સ એવેદં ચ વદતિ સ ચ વક્તું ન યુજ્યતે । ન તદન્યદ્ ઇદં નૈતત્ પશ્ય માયામ્ અનામયામ્
એ જ આ રૂપે બોલે છે, પણ સાચે તો એને બોલવું લાગુ પડતું નથી. આ એથી અલગ નથી, પણ એ પણ નથી; નિર્મળ માયાને જો.
નાત્માયમ્ અયમ્ અપ્ય્ આત્મા સઞ્જ્ઞાભેદ ઇતિ સ્વયમ્ । તેનૈવ સર્વગતયા શક્ત્યા સ્વાત્મનિ કલ્પિતઃ
આ આત્મા નથી, અને એ પણ આત્મા નથી; નામનો ભેદ પોતે જ ઊભો થાય છે. એ સર્વત્ર વ્યાપક શક્તિથી, આત્મામાં જ કલ્પાય છે.
સંસ્થિતસ્ સ હિ સર્વત્ર ત્રિષુ કાલેષુ ભાસુરઃ । સૂક્ષ્મત્વાત્ સુમહત્ત્વાચ્ ચ કેવલં ન વિભાવ્યતે
એ સર્વત્ર સ્થિત છે, ત્રણેય કાળમાં તેજસ્વી છે; એની અતિ સૂક્ષ્મતા અને વિશાળતાને કારણે, એને સમજવી કે ઓળખવી શક્ય નથી.
સત્સ્વ્ અનન્તપદાર્થેષુ જીવત્વેનાભિબિમ્બતિ । આત્મા પુર્યષ્ટકાદર્શે સ્વભાવવશતસ્ સ્વતઃ
અનંત વસ્તુઓમાં આત્મા પોતાનાં સ્વભાવથી, જીવરૂપે, આઠ પ્રકારનાં સૂક્ષ્મ શરીરનાં દર્પણમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.
પુર્યષ્ટકોદયાદ્ એવ સ્વયમ્ આત્માનુભૂયતે । સર્વદા સર્વસંસ્થઃ ખે ઘનસ્પન્દાદ્ ઇવાનિલઃ
માત્ર આઠ પ્રકારનાં સૂક્ષ્મ શરીરથી જ આત્માનો અનુભવ થાય છે; તે સર્વેમાં હંમેશાં હાજર રહે છે, જેમ ઘનાકાશના હલનચલનથી પવન ઊભો થાય છે તેમ.
ચિદાત્મા સર્વગો વ્યાપી ન ક્વચિન્ નામ ન સ્થિતઃ । યદ્વત્ સર્વપદાર્થાનાં સત્તા તદ્વન્ મહેશ્વરઃ
ચૈતન્યરૂપ આત્મા સર્વત્ર વ્યાપક છે, કોઈ એક જગ્યાએ સ્થિર નથી અને તેને કોઈ નામ નથી; જેમ બધાં વસ્તુઓનું અસ્તિત્વ છે, તેમ મહેશ્વર પણ છે.
સતિ પુર્યષ્ટકે તસ્મિઞ્ જીવસ્ સ્ફુરતિ નોપલઃ । સતિ વાયાવ્ ઇવ રજસ્ સતિ દીપ ઇવેક્ષણમ્
જ્યારે આઠ પ્રકારનાં સૂક્ષ્મ શરીર હોય ત્યારે જ જીવ પ્રકાશે છે, નહિંતર નહીં; જેમ પવન હોય ત્યારે ધૂળ ઊડે છે, દીવો હોય ત્યારે જ જોવું શક્ય બને છે.
ઇયં પુર્યષ્ટકસ્યેચ્છા સ્વાત્મન્ય્ એવાત્મનિ સ્થિતે । સતિ સ્ફુરત્ય્ અભ્યુદિતે ભાનાવ્ ઇવ જનૈષણા
આ આઠ ભાગવાળી સૂક્ષ્મ દેહની ઈચ્છા પોતાનાં સ્વરૂપમાં જ સ્થિર રહે છે; જ્યારે તે પ્રગટ થાય છે ત્યારે, એ એવું જ છે જેમ કે સૂર્ય ઉગ્યા પછી માણસોને મળવાની ઇચ્છા જાગે.
યદિ સૂર્યે સ્થિતે વ્યોમ્નિ તદ્વશોદિતસંસ્થિતિઃ । નશ્યતિ વ્યવહારો ઽયં ભાસ્વતઃ કિમ્ ઉપાગતમ્
જ્યારે આકાશમાં સૂર્ય સ્થિર થાય છે અને તેનું ઉગવું કે અસ્ત જવું એના પર જ આધાર રાખે છે, ત્યારે બધો વ્યવહાર શાંત થઈ જાય છે—પ્રકાશક સૂર્ય આવી ગયો પછી શું બાકી રહે છે?
યદ્ય્ આત્મનિ સ્થિતે દેવે તત્સત્તાલબ્ધસંસ્થિતિઃ । દેહો નાશમ્ ઉપાયાતિ તત્ કિમ્ ઉન્નષ્ટમ્ આત્મનઃ
જ્યારે આત્મા પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર છે અને શરીર માત્ર એની હાજરીથી જ ટકી શકે છે, ત્યારે શરીર નાશ પામે તો પણ આત્માને શું ખૂટે છે?
ન જાયતે ન મ્રિયતે નાભિવાઞ્છતિ નોજ્ઝતિ । ન મુક્તો ન ચ બદ્ધો ઽયમ્ આત્મા સર્વસ્ય સર્વદા
આ આત્મા કદી જન્મતો નથી, મરે પણ નથી, ઇચ્છતો નથી, ત્યાગતો નથી, મુક્ત પણ નથી અને બંધાયેલો પણ નથી—આ સર્વનો આત્મા હંમેશાં એવો જ રહે છે.
આત્માવબોધાભ્યુદિતા નિરાત્મન્ય્ આત્મતાં ગતા । સર્પરજ્જુભ્રમાકારા ભ્રાન્તિર્ દુઃખાય કેવલમ્
જ્યારે આત્માની જાગૃતિ આત્મા રહિતમાં થાય છે, ત્યારે આત્માભાવ પ્રાપ્ત થાય છે. જેમ રશી પર સાપ દેખાય છે એ ભ્રમ માત્ર દુઃખ માટે જ છે.
અનાદિત્વાન્ ન જાતો ઽયમ્ અજાતત્વાન્ ન નશ્યતિ । આત્માત્મવ્યતિરિક્તં તુ નાભિવાઞ્છત્ય્ અસમ્ભવાત્
આ આત્મા અનાદિ હોવાથી જન્મતો નથી; અજન્મા હોવાથી નાશ પામતો નથી. આત્મા પોતાને સિવાય બીજું કંઈ ઈચ્છતો નથી, કારણ કે એ શક્ય જ નથી.
દિક્કાલાદ્યનવચ્છેદાન્ ન બદ્ધો ઽયં કદાચન । બન્ધાભાવે ઽપ્ય્ અમુક્તિસ્ સ્યાદ્ અમોક્ષસ્ તેન સ સ્મૃતઃ
દિશા, સમય અને અન્ય ભેદોથી રહિત હોવાથી એ કદી બંધાયેલો નથી. બંધન ન હોવા છતાં પણ મુક્તિ ન થાય, એટલે એને અમોક્ષ કહેવાય છે.
એવઙ્ગુણવિશિષ્ટો ઽયમ્ આત્મા સર્વસ્ય રાઘવ । અવિચારવશાન્ મૂઢો લોકો ઽયં પરિરોદિતિ
હે રાઘવ, આવા ગુણોથી યુક્ત આત્મા સર્વમાં છે. છતાં, વિચાર વિના જીવતો આ જગત મૂઢ બનીને દુઃખી થાય છે.
સમ્યગાલોકિતાશેષપૂર્વાપરજગત્ક્રમઃ । મા શોકં ગચ્છ સુમતે મૌર્ખ્યોપહતલોકવત્
હે વિદ્વાન, તું ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના સમગ્ર જગતના ક્રમને સારી રીતે જોઈને, અજ્ઞાનથી પીડાતા લોકોની જેમ દુઃખ ન કર.
દ્વે એવ કલને ત્યક્ત્વા મોક્ષબન્ધાત્મિકે સદા । વિદુષા વ્યવહર્તવ્યં યન્ત્રેણેવાત્મમૌનિના
મુક્તિ અને બંધન — આ બે કલ્પનાઓને હંમેશા છોડીને, જ્ઞાની માણસે અંદરથી શાંત રહીને, યંત્રની જેમ વ્યવહાર કરવો જોઈએ.
ન મોક્ષો નભસઃ પૃષ્ઠે ન પાતાલે ન ભૂતલે । મોક્ષો હિ ચેતો વિમલં સમ્યગ્જ્ઞાનાવબોધિતમ્
મુક્તિ આકાશની ઉપર, પાતાળમાં કે ધરતી પર નથી; મુક્તિ તો સાચા જ્ઞાનથી શુદ્ધ થયેલું મન છે.
સકલાશાસ્વ્ અસંસક્ત્યા યસ્ સ્વયં ચેતસઃ ક્ષયઃ । સ મોક્ષનામ્ના કથિતસ્ તત્ત્વજ્ઞૈર્ આત્મદર્શિભિઃ
જેઓએ આત્માનું દર્શન કર્યું છે અને સત્યને જાણ્યું છે, તેઓ કહે છે કે સર્વ ઈચ્છાઓથી સંપૂર્ણ રીતે અલિપ્ત રહીને મનની ઈચ્છાઓનો અંત લાવવો એ જ મુક્તિ છે.
યાવત્ પ્રબોધો વિમલો નોદિતસ્ તાવદ્ એવ સઃ । મૌર્ખ્યદીનતયા રામ ભક્ત્યા મોક્ષો ઽભિવાઞ્છ્યતે
હે રામ, જ્યાં સુધી શુદ્ધ જાગૃતિ ઉદિત થતી નથી, ત્યાં સુધી અજ્ઞાન અને નબળાઈને કારણે મુક્તિ માટે ભક્તિથી ઇચ્છા થતી રહે છે.
ચિરં પ્રબોધમ્ આસાદ્ય ચિત્તે ઽવિતતતાં ગતે । દશ મોક્ષા ન વાઞ્છ્યન્તે કિમ્ ઉતૈકો હિ મોક્ષકઃ
પરંતુ લાંબા સમય પછી જાગૃતિ પ્રાપ્ત થાય અને મન વિશાળ બની જાય, ત્યારે દસ મુક્તિઓ પણ ઇચ્છાતી નથી, તો પછી એક મુક્તિની તો વાત જ શું.
અયં મોક્ષસ્ ત્વ્ અયં બન્ધઃ પેલવાં કલનામ્ ઇમામ્ । પરિત્યજ્ય મહાત્યાગી ત્વં ત્વમ્ એવ ભવાભવઃ
આ મુક્તિ છે, આ બંધન છે—આ નબળી કલ્પનાને પૂરેપૂરી રીતે છોડીને, સાચો મહાન ત્યાગી સમજે છે કે તું જ અવસ્થા અને અનવસ્થા છે.
પરિગલિતવિકલ્પતાં પ્રયાતસ્ સગરસુતૌઘનિખાતમેખલાઙ્કમ્ । અવનિવલયમ્ અન્તરસ્તસઙ્ગશ્ ચિરમ્ અનુપાલય સર્વદોદિતશ્રીઃ
જ્યારે બધા સંશયો ઓગળી જાય અને સમુદ્રની તરંગો ધરતીને ઘેરી લે છે, ત્યારે અંતરના બધા લગાવ છોડીને, સર્વત્ર ઉદિત થતી મહિમાને લાંબા સમય સુધી જાળવી રાખ.
લીલયાપશ્યતિ વપુઃ કલનાત્મનિ જાયતે । રમ્યસ્યાપશ્યતો વક્ત્રં હૃદિ દૌરૂપ્યધીર્ ઇવ
રમતાં રમતાં શરીર દેખાય છે; કલ્પનાથી તેનું સર્જન થાય છે. પણ જે સુંદર ચહેરો નથી જોઈ શકતો, તેના હૃદયમાં એક પ્રકારની નીચતા અનુભવાય છે, જાણે કોઈ ખોટું ધાતુ હોય તેમ.
તદ્વશાદ્ ઇયમ્ આયાતા મહતી મેદુરોદરા । માયા મદમહાશક્તિસ્ સુરાસ્વાદલવાદ્ ઇવ
આ જ અસરથી આ વિશાળ અને ઘનદાર પેટવાળી માયા ઊભી થઈ છે—મહાન ભ્રમની શક્તિ, જેમ કે એક ટીપું દારૂ પીવાથી દારૂનો સ્વાદ લાગવા લાગે છે.
તયાનયા વિકારિણ્યા તદતદ્ભાવભૂતયા । ઇદં સમ્પન્નમ્ અખિલં તાપાદ્ ઇવ મરૌ પયઃ
આ બદલાતી રહેતી માયાથી, જે ક્યારેક સાચી તો ક્યારેક ખોટી રૂપે દેખાય છે, આખું જગત સર્જાયું છે; જેમ રણમાં તાપથી પાણી દેખાય છે તેમ.
મનો બુદ્ધિર્ અહઙ્કારો વાસનાશ્ ચેન્દ્રિયાણ્ય્ અપિ । એવઙ્કલ્પિતનામાઙ્કસ્ સ્ફુરત્ય્ આત્માબ્ધિર્ અમ્બુભિઃ
મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, વાસનાઓ અને ઇન્દ્રિયો—આ બધું કલ્પિત નામો અને લક્ષણો સાથે આત્માના સમુદ્રમાંથી પાણીની જેમ પ્રગટ થાય છે.
ચિત્તાહઙ્કારયોર્ દ્વિત્વં વચસ્ય્ અસ્તિ ન વસ્તુતઃ । યચ્ ચિત્તં સ હ્ય્ અહઙ્કારો યો ઽહઙ્કારો મનો હિ તત્
મન અને અહંકારનું દ્વૈત માત્ર બોલવામાં છે, હકીકતમાં એ અલગ નથી. જેને મન કહેવાય છે એ જ અહંકાર છે, અને જેને અહંકાર કહેવાય છે એ જ મન છે.
વ્યતિરિક્તં હિમાચ્ છૌક્લ્યમ્ ઇતિ સઙ્કલ્પ્યતે યથા । મુધૈવ કલ્પ્યતે ભેદશ્ ચિત્તાહઙ્કારયોસ્ તથા
જેમ હિમમાંથી સફેદપણું અલગ છે એમ કલ્પાય છે, એ જ રીતે મન અને અહંકાર વચ્ચેનો ભેદ પણ માત્ર કલ્પના છે, હકીકતમાં એ અલગ નથી.
મનોઽહઙ્કારયોર્ અન્તર્ દ્વયોર્ એકતરક્ષયે । ક્ષીણે દ્વે એવ હિ યથા પટશૌક્લ્યે પટક્ષયે
મન અને અહંકારમાંથી કોઈ એક પણ નાશ પામે તો બંને નાશ પામે છે, જેમ કપડાનું સફેદપણું જાય તો કપડું પણ રહેતું નથી.