શાંત થઈ જાય છે.
તથા ન સુખયત્ય્ અઙ્ગસંલગ્ના વરવર્ણિની । યથા સુખયતિ સ્વાન્તમ્ ઇન્દુશીતા નિરાશતા
શરીર સાથે ચોંટેલી સુંદર સ્ત્રી એટલું સુખ આપતી નથી જેટલું ચંદ્રની ઠંડક અને ઇચ્છાવિહિનતા મનને સુખ આપે છે.
ન તથેન્દુસ્ સુખયતિ કણ્ઠલગ્નો ઽપિ રાઘવ । નૈરાશ્યં સુખયત્ય્ અન્તર્ યથા સકલશીતલમ્
હે રાઘવ, ચાંદ્રમાનો ઠંડક પણ, ભલે ગળે લાગ્યો હોય, એવુ આનંદ આપતો નથી, જેવું સંપૂર્ણ આશા છોડી દેનારાં મનની અંદરથી મળતું ઠંડક આપે છે.
પુષ્પઘૂર્ણન્નવલતો ન તથા રાજતે મધુઃ । યથોદારમતિર્ મૌની નૈરાશ્યસમમાનસઃ
તાજા ફૂલમાં ગોળનું મધ પણ એટલું તેજસ્વી લાગતું નથી, જેટલું ઉદાર મનવાળા, મૌન અને આશા રહિત મન ધરાવનારા મહાત્મા તેજસ્વી લાગે છે.
ન હિમાદ્રેર્ ન મુક્તાભ્યો ન રમ્ભાભ્યો ન ચન્દનાત્ । ન તચ્ ચન્દ્રમસશ્ શૈત્યં નૈરાશ્યાદ્ યદ્ અવાપ્યતે
હિમાલય, મુક્તા, કેળા, ચંદન કે ચાંદનીથી પણ જે ઠંડક મળે છે, એ પણ એવી નથી, જેવી આશા છોડી દેનાથી મળે છે.
અપિ રાજ્યાદ્ અપિ સ્વર્ગાદ્ અપીન્દોર્ અપિ માધવાત્ । અપિ કાન્તાસમાસઙ્ગાન્ નૈરાશ્યં પરમં સુખમ્
રાજ્ય, સ્વર્ગ, ચાંદ્રમા, વસંત કે પ્રિયજનના સાથ કરતાં પણ, આશા છોડી દેવું એ સર્વોત્તમ સુખ છે.
તૃણવન્ નોપકુર્વન્તિ યયા ત્રિભુવનશ્રિયઃ । સા પરા નિર્વૃતિસ્ સાધો નૈરાશ્યાદ્ ઉપલભ્યતે
હે મહાન આત્મા, જે પરમ શાંતિથી ત્રણેય લોકની વૈભવો પણ ઘાસ સમાન લાગે છે, એવી પરમ શાંતિ આશા છોડવાથી પ્રાપ્ત થાય છે.
આશાકરઞ્જપરશું પરાયા નિર્વૃતેઃ પદમ્ । પુષ્પગુચ્છં શમતરોર્ આલમ્બસ્વ નિરાશતામ્
તમે ઇચ્છાના વૃક્ષને કાપવા માટે વૈરાગ્યને કુહાડી તરીકે લો અને શાંતિના વૃક્ષ પર નિરાશા એટલે ફૂલોના ગુચ્છ સમાન છે; એ રીતે પરમ શાંતિના સ્થાન તરફ આગળ વધો.
ગોષ્પદં પૃથિવી મેરુસ્ સ્થાણુર્ આશાસ્ સમુદ્ગિકાઃ । તૃણં ત્રિભુવનં રામ નૈરાશ્યાલઙ્કૃતાકૃતેઃ
હે રામ, જે મનુષ્ય વૈરાગ્યથી શોભાયમાન છે, તેના માટે પૃથ્વી ગાયના ખુરની નિશાની જેવી છે, મેરુ પર્વત એક દંડ સમાન છે, ઈચ્છાઓ પેટી જેવી છે અને ત્રણેય લોક ઘાસ જેટલા છે.