દૃશ્યદર્શનસમ્બન્ધસુખમ્ આત્મવપુર્ વિદુઃ । તદ્ દૃશ્યાવલિતં બદ્ધં તન્મુક્તં મુક્તમ્ ઉચ્યતે
જ્ઞાની લોકો દ્રષ્ટા અને દૃશ્યના સંબંધમાં જે આનંદ છે તેને આત્માનું સ્વરૂપ જાણે છે; જો એ દૃશ્યમાં બંધાય જાય તો બંધન કહેવાય છે અને તેમાંથી મુક્ત થાય તો મુક્તિ કહેવાય છે.
દૃશ્યદર્શનસમ્બન્ધસુખસંવિદ્ અનામયા । ક્ષયાતિશયમુક્તા ચેત્ તન્ મુક્તિસ્ સોચ્યતે બુધૈઃ
જે જ્ઞાન દુઃખથી મુક્ત છે, જોનાર અને જોવાતું વચ્ચેના સંબંધથી ઉત્પન્ન થયેલું આનંદરૂપ છે, અને વધઘટથી પર છે—એ જ મુક્તિ છે, એમ વિદ્વાનો કહે છે.
દૃશ્યદર્શનસમ્બન્ધે યાનુભૂતિસ્ સ્વગોચરા । દૃશ્યદર્શનનિર્મુક્તા તામ્ આલમ્બ્ય ભવાભવઃ
જોનાર અને જોવાતું વચ્ચેના સંબંધથી જે અનુભૂતિ પોતાના મનમાં થાય છે, અને જ્યારે એ બંનેથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે એજ જન્મમરણના ચક્રનું આધાર બની જાય છે.
સૌષુપ્તી દૃષ્ટિર્ એષા હિ યાત્ય્ એવં સમ્પ્રકાશતામ્ । એવં ચ યાતિ તુર્યત્વમ્ એવં મુક્તિર્ ઇતિ સ્મૃતા
આ દૃષ્ટિ, જે ઊંઘ જેવી છે, એ રીતે પ્રકાશિત થાય છે; અને એ રીતે 'ચોથું' અવસ્થાન પામે છે—આજને મુક્તિ કહેવાય છે.
દૃશ્યદર્શનમુક્તાયાં યુક્તાયાં પરયા ધિયા । દૃશ્યદર્શનસમ્બન્ધસંવિદ્ય્ અસ્યાં તુ રાઘવ
રાઘવ, જ્યારે કોઈ પરમ સમજણમાં સ્થિર થાય છે અને જોનાર-જોવાતા બંનેથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે જોનાર-જોવાતા વચ્ચેનો સંબંધ માત્ર એ પરમ બુદ્ધિમાં જ રહે છે.
નાત્મા સ્થૂલો ન ચૈવાણુર્ ન પ્રત્યક્ષો ન ચેતનઃ । નાચેતનો ન ચ જડો ન ચૈવાસન્ ન સન્મયઃ
આત્મા ન તો મોટો છે, ન તો નાનો છે, ન દેખાઈ શકે એવો છે, ન જાગૃત છે, ન અજાગૃત છે, ન જડ છે, ન અસ્તિત્વ વગરનો છે, અને ન માત્ર અસ્તિત્વથી બનેલો છે.
નાહં નાન્યો ન ચૈવૈકો નાનેકો નાપ્ય્ અનેકવાન્ । નાભ્યાશસ્થો ન દૂરસ્થો નૈવાસ્તિ ન ચ નાસ્તિ ચ
હું પોતે પણ નથી, બીજો પણ નથી, એક પણ નથી, અનેક પણ નથી, અનેકતા ધરાવતો પણ નથી; હું નજીક પણ નથી, દૂર પણ નથી, હું છું પણ નથી અને નથી પણ નથી.
નાપ્રાપ્યો નાપિ ચ પ્રાપ્યો ન ચાસર્વો ન સર્વગઃ । ન પદાર્થો નાપદાર્થો નાપઞ્ચાત્મા ન પઞ્ચ ચ
હું પ્રાપ્ત ન થતો પણ નથી, પ્રાપ્ત થતો પણ નથી, સર્વ પણ નથી, સર્વત્ર વ્યાપક પણ નથી; હું વસ્તુ પણ નથી, અવસ્તુ પણ નથી, પાંચ તત્વોથી બનેલો પણ નથી અને પાંચ તત્વો પણ નથી.
યદ્ ઇદં દૃશ્યતાં પ્રાપ્તં મનષ્ષષ્ઠેન્દ્રિયાસ્પદમ્ । તદતીતં પદં યત્ સ્યાત્ તન્ ન કિઞ્ચિદ્ ઇવેહિતમ્
આ જે કંઈ દેખાય છે, જે મન અને છ ઇન્દ્રિયોથી સંબંધિત છે—તેને પાર જે અવસ્થા છે, તેમાં કંઈ પણ કરવાનું રહેતું નથી.
યથાભૂતમ્ ઇદં સમ્યગ્ જ્ઞસ્ય સમ્પશ્યતો જગત્ । સર્વમ્ આત્મમયં વિદ્વન્ નાસ્ત્ય્ અનાત્મમયં ક્વચિત્
જે સાચી રીતે જાણે છે અને જગતને જેમ છે એમ જુએ છે, તેને બધું જ આત્માથી વ્યાપ્ત દેખાય છે; ક્યાંય પણ આત્માથી વિભિન્ન કંઈ નથી.
કાઠિન્યદ્રવણસ્પન્દસ્વાવકાશાવલોકને । આત્મૈવ સર્વં સર્વેષુ ભૂવાર્યનિલખાગ્નિષુ
પૃથ્વી, પાણી, વાયુ, અગ્નિ અને આકાશમાં, તેમની કઠિનતા, પ્રવાહ, ચળવળ અને ખાલીપાની અનુભૂતિમાં પણ સર્વત્ર માત્ર આત્મા જ છે.
સત્તૈવાસ્તિ ન વસ્તૂનાં યયા નામ વિના ચિતા । વ્યતિરિક્તં તતો ઽસ્તીતિ વિદ્ધિ પ્રોન્મત્તજલ્પિતમ્
વસ્તુઓ માટે માત્ર અસ્તિત્વ જ સાચું છે; જે ચેતનાથી તેમને નામ મળે છે, એ સિવાય કંઈ અલગ નથી. એથી જુદું માનવું, એ તો ઉન્માદીનું બકબક છે.
એકો જગન્તિ સકલાનિ સમસ્તકાલકલ્પક્રમાન્તરગતાનિ ગતાગતાનિ । આત્મૈવ નેતરકલાકલનાસ્તિ કાચિદ્ ઇત્થમ્મતિર્ ભવ ભવાતિગતો મહાત્મન્
એકમાત્ર આત્મા જ બધા લોકોમાં, બધા સમયચક્રોમાં, આવતાં-જતાં સર્વત્ર વ્યાપેલો છે; બીજું કંઈ ગણવું જ નથી. આવી સમજ રાખીને, મહાત્મા, તું જન્મમરણથી પર થા.
એવંવિચારયા દૃષ્ટ્યા દ્વૈતત્યાગેન રાઘવ । સ્વો ભાવઃ પ્રાપ્યતે તજ્જ્ઞૈસ્ તજ્જ્ઞૈશ્ ચિન્તામણિર્ યથા
આવી રીતે વિચાર કરીને અને દ્વૈતભાવ છોડીને, હે રાઘવ, જેઓ જ્ઞાન ધરાવે છે તેઓ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ પામે છે, જેમ જાણકારને ચિંતામણિ મળે છે.
અથેમામ્ અપરાં દૃષ્ટિં શૃણુ રામાનયા યથા । દ્રક્ષ્યસ્ય્ આત્માનમ્ અચલં ભવિષ્યસિ ચ દિવ્યદૃક્
હવે, હે રામ, બીજી દૃષ્ટિ સાંભળ, જેના દ્વારા તું પોતાને અડગ રૂપે જોઈ શકીશ અને દિવ્ય દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત કરી શકીશ.
અહં ખમ્ અહમ્ આદિત્યો દિશો ઽહમ્ અહમ્ અપ્ય્ અધઃ । અહં દૈત્યા અહં દેવાશ્ શૈલાશ્ ચાહમ્ અહં મહઃ
હું આકાશ છું, હું સૂર્ય છું, દિશાઓ પણ હું છું અને નીચે પણ હું જ છું; હું દૈત્ય છું, હું દેવતાઓ છું, પર્વતો પણ હું છું અને મહાન તેજ પણ હું જ છું.
તમો ઽહમ્ અહમ્ અભ્રાણિ ભૂસમુદ્રાદિકં ત્વ્ અહમ્ । રજો વાયુર્ અથાગ્નિશ્ ચ જગત્ સર્વમ્ ઇદં ત્વ્ અહમ્
હું અંધકાર છું, હું વાદળ છું, ધરતી, સમુદ્ર અને બધું હું જ છું; હું રજોગુણ છું, પવન છું, અગ્નિ છું અને આ આખું જગત પણ સાચે હું જ છું.
જગત્ત્રયે ઽહં સર્વત્ર સ આત્મૈવ કિલ સ્થિતઃ । કો ઽહં કિમ્ અન્યદ્ ઇહ હિ દ્વિત્વમ્ એકસ્ય કીદૃશમ્
ત્રણે લોકમાં હું જ સર્વત્ર આત્મા રૂપે વિરાજમાન છું; અહીં બીજું શું છે? હું કોણ છું? એકમાં દ્વૈતપન કેવી રીતે હોઈ શકે?
ઇતિ નિશ્ચયવાન્ અન્તર્ નૂનમ્ આત્મતયા જગત્ । પશ્યન્ હર્ષવિષાદાભ્યાં નાવશઃ પરિભૂયતે
આ રીતે મનમાં નિશ્ચય કરીને, જગતને સાચા અર્થમાં આત્મા રૂપે જોઈને, મનુષ્ય આનંદ કે દુઃખથી લાચાર બનીને ઘેરાતો નથી.
મન્મયે ઽસ્મિન્ કિલ જગત્ય્ અખિલે સંસ્થિતે ઽનઘ । કિમ્ આત્મીયં પરં કિં સ્યાત્ કમલેક્ષણ કથ્યતામ્
હે પાપરહિત, જ્યારે આ આખું જગત ખરેખર મારામાં જ સ્થિત છે, ત્યારે 'મારું' કે 'બીજું' શું કહેવાય? કહો, હે કમળની આંખો વાળા.
કિં તજ્જ્ઞવ્યતિરેકેણ વિદ્યતે યદ્ ઉપાગમે । હર્ષમ્ એતુ વિષાદં વા વિનાશે જ્ઞો જગન્મયઃ
જ્ઞાતા સિવાય એવું શું છે, જેને પામવાથી આનંદ કે દુઃખ થાય? જ્ઞાતા તો આખા જગતરૂપ છે, તેને વિનાશથી કશુ થતું નથી.
અહઙ્કારદૃશાવ્ એતે સાત્ત્વિકે દ્વે વિનિર્મલે । તત્ત્વજ્ઞાનાત્ પ્રવર્તેતે મોક્ષદે પારમાર્થિકે
આહંકાર અને દૃષ્ટિની આ બે સ્વચ્છ અને સાત્ત્વિક અવસ્થાઓ સાચા જ્ઞાનથી ઊભી થાય છે; એ સર્વોચ્ચ છે અને મુક્તિ તરફ લઈ જાય છે.
પરો ઽણુસ્ સકલાતીતરૂપો ઽહં ત્વ્ ઇત્ય્ અહઙ્કૃતિઃ । પ્રથમા સર્વમ્ એવાહમ્ ઇત્ય્ અન્યોક્તા રઘૂદ્વહ
પહેલી અવસ્થા એ છે કે 'હું સર્વોપરી, સૂક્ષ્મ અને બધાથી પર છું'; બીજી, હે રઘુવંશી, એ છે કે 'આ બધું હું જ છું' એવી ભાવના.
અહઙ્કારદૃગ્ અન્યા તુ તૃતીયા વિદ્યતે ઽનઘ । દેહો ઽહમ્ ઇતિ તાં વિદ્ધિ દુઃખાયૈવ ન શાન્તયે
હજી એક ત્રીજી પ્રકારની આહંકાર અને દૃષ્ટિ છે, હે નિર્દોષ, એ જાણ કે 'હું આ શરીર છું' એવી ભાવના છે; એ માત્ર દુઃખ આપે છે, શાંતિ નથી આપે.
અથ વૈતત્ ત્રયમ્ અપિ ત્યક્ત્વા સકલસિદ્ધયે । યથેચ્છં તદ્ ઉપાલમ્બ્ય તિષ્ઠાવષ્ટબ્ધતત્પદઃ
આ ત્રણેયને પણ છોડી દે અને સર્વસિદ્ધિ માટે, જે રીતે ઇચ્છા હોય એ રીતે વર્ત, પણ તે પરમ અવસ્થામાં અડગ રહી.
સર્વાતીતસ્વરૂપો ઽપિ સર્વસત્તાતિગો ઽપિ ચ । સ્વસત્તાપૂરિતજગદ્ અસ્ત્ય્ એવાત્મા પ્રકાશકઃ
જ્યારે આત્માનું સ્વરૂપ બધું પાર કરે છે અને તે બધા જીવોથી પણ ઉપર છે, ત્યારે પણ એ આત્મા પોતાનું જ સ્વરૂપ લઈને આખું જગત ભરેલું છે અને બધું પ્રકાશિત કરે છે.
સ્વાનુભૂત્યૈવ પશ્યાશુ સ એવાસિ સદોદિતઃ । સંશયં હૃદયગ્રન્થિં ત્યજ તત્ત્વવિદાં વર
તમે આ વાતને તમારી પોતાની અનુભૂતિથી તરત જ જોઈ શકો છો; તમે હંમેશા એ જ છો જે પ્રગટ થયેલું છે. હે તત્વજ્ઞાની શ્રેષ્ઠ, તમારા હૃદયમાં રહેલી શંકાની ગાંઠને છોડો.
નાત્માસ્ત્ય્ અનુમયા રામ ન ચાપ્તવચનાદિના । સર્વદા સર્વથા સર્વં સ પ્રત્યક્ષાનુભૂતિતઃ
હે રામ, આત્માને અનુમાનથી કે બીજાના વચનથી ઓળખી શકાય નહીં; દરેક સમયે, દરેક રીતે, બધું જ આત્મા રૂપે સીધી અનુભૂતિથી જ જાણાય છે.
યદ્ ઇદં દર્શનં સ્પન્દઃ કિઞ્ચિદ્ યત્ સંવિદાદ્ય્ અપિ । તત્ સર્વમ્ આત્મા ભગવાન્ દૃશ્યદર્શનવર્જિતઃ
આ જગતમાં જે કંઈ જોવાય છે, જે કોઈ હલનચલન છે, જે કોઈ જાગૃતિ કે બીજું કંઈ છે— એ બધું જ પરમાત્મા છે, જે neither જોનાર nor જોવાતું એમ બંનેથી રહિત છે.
ન સન્ નાસદ્ અસૌ દેવો નાણુર્ નાપિ મહાન્ અસૌ । નાપ્ય્ એતયોર્ દૃશોર્ મધ્યં સ એવેદં ચ સર્વશઃ
એ ન તો અસ્તિત્વ છે, ન તો અનસ્તિત્વ છે; એ ન તો દેવ છે, ન તો અણુ છે, ન તો વિશાળ છે; અને એ બંને વચ્ચેનું પણ નથી. એ જ સર્વત્ર વ્યાપક છે, બધું જ એ જ છે.