કાયજીર્ણતરોર્ અસ્માદ્ બાન્ધવાક્રન્દષટ્પદાત્ । જરાપુષ્પસિતોદેતિ પુનર્ મરણમઞ્જરી
આ વૃદ્ધ શરીર રૂપ વૃક્ષમાંથી, જ્યાં સગાંઓના રડવાનો અવાજ મધમાખી જેવો ગુંજે છે, ત્યાં ફરી વૃદ્ધાવસ્થાના ફૂલો ખીલે છે અને પછી મૃત્યુના ગુચ્છો આવે છે.
ભુક્તશુક્તર્તુવિરસા પુરાણદિવસોમ્ભિતા । નીયતે નીરસપ્રાયા પુનસ્ સંવત્સરાવલી
જે વર્ષો ક્યારેક આનંદભર્યા ઋતુઓ અને નવા દિવસોની તાજગીથી ભરેલા હતા, હવે તે મોટાભાગે જીવંતતા ગુમાવીને પસાર થઈ જાય છે.
મહાદરીષુ દેહાદ્રેસ્ તૃષ્ણાકણ્ટકિતાસ્વ્ અતિ । હેલાવ્યાલાસુ ચ પુનઃ ક્રિયાસુ પરિલુપ્યતે
આ શરીર રૂપ વિશાળ પર્વતની ગુફાઓમાં, તૃષ્ણાના કાંટાઓથી ભરેલી અને બેફિકર કર્મોની વાટિકામાં, મનુષ્ય ધીમે ધીમે ક્ષય પામે છે.
દુઃખૈસ્ સુખલવાકારૈર્ દીર્ઘદીર્ઘૈશ્ શુભાશુભૈઃ । અપર્યસ્તાગમપ્રાયાઃ પ્રયાન્ત્ય્ આયાન્તિ રાત્રયઃ
આ રાતો લાંબી લાંબી દુઃખથી ભરેલી હોય છે, જેમાં થોડું ઘણું સુખ પણ આવે છે, ક્યારેક શુભ તો ક્યારેક અશુભ ઘટનાઓ પણ બને છે, પણ ખરેખર કંઈક નવું બહુ ઓછું જ જોવા મળે છે.
અયથાર્થક્રિયારમ્ભૈઃ કદાશાવેશપલ્લવૈઃ । ક્ષીયતે કર્મભિસ્ તુચ્છૈર્ આયુર્ આહતકર્તૃભિઃ
અર્થહીન કામોમાં અને ખોટી આશાઓના ફૂલમાં જીવન ધીરે ધીરે ખૂટી જાય છે, અને એવા કર્મોથી પણ, જે કરનાર પોતે દુઃખી છે.
ઉન્મૂલિતાશયાલાનો મનોમત્તમતઙ્ગજઃ । તૃષ્ણાકરેણુકોત્તબ્ધો દૂરં વિપરિધાવતિ
મનનો પાગલ હાથી, જેની ઈચ્છાઓની મૂળ ઊખડી ગઈ છે, મોહમાં મસ્ત છે અને તૃષ્ણાની ધૂળીમાં બંધાયેલો છે, એ દૂર દૂર ભટકે છે.
જિહ્વાદલલતાલગ્નઃ કાયદ્રુમગુહાલયે । યત્રચિન્તામણૌ વૃદ્ધો ગર્ધગૃધ્રો વિવર્ધતે
શરીરરૂપ વૃક્ષની ગુફામાં, જીભ અને તાળુમાં ચોંટેલો, ચિંતાનો વૃદ્ધ ગિધ જે મળે તે ખાઈને વધુ વધુ મજબૂત બને છે.
નીરસા નિસ્સુખા લઘ્વી પતત્પેલવગાત્રિકા । જીર્ણપર્ણસવર્ણેયં ક્ષીયતે દિવસાવલી
આ દિવસોની પાંખડી, જેમાં કોઈ રસ નથી, આનંદ નથી, બહુ નાજુક છે અને સુકાઈ ગયેલા પાન જેવી છે, ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે.
અપમાનરજોધ્વસ્તમ્ અસ્તઙ્ગતવપુશ્શ્રિ ચ । મુખં ધૂસરતામ્ એતિ હિમૈઃ પદ્મમ્ ઇવાહતમ્
અપમાનની ધૂળથી ચહેરાની કાંતિ ઓગળી જાય છે, રૂપ પણ ઘટી જાય છે અને ચહેરો ધૂંધળો થઈ જાય છે, જેમ શિયાળાની ઠંડીથી કમળ ફિક્કું પડી જાય છે.
શુષ્યતઃ કાયસરસઃ પ્રગલદ્યૌવનામ્ભસઃ । રાજહંસઃ ક્ષણાદ્ આયુર્ અનાવર્તિ પલાયતે
શરીરનું સરોવર સુકાઈ જાય છે, યુવાનીનું પાણી પણ ઓગળી જાય છે અને જીવનનો હંસ એક ક્ષણે ઉડી જાય છે, પાછો ક્યારેય ન આવે.
કાલાનિલબલોદ્ધૂતાજ્ જર્જરાજ્ જીવિતદ્રુમાત્ । ભોગપુષ્પાણિ દિવસપર્ણાનિ નિપતન્ત્ય્ અધઃ
કાળની પવનથી હલાવાતા, જીવનના વૃક્ષ પરથી આનંદના ફૂલ—દિવસોના પાન—એક પછી એક નીચે પડી જાય છે.
ભોગભોગિશ્રિતેષ્વ્ અન્તર્ દુઃખદર્દુરવારિષુ । મનો મોહાન્ધકૂપેષુ દૂરેષુ વિનિમજ્જતિ
ભોગવિષયોમાં મગ્ન રહેતું મન દુઃખના મગરોથી ભરેલા પાણીમાં ડૂબી જાય છે અને મોહના અંધકારમય કૂવામાં દૂર સુધી ખોવાઈ જાય છે.
નાનાનુરઞ્જના સ્પષ્ટા તૃષ્ણા તરલપેલવા । ચૈત્યમગ્નપતાકેવ દૂરં સમધિરોહતિ
વિવિધ ઇચ્છાઓ હવે સ્પષ્ટ આનંદ આપતી નથી, એ તો હલકી અને ચંચળ બની પવનમાં ઉડી ગયેલા મંદિરના ધ્વજની જેમ દૂર દૂર પહોંચી જાય છે.
અસ્ય સંસારતન્ત્રસ્ય બૃહત્કાલબિલાસ્પદઃ । જીવિતાશામયાંસ્ તન્તૂન્ અન્તકાખુર્ નિકૃન્તતિ
આ સંસારના જાળમાં સમયનું વિશાળ કૂહલું આધારરૂપ છે; મૃત્યુના નખ જીવનની આશાના તાંતણાં કાપી નાખે છે.
યૌવનોત્ફાલકલ્લોલા બહલોલ્લાસફેનિલા । પરાવર્તમહાવર્તા યાતિ જીવિતદુર્નદી
યૌવનની લહેરો અને આનંદના ફીણથી ઉછળતી જીવનની દુર્લઘ્ય નદી મહાવર્તમાં ફરી વળી પોતે જ પાછી વળી જાય છે.
કલાકુલકલત્કાર્યકલ્લોલકુલસઙ્કુલા । ક્રિયાસરિદ્ અપર્યન્તા વહત્ય્ આકુલકોટરા
અનંત કામકાજની લહેરોથી ભરેલી અને સમયના ગાંજથી ગૂંજતી કર્મની નદી સતત વહે છે, એની ખાડીઓમાં ગૂંચવણ ભરાઈ ગઈ છે.
અનન્તા બન્ધુજનતાનદ્યો ગમ્ભીરકોટરે । અજસ્રં નિપતન્ત્ય્ એતા વિતતે કાલસાગરે
અનંત સગાં-સ્નેહીઓની નદીઓ, ઊંડા પ્રવાહમાં, સતત વહેતી રહે છે અને આખરે વિશાળ સમયના સમુદરમાં મળી જાય છે.
દેહરત્નશલાકેયં નાશપઙ્કાર્ણવોદરે । ન જ્ઞાયતે ક્વ મગ્નેતિ તાત જન્મનિ જન્મનિ
આ શરીર તો રત્ન જેવી પેટી છે, જે વિનાશના કાદવના દરિયામાં છે; પ્રિય, દરેક જન્મમાં એ કયા ખેંચાઈ જાય છે એ ખબર પડતી નથી.
ચિન્તાચક્રે ચિરં ચઞ્ચચ્ચક્રિકાચારચઞ્ચુરે । ચેતો ભ્રમતિ સામુદ્રે ગર્તાવર્તે તૃણં યથા
વિચારના ચક્રમાં લાંબા સમયથી ફરતું મન, સતત ચંચળ રહી, સમુદ્રના ઘોળમાં ઘૂમતા ઘાસના તણાં જેવી રીતે ભટકતું રહે છે.
ઉહ્યમાનમ્ અનન્તેષુ ચેતઃ કાર્યમહોર્મિષુ । ક્ષણમ્ એતિ ન વિશ્રામં ચિન્તાતાણ્ડવિતાશયમ્
અનંત કાર્યોની મજબૂત લહેરોમાં મન સતત ઉછળે છે, વિચારના નૃત્યથી આશા તૂટી જાય છે અને એક ક્ષણ પણ આરામ મળતો નથી.
ઇદં કૃતં કરોમીદં કરિષ્યામીદમ્ ઇત્ય્ અલમ્ । કલનાજાલવલિતા મૂર્છિતા મતિપક્ષિણી
‘આ કર્યું, હવે આ કરવું છે, પછી એ કરવું પડશે’—આ રીતે ગણતરીના જાળમાં ફસાઈને મનપંખી ભટકી જાય છે અને મૂર્છિત થઈ જાય છે.
અયં સુહૃદ્ અયં શત્રુર્ ઇતિ દ્વન્દ્વમહામયઃ । વિનિકૃન્તતિ મર્માણિ નવાનીવોત્પલાનિ મે
‘આ મારો મિત્ર છે, આ મારો દુશ્મન છે’—આવો દ્વંદ્વનો મોટો રોગ મારા અંતરનાં ભાગોને તાજા કમળની ડાળ જેવી કાપી નાખે છે.
ચિન્તાતુણ્ડ્યા મદાવર્તવીચ્યૈકનિચયં ચરન્ । ક્ષણાદ્ ઉચ્છૂનતામ્ એતિ માનમીનઃ ક્ષણાત્ ક્ષતિમ્
ગર્વની માછલી, મદના ઘૂમરાળાં તરંગોમાં ફરતી, વિચારની ચાંચથી ક્યારેક ફૂલાઈ જાય છે તો ક્યારેક તરત જ નાશ પામે છે.
અનાત્મીયાનિ દુઃખાનિ બહૂન્ય્ એવંવિધાન્ય્ અલમ્ । આત્મબુદ્ધ્યા વિચિન્વાનો જનો ગચ્છતિ દીનતામ્
જે વ્યક્તિ પોતાનાં ન હોય એવા અનેક દુઃખોને પોતાનાં માનીને, આત્મભાવથી વિચારે છે, એ હંમેશાં ઉદાસી અને નિરાશામાં પડી જાય છે.
બહુવિધસુખદુઃખમધ્યપાતી વિતતજરામરણપ્રપાતભગ્નઃ । જગદુદરગિરૌ લુઠઞ્ જનો ઽયં ગતરસપર્ણવદ્ એતિ જર્જરત્વમ્
આ મનુષ્ય અનેક પ્રકારનાં સુખ-દુઃખમાં ફંગોળાય છે, વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુના ઊંડા ખાડામાં પડીને તૂટી જાય છે, જગતરૂપ પર્વત પર લથડે છે અને રસ વિહોણા પાનની જેમ ધીમે ધીમે ક્ષીણ થઈ જાય છે.
એવં તૌ કુશલપ્રશ્નં કૃતવન્તૌ પરસ્પરમ્ । કાલેનાસાદ્ય વિમલં જ્ઞાનં મોક્ષં તતો ગતૌ
આ રીતે, બંનેએ એકબીજાને સમજદારીપૂર્વક પ્રશ્નો પૂછ્યા અને સમય જતાં શુદ્ધ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને મુક્તિ પામી.
અતો વચ્મિ મહાબાહો યથા જ્ઞાનેતરા ગતિઃ । નાસ્તિ સંસારતરણે પાશબદ્ધસ્ય ચેતસઃ
મહાબાહુ, તેથી હું કહું છું કે જ્ઞાન સિવાય બીજું કોઈ માર્ગ નથી, જે સંસારના બંધનમાં બંધાયેલ મનને પાર ઉતારી શકે.
ઇદં ભવ્યમતેર્ દુઃખમ્ અનન્તમ્ અપિ પેલવમ્ । કુખગસ્યાતરો ઽમ્ભોધિસ્ સર્પારેર્ ગોષ્પદાયતે
જેનુ મન ઉદાર છે, તેને અનંત દુઃખ પણ હલકું લાગે છે; અને જે હૃદયની ખાલી જગ્યા પાર કરી જાય છે, તેને સાપોથી ભરેલો મહાસાગર પણ ગાયના ખુરના નિશાન જેટલો જ લાગે છે.
દેહાતીતા મહાત્માનશ્ ચિન્માત્રે સ્વાત્મનિ સ્થિતાઃ । દૂરદ્ દેહં હસન્તિ સ્વં પ્રેક્ષ્યાર્કો જનતામ્ ઇવ
મહાન આત્માઓ, જે શરીરથી પર થઈને શુદ્ધ ચેતનામાં સ્થિર છે, તેઓ પોતાના શરીરને દૂરથી જુએ છે અને હસે છે, જેમ સૂર્ય લોકો પર નજર કરે છે.
દેહે દુઃખિનિ સઙ્ક્ષુબ્ધે કા નઃ ક્ષતિર્ ઉપસ્થિતા । રથે વિધુરિતે ભગ્ને સારથેઃ કેવ ખણ્ડના
જ્યારે શરીર દુઃખી અને અસ્વસ્થ હોય, ત્યારે આપણને ખરેખર શું નુકસાન થાય છે? જેમ તૂટેલો અને બગડેલો રથ હોય ત્યારે રથચાલકને શું નુકસાન થાય?