યથા ન કિઞ્ચિત્ કલયન્ મઞ્ચકે સ્પન્દતે શિશુઃ । તથા ફલાદ્ય્ અકલયન્ કુરુ કર્માણિ રાઘવ
જેમ બચ્ચું પથારી પર પડ્યું હોય ત્યારે કંઈ વિચાર્યા વિના હલનચલન કરે છે, તેમ રાઘવ, તું પણ ફળ વગેરેની ચિંતા કર્યા વિના કર્મ કર.
અચેત્યચિત્પદસ્થત્વાજ્ જાગ્રત્ય્ અપિ સુષુપ્તધીઃ । યદ્ યત્ કરોતિ લબ્ધાત્મા તસ્મિંસ્ તસ્ય ન કર્તૃતા
જે માણસ અજ્ઞાત ચેતનામાં સ્થિર રહે છે, એ જાગૃત અવસ્થામાં પણ ઊંઘ જેવી શાંતિમાં રહે છે; પોતાનું સ્વરૂપ ઓળખી લીધા પછી એ જે કંઈ કરે છે, તેમાં એને ક્યારેય 'હું કરું છું' એવો ભાવ રહેતો નથી.
દશામ્ આસાદ્ય સૌષુપ્તીં સ્વવિદૈવ વિવાસનઃ । અન્તશ્શીતલતામ્ એતિ જ્ઞો રસેન યથા શશી
જ્યારે કોઈ ઊંઘની અવસ્થા સુધી પહોંચે છે, ત્યારે એ પોતાની જ સમજથી ચાલે છે; અંદરથી જાણનારો શાંત થઈ જાય છે, જેમ ચાંદ્રમાં પોતાનાં સ્વરૂપથી ઠંડક આવે છે.
સુષુપ્તસ્થો મહાતેજા ઘૂર્ણન્ પૂર્ણેન્દુબિમ્બવત્ । સમસ્ સર્વાસ્વ્ અવસ્થાસુ ભવત્ય્ અદ્રિર્ યથર્તુષુ
જે મહાન તેજ ધરાવે છે અને ઊંઘની સ્થિતિમાં સ્થિર છે, એ પૂર્ણ ચાંદની જેમ ફરતો હોય છે, અને દરેક અવસ્થામાં સમાન રહે છે, જેમ પર્વત ઋતુઓમાં બદલાતો નથી.
સુષુપ્તસંસ્થો ધીરાત્મા બહિર્ આયાતિ લોલતામ્ । ક્રિયાસુ નાન્તર્ ભૂકમ્પપ્રસ્પન્દિત ઇવાચલઃ
જે ધીરજવાળો આત્મા ઊંઘની સ્થિતિમાં સ્થિર છે, એ બહારથી તો ક્રિયાઓમાં ચંચળ દેખાય છે, પણ અંદરથી અડગ રહે છે, જેમ પર્વત ઉપરથી જ હલતો હોય છે પણ અંદરથી કદી હલતો નથી.
સુષુપ્તાવસ્થિતો ભૂત્વા દેહં વિગતકલ્મષઃ । ઘાતયાશ્વ્ અથ વા દીર્ઘં કાલં ધારય શૈલવત્
ગાઢ ઊંઘની અવસ્થામાં પ્રવેશીને, સર્વ દોષોથી મુક્ત થઈને, શરીરને થોડો કે લાંબો સમય, પર્વતની જેમ સ્થિર રાખો.
એષૈવ રામ સૌષુપ્તી સ્થિતિર્ અભ્યાસયોગતઃ । પ્રૌઢા સતી તુર્યમ્ ઇતિ કથિતા તત્ત્વકોવિદૈઃ
હે રામ, યોગના અભ્યાસથી પ્રાપ્ત થતી આ જ ઊંઘ જેવી અવસ્થા, જ્યારે પૂર્ણપણે વિકસે છે, ત્યારે તત્વજ્ઞ લોકો તેને ચોથું (તુરિય) કહે છે.
આનન્દમય એવાત્ર પ્રક્ષીણસકલામયઃ । અત્યન્તાસ્તઙ્ગતમના ભવતિ જ્ઞો મહોદયઃ
અહીં સર્વ દુઃખો ક્ષીણ થઈ જાય છે અને આનંદથી પરિપૂર્ણતા આવે છે; જેના મનમાં સંપૂર્ણ શાંતિ છે, એવો જ્ઞાની અતિ તેજસ્વી બને છે.
અત્રસ્થો જ્ઞઃ પ્રમુદિતઃ પરમાનન્દઘૂર્ણિતઃ । લીલામ્ ઇવેમાં રચનાં સાંસારીમ્ અનુપશ્યતિ
આ અવસ્થામાં સ્થિત જ્ઞાની, પરમ આનંદમાં મસ્ત રહી, આ સંસારની રચનાને એક રમતમાં જેમ નિહાળે છે.
વીતશોકભયાયાસો ગતસંસારસમ્ભ્રમઃ । તુર્યાવસ્થામ્ ઉપારૂઢો ભૂયઃ પતતિ નાત્મવાન્
જે મનુષ્યે દુઃખ, ભય અને થાકને પાર કરી લીધા છે, જે સંસારની ગભરાહટમાંથી બહાર આવી ગયો છે અને ચોથા અવસ્થામાં સ્થિર થયો છે, એવો આત્મામાં સ્થિત થયેલો માણસ ફરીથી કદી પડી જતો નથી.
પ્રાપ્તું સ્વાં પદવીં પુણ્યાં યત્નવન્તમ્ ઇમં જનમ્ । શૈલસંસ્થ ઇવાધસ્સ્થં હસન્ પશ્યતિ ધીરધીઃ
જે વિવેકી અને બુદ્ધિશાળી છે, એવો માણસ પોતાના શુભ માર્ગને મેળવવા માટે પ્રયત્નશીલ લોકોની તરફ, પર્વત પર ઊભેલો માણસ નીચેના લોકોને જોઈને હસે તેમ, હળવાશથી જુએ છે.
અસ્યાં તુ તુર્યાવસ્થાયાં સ્થિતિં પ્રાપ્યાવિનાશિનીમ્ । આનન્દૈકાન્તલીનત્વાદ્ અનાનન્દપદં ગતઃ
આ ચોથી અવસ્થાની અવિનાશી સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરીને, જે એકમાત્ર આનંદમાં લીન થઈ જાય છે, એ મનુષ્ય હવે ક્યારેય આનંદથી વિમુખ થતો નથી.
અનાનન્દમહાનન્દઃ કલાતીતસ્ તતો ઽપિ હિ । મુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે યોગી તુર્યાતીતપદં ગતઃ
જે યોગી ચોથા અવસ્થાથી પણ આગળના અવસ્થામાં પહોંચી જાય છે, જે આનંદ અને આનંદરહિત બંનેથી પર છે, એવો યોગી સાચા અર્થમાં મુક્ત કહેવાય છે.
પરિગલિતસમસ્તજન્મપાશસ્ સકલવિહીનમનોમયાભિમાનઃ । પરમરસમયીં પ્રયાતિ સત્તાં જલગતસૈન્ધવખણ્ડવન્ મહાત્મા
જે મહાન આત્માએ જન્મોના બધા બંધનો છોડી દીધા છે, મનથી બનેલી પોતાની ઓળખ પણ ગુમાવી દીધી છે, એ સર્વોચ્ચ સત્તામાં લીન થઈ જાય છે, જેમ પાણીમાં મીઠાનો ગોળો ઓગળી જાય છે તેમ.
યાવત્ તુર્યપરામર્શસ્ તાવત્ કેવલતાપદમ્ । જીવન્મુક્તસ્ય વિષયો વચસાં ચ રઘૂદ્વહ
જ્યાં સુધી ચોથા અવસ્થાનો અનુભવ રહે છે, ત્યાં સુધી જ જીવિત મુક્ત અને શબ્દો માટે એ શુદ્ધ સત્તાનું સ્થાન વિષય બની રહે છે, હે રઘુવંશી.
અત ઊર્ધ્વં સદેહાનાં મુક્તાનાં વચસાં તથા । વિષયો ન મહાબાહો પુરુષાણાં ઇવામ્બરમ્
હે મહાબાહુ, એથી આગળ, શરીર ધરાવતા મુક્તજનની સ્થિતિ શબ્દોથી સમજાવી શકાય તેવી નથી, જેમ આકાશને માણસો શબ્દોથી સમજાવી શકતા નથી.
સા હિ વિશ્રાન્તિપદવી દૂરેભ્યો ઽપિ દવીયસી । ગમ્યા વિદેહમુક્તાનાં ખલેખેવ નભસ્વતામ્
એ તો સંપૂર્ણ આરામનો માર્ગ છે, જે બહુ દૂર છે, અને એ માર્ગ માત્ર શરીર છોડીને મુક્ત થયેલા લોકો માટે જ પહોંચી શકાયો છે, જેમ આકાશમાં ઉડનારાઓ માટે જ આકાશ પહોંચે છે.
સુષુપ્તાવસ્થયા કઞ્ચિત્ કાલં ભુક્ત્વા જગત્સ્થિતિમ્ । તુર્યતામ્ એત્ય તદનુ પરમાનન્દઘૂર્ણિતાઃ
ગાઢ ઊંઘની અવસ્થામાં થોડો સમય જગતને ટકાવી રાખ્યા પછી, તેઓ ચોથા અવસ્થામાં પ્રવેશી, પરમ આનંદમાં લીન થઈ જાય છે.
તુર્યાતીતાં દશાં તજ્જ્ઞા યથા યાન્ત્ય્ આત્મકોવિદાઃ । તથાધિગચ્છ નિર્દ્વન્દ્વં પદં રઘુકુલોદ્વહ
જેમ આત્માને ઓળખનારા લોકો ચોથા અવસ્થાથી પણ ઉપરની સ્થિતિને પામે છે, તેમ, રઘુવંશના શ્રેષ્ઠ, તું પણ દ્વંદ્વથી પર અને અડગ સ્થિતિને પ્રાપ્ત કર.
સુષુપ્તાવસ્થયા રામ ભવ સંવ્યવહારવાન્ । ચિત્રેન્દોર્ ઇવ તે ન સ્તઃ ક્ષયોદ્વેગાવ્ અરિન્દમ
હે રામ, તું ગાઢ ઊંઘ જેવી શાંતિમાં રહીને પણ દુનિયાના વ્યવહારમાં જોડાયેલો રહેજે; હે શત્રુવિનાશક, ચાંદ્ર અને તારાઓની જેમ તને ન તો કોઈ ક્ષય થશે, ન કોઈ ઉદ્વેગ.
શરીરસન્નિવેશસ્ય ક્ષયે સ્થૈર્યે ચ સંવિદમ્ । મા ગૃહાણ ભ્રમો હ્ય્ એષ શરીરમ્ ઇતિ જૃમ્ભતે
શરીર ટક્યું હોય કે વિઘટિત થાય, એની રચનાને લઈને મનમાં કોઈ મોહ ન રાખજે; 'આ શરીર છે' એવી ભ્રાંતિ જ ઉદ્ભવે છે.
દેહનાશેન કો ઽર્થસ્ તે કો ઽર્થસ્ તે દેહસંસ્થયા । ભવ ત્વં પ્રકૃતારમ્ભસ્ તિષ્ઠત્વ્ એષ યથાસ્થિતમ્
શરીર નાશ પામે કે ટકે, એમાં તને શું મળે છે? તું તો તારી જાતમાં સ્થિર રહે, આ શરીર જેવું છે એમ રહેવા દે.
જ્ઞાતવાન્ અસિ તત્ સત્યં બુદ્ધવાન્ અસિ તત્ પદમ્ । પ્રાપ્તવાન્ અસિ રૂપં સ્વં વિશોકો ભવ ભૂતયે
તારે એ સત્ય જાણી લીધું છે, એ અવસ્થા પામી છે, તું તારો સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરી લીધો છે; હવે સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે દુઃખમુક્ત થઈ જા.
ઈપ્સિતાનીપ્સિતત્યક્તશ્ શીતલાલોકશોભયા । અન્ધકારાતપામ્ભોદમુક્તં ખમ્ ઇવ શોભસે
ઇચ્છા અને દ્વેષ ત્યજીને, તું શીતળ પ્રકાશથી તેજસ્વી દેખાય છે, જેમ અંધકાર, તડકો કે વાદળોથી અસ્પર્શિત આકાશ શોભે છે.
મનસ્ તવાત્મા સમ્પન્નં નાધસ્ સમનુધાવતિ । યોગમન્ત્રતપસ્સિદ્ધઃ પુરુષઃ ખાદ્ ઇવાવનિમ્
તારું મન હવે આત્મા બની ગયું છે, એ હવે નીચા વિષયોની પાછળ દોડતું નથી; યોગ, મંત્ર અને તપમાં સિદ્ધ થઇને, તું આકાશ જેવો ધરતીથી અલિપ્ત રહ્યો છે.
ઇહ શુદ્ધા ચિદ્ એવાસ્તિ પારાવારવિવર્જિતા । અયં સો ઽહમ્ ઇદં તન્ મે ઇતિ તે માસ્તુ વિભ્રમઃ
અહીં માત્ર શુદ્ધ ચેતના જ છે, જેમાં કોઈ સરહદ કે ભેદ નથી; 'આ હું છું, એ મારું છે' એવી ભ્રાંતિ તારા મનમાં ન રહે.
આત્મેતિ વ્યવહારાર્થમ્ અભિધા કલ્પિતા વિભોઃ । નામરૂપાદિભેદાસ્ તુ દૂરમ્ અસ્માદ્ અલં ગતાઃ
'આત્મા' એવો શબ્દ માત્ર વ્યવહાર માટે જ વપરાય છે; નામ, રૂપ અને બીજા બધા ભેદો તો આથી બહુ દૂર છે.
જલમ્ એવ યથામ્ભોધિર્ ન તરઙ્ગાદિકં પૃથક્ । આત્મૈવેદં તથા સર્વં ન ભૂતૌઘાદિકં પૃથક્
જેમ સમુદ્રમાં પાણી સિવાય કંઈ નથી અને તરંગો પણ પાણીથી જુદા નથી, તેમ બધું જ આ આત્મા છે, ભૌતિક તત્વો વગેરે એથી અલગ નથી.
યથા સમસ્તાજ્ જલધેર્ જલાદ્ અન્યન્ ન લભ્યતે । તથૈવ જગતસ્ સ્ફારાદ્ આત્મનો ઽન્યન્ ન લભ્યતે
જેમ આખા સમુદ્રમાં પાણી સિવાય બીજું કંઈ મળતું નથી, તેમ જગતના વિશાળપણે પણ આત્મા સિવાય બીજું કંઈ મળી શકે નહીં.
અયં સો ઽહમ્ ઇતિ પ્રાજ્ઞ ક્વ કરોષિ વ્યવસ્થિતિમ્ । કિં તત્ ત્વં કિં ચ વા તે સ્યાત્ કિં ન ત્વં કિં ચ વા ન તે
હે વિદ્વાન, 'આ હું છું, એ મારું છે' એવી ભેદભાવની સ્થિતિ તું ક્યાં સ્થાપિત કરે છે? એ 'તું' શું છે, તારા માટે શું છે, શું તું નથી અને શું તારું નથી – એ બધું શું છે?