સંસક્તમનસામ્ એતા રમ્યાન્તઃપુરપઙ્ક્તયઃ । રચિતા રૌરવાવીચિકાલસૂત્રાદિનામિકાઃ
મનથી આસક્ત લોકો માટે આ સુંદર અંદરના મહેલો બનાવવામાં આવ્યા છે, પણ તેમને રૌરવ, અવીચિ, કાળસૂત્ર વગેરે નામ આપવામાં આવ્યા છે.
સક્તચિત્તં જનં દુઃખશુષ્કમ્ ઇન્ધનસઞ્ચયમ્ । જ્વલતાં નરકાગ્નીનાં વિદ્ધિ તેન જ્વલન્તિ તે
જે માણસનું મન વસ્તુઓમાં બંધાયેલું હોય છે, એ તો જાણે દુઃખથી સુકાઈ ગયેલી લાકડીઓની ઢગલી હોય છે, જે નરકની અગ્નિમાં બળી જાય છે. એનું બળવું એ બંધાણે કારણે જ થાય છે.
દુઃખજાલમ્ ઇદં રામ યત્ કિઞ્ચિજ્ જગતીગતમ્ । સંસક્તમનસામ્ અર્થે તત્ સર્વં પરિકલ્પિતમ્
હે રામ, આ દુનિયામાં જે કંઈ દુઃખનું જાળ છે, એ બધું જ એ લોકો માટે કલ્પિત છે, જેમનું મન વસ્તુઓમાં ફસાયેલું છે.
મનસ્સંસઙ્ગધર્મિણ્યા ભારભૂતશરીરયા । ક્ષયોદયદશાર્થિન્યા સર્વં તતમ્ અવિદ્યયા
આ સમગ્ર જગત અજ્ઞાનથી વ્યાપેલું છે, જે મનની લગાવવાની વૃત્તિ, શરીરનું ભારપણ અને ક્ષય-વૃદ્ધિ પામતી વસ્તુઓની ઇચ્છા દ્વારા ઓળખાય છે.
અસંસઙ્ગેન ભોગાનાં સર્વા રામ વિભૂતયઃ । પરં વિસ્તારમ્ આયાન્તિ પ્રાવૃષીવ મહાપગાઃ
હે રામ, જ્યારે ભોગોમાં કોઈ લગાવ રહેતો નથી, ત્યારે બધી શક્તિઓ ખૂબ જ વિસ્તરે છે, જેમ વરસાદમાં મોટી નદીઓ ફાટી નીકળે છે.
અન્તસ્સંસઙ્ગમ્ અઙ્ગાનામ્ અઙ્ગારં વિદ્ધિ રાઘવ । અનન્તસ્સઙ્ગમ્ અઙ્ગાનાં વિદ્ધિ રામ રસાયનમ્
હે રાઘવ, ઇન્દ્રિયોના આંતરિક આસક્તિને તું અગ્નિ જેવી જાણ. પણ હે રામ, એ આસક્તિ ન હોવી એ અમૃત જેવી છે, એમ સમજ.
સંસઙ્ગેનાન્તરસ્થેન દહ્યતે પ્રકૃતિસ્ સ્વયમ્ । સ્વફલોત્થેનૈડકાક્ષી પાવકેન યથૌષધિઃ
આંતરિક આસક્તિથી મનુષ્યની સ્વભાવ પોતે જ ભસ્મ થઈ જાય છે, જેમ ઔષધિ પોતાના રસ અને અરણીની ઘર્ષણથી ઊપજેલા અગ્નિમાં બળી જાય છે.
સર્વત્રાસક્તમ્ આશક્તમ્ અનન્તમ્ ઇવ સંસ્થિતમ્ । અસઙ્કલ્પં સદાભાસં સુખાયૈવ મનો ભવેત્
જે મન સર્વત્ર આસક્તિથી મુક્ત છે, કોઈ બંધન નથી, હંમેશા નિર્મળ અને નિશ્ચલ છે, તે મન અનંત જેવું સ્થિર રહીને માત્ર સુખ માટે જ રહે છે.
વિદ્યાદૃશિ પ્રોદયમ્ આગતેન ક્ષયં ત્વ્ અવિદ્યાવિષયં ગતેન । સર્વત્ર સંસક્તિવિવર્જિતેન સ્વચેતસા તિષ્ઠતિ યસ્ સ મુક્તઃ
જેનું ચિત્ત સર્વત્ર આસક્તિથી રહિત છે, જ્ઞાનમાં સ્થિર છે અને અજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાંથી બહાર આવી ગયું છે, એ જ સાચો મુક્ત છે.
સર્વદા સર્વસંસ્થેન સર્વેણ સહ તિષ્ઠતા । સર્વકર્મરતેનાપિ મનઃ કાર્યં વિજાનતા
સર્વ સમયે, દરેકમાં રહીને, બધાં સાથે મળીને, દરેક કામમાં વ્યસ્ત રહીને પણ, જે મનનું સાચું હેતુ જાણે છે—
ન સક્તમ્ ઇહ ચિન્તાસુ ન ચેષ્ટાસુ ન વસ્તુષુ । નાકાશે નાપ્ય્ અધોભાગે ન દિક્ષુ ન લતાસુ ચ
એવા મનુષ્યને અહીં વિચારોમાં, ક્રિયાઓમાં કે વસ્તુઓમાં કોઈ લગાવ રહેતો નથી; આકાશમાં, નીચે, દિશાઓમાં કે વેલો-વૃક્ષોમાં પણ નહીં.
ન બહિર્ વિપુલાભોગે ન ચૈવેન્દ્રિયવૃત્તિષુ । નાભ્યન્તરે ન ચ પ્રાણે ન મૂર્ધનિ ન તાલુનિ
બહારના અનેક સુખોમાં કે ઇન્દ્રિયોની પ્રવૃત્તિઓમાં નહીં, અંદર પણ નહીં, શ્વાસમાં, માથામાં કે તાળુમાં પણ નહીં.
ન ભ્રૂમધ્યે ન નાસાન્તે ન મુખે ન ખતારકે । નાન્ધકારે ન ચાભાસે ન ચાસ્મિન્ હૃદયામ્બરે
ભ્રૂમધ્યમાં, નાકના છેડે, મોઢામાં કે ગળાની અંદર પણ નહીં; અંધકારમાં, દેખાવમાં કે હૃદયના આકાશમાં પણ નહીં.
ન જાગ્રતિ ન ચ સ્વપ્ને ન સુષુપ્તે ન નિર્મલે । નાસિતે ન ચ વા પીતે રક્તાદૌ શબલે ઽપિ ચ
ન જાગૃત અવસ્થામાં, ન સ્વપ્નમાં, ન ઊંઘમાં, ન સ્પષ્ટતામાં; ન ખાવામાં, ન પીવામાં, ન લાલ કે રંગબેરંગી સ્થિતિમાં પણ.
ન સ્થિરે ન ચલે નાદૌ ન મધ્યે નેતરત્ર ચ । ન દૂરે નાન્તિકે નાઙ્ગે ન પદાર્થે ન ચાત્મનિ
ન સ્થિરમાં, ન ચાલતાંમાં, ન શરૂઆતમાં, ન વચ્ચે, ન બીજે ક્યાંય; ન દૂરમાં, ન નજીકમાં, ન શરીરમાં, ન વસ્તુઓમાં, ન પોતામાં પણ.
ન શબ્દસ્પર્શરૂપેષુ ન મોહાનન્દવૃત્તિષુ । ન ગમાગમચેષ્ટાસુ ન કાલકલનાસુ ચ
ન અવાજ, સ્પર્શ કે રૂપમાં; ન મોહ કે આનંદની સ્થિતિમાં; ન આવતાં-જતાં કે ક્રિયાઓમાં, ન સમયના હિસાબમાં પણ.
કેવલં ચિતિ વિશ્રમ્ય કિઞ્ચિચ્ ચેત્યાવલમ્બતઃ । સર્વત્ર નીરસમ્ ઇવ તિષ્ઠત્વ્ આત્મરસં મનઃ
મન માત્ર ચેતનામાં આરામ કરે, થોડું perceivable પર આધાર રાખે; સર્વત્ર રસહીન જેવું રહે, છતાં આત્માનો સાચો સ્વાદ માણે.
તત્રસ્થો વિગતાસઙ્ગો જીવો ઽજીવત્વમ્ આગતઃ । વ્યવહારમ્ ઇમં સર્વં મા કરોતુ કરોતુ વા
જે જીવ એ સ્થાને સ્થિર રહીને બધાં બંધનોથી મુક્ત થઈ જાય છે, એ જીવનથી પર અવસ્થાને પામે છે; એ પછી એ બધાં વ્યવહારો કરે કે ના કરે, તેની મરજી.
અકુર્વન્ વાપિ કુર્વન્ વા જીવસ્ સ્વાત્મરતિક્રિયામ્ । ક્રિયાફલૈર્ ન સમ્બન્ધમ્ આયાતિ ખમ્ ઇવામ્બુદૈઃ
કોઈ કાર્ય કરે કે ના કરે, જીવ પોતાનામાં આનંદ પામે છે; એને કર્મના ફળો સાથે કોઈ સંબંધ રહેતો નથી, જેમ આકાશને વાદળો અસ્પર્શ રહે છે.
અથ વા તમ્ અપિ ત્યક્ત્વા ચેત્યાંશં શાન્તચિદ્ઘનઃ । જીવસ્ તિષ્ઠતુ સંશાન્તં જ્વલન્ મણિર્ ઇવાત્મનિ
કે પછી, એ જ્ઞાનના ભાગને પણ છોડી, શાંત ચેતનાના રૂપે, જીવ પોતાનામાં જ શાંત રહી જાય, જેમ તેજસ્વી મણિ પોતાનામાં જ પ્રકાશે છે.
નિર્વાણમ્ આત્મનિ ગતસ્ સતતોદિતાત્મા જીવો ભુવિ વ્યવહરન્ન્ અપિ રામભદ્ર । નાસઙ્ગમ્ એતિ ગતસઙ્ગતયા ફલેન કર્મોદ્ભવેન હસતીવ ચ દેહમ્ આરાત્
હે રામભદ્ર, જે જીવ પોતાના અંદર નિર્વાણને પામી, સદા પોતાનું સ્વરૂપ અનુભવે છે, એ જગતમાં વ્યવહાર કરતાં પણ કોઈ આસક્તિ પામતો નથી; સંબંધથી મુક્ત થઈ, કર્મથી ઉત્પન્ન થતા ફળોથી દૂર રહી, શરીર ઉપરથી દૂરથી હસે છે.
અસંસઙ્ગસુખધ્યાનસંસ્થિતૈર્ વિદિતાત્મભિઃ । વ્યવહારિભિર્ અપ્ય્ અન્તર્ વીતશોકૈર્ અવસ્થિતમ્
જે આત્માને ઓળખે છે અને અસંગતા અને ધ્યાનના આનંદમાં સ્થિર રહે છે, એ લોકો દુન્યવી કામકાજમાં જોડાયેલા હોવા છતાં, અંદરથી દુઃખથી સદા મુક્ત જ રહે છે.
પ્રક્ષુબ્ધાક્ષુબ્ધદેહસ્ય વિસંવેદનસંવિદઃ । અન્તઃપૂર્ણસ્ય વદને શ્રીર્ ઇન્દોર્ ઇવ લક્ષ્યતે
જેનું શરીર ક્યારેક ઉથલપાથલ થાય છે અને ક્યારેક શાંત રહે છે, પણ જેના મનની જાગૃતિ અડગ છે, અને અંદરની પૂર્ણતા તેના ચહેરા પર ચાંદની જેવી ઝળહળે છે.
ચેત્યહીનચિદાલમ્બિ મનો યસ્ય ગતજ્વરમ્ । તેનામ્બુ કતકેનેવ જનતા સમ્પ્રસીદતિ
જેનું મન વિષયોથી રહિત અને શુદ્ધ ચેતનામાં સ્થિર છે, અને દુઃખરહિત છે, એના સંપર્કથી લોકો એ જ રીતે શાંત થાય છે જેમ પાણી કટકના ફળથી સ્વચ્છ થાય છે.
નિત્યમ્ આત્મદૃગાલીનો જ્ઞસ્ સ્વસ્થશ્ ચઞ્ચલો ઽપિ સન્ । ક્ષુબ્ધો દૃશ્યત એવાસૌ પ્રતિબિમ્બાર્કવન્ મુધા
જે સદા આત્માના દર્શનમાં લીન રહે છે, એ જ્ઞાનીએ, ભલે ક્યારેક ચંચળ દેખાય, છતાં અંદરથી સંપૂર્ણ સ્વસ્થ રહે છે; તેની ઉથલપાથલ માત્ર પાણીમાં પડેલા સૂર્યના પ્રતિબિંબ જેવી ખોટી જ લાગે છે.
આત્મારામા મહાત્માનઃ પ્રબુદ્ધાઃ પરમોદયાઃ । બહિઃ પિઞ્છાગ્રતરલા અન્તર્ મેરુર્ ઇવાચલાઃ
જે મહાન આત્માઓ પોતાના આત્મામાં આનંદ પામે છે, જાગૃત છે અને સર્વોચ્ચ અવસ્થાએ છે—બાહ્ય રીતે તો પાંખના છેડા જેટલા નરમ, પણ અંદરથી મેરુ પર્વત જેટલા અડગ હોય છે.
ચિત્તમ્ આત્મત્વમ્ આયાતં સુખદુઃખાનુરઞ્જનામ્ । નોપૈતિ રઙ્ગસંયોગં મસૃણસ્ સ્ફટિકો યથા
જ્યારે મન આત્મા સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે, ત્યારે સુખ-દુઃખથી રંગાય છે, પણ તેમનાં રમણમાં ભાગ લેતું નથી—જેમ ચોખ્ખું સ્ફટિક સ્પર્શથી અપ્રભાવિત રહે છે.
સંસારદૃષ્ટિર્ ઉદિતા જ્ઞાતલોકપરાવરમ્ । ન રઞ્જયતિ સચ્ચિત્તં જલલેખા યથામ્બુજમ્
જ્યારે સંસારની દૃષ્ટિ ઊભી થાય છે અને કોઈ ઊંચા-નીચા લોકને ઓળખે છે, ત્યારે પણ શુદ્ધ મન પર તેનો કોઈ રંગ ચડે નહીં—જેમ પાણીની રેખા કમળને ભીંજવી શકતી નથી.
આત્મધ્યાનમયો ઽધ્યાની પ્રબોધં પરમ્ આગતઃ । કલનામલનિર્મુક્તસ્ ત્વ્ અસક્ત ઇતિ કથ્યતે
જે આત્મા પર ધ્યાનમાં લીન છે અને સર્વોચ્ચ જાગૃતિ પ્રાપ્ત કરે છે, વિચારના દોષોથી મુક્ત છે, તેને આસક્તિ રહિત કહેવાય છે.
આત્મારામતયા જીવો યાત્ય્ અસંસક્તતામ્ ઇહ । આત્મજ્ઞાનેન સંસઙ્ગસ્ તનુતામ્ એતિ નાન્યથા
આત્મામાં આનંદ માણવાથી જીવ આ દુનિયામાં અાસક્તિ છોડે છે; આત્મજ્ઞાનથી સંસારમાં જોડાણ ધીરે ધીરે ઘટે છે, બીજું કોઈ ઉપાય નથી.