જીવિતોગ્રદ્રુમફલ મદાશ્વાસામૃતામ્બુધે । જગત્ય્ અસ્મિન્ મહાબન્ધો ભાસ સ્વાગતમ્ અસ્તુ તે
આ જીવનરૂપી વૃક્ષના ફળની મદ, આશ્વાસ અને અમૃત સમુદ્ર રૂપે દેખાતા, હે મહાન બંધન, તને આ દુનિયામાં વંદન છે.
એતાવત્યો દિનાવલ્યો મદ્વિયોગવતા ત્વયા । વદ ક્વ ક્ષપિતાસ્ સાધો કચ્ચિત્ તે વિમલં તપઃ
હે મહાનુભાવ, તું મારા વિયોગમાં જે કેટલાય દિવસો વિતાવ્યા છે, એ દિવસો ક્યાં અને કેવી રીતે પસાર કર્યા? કહો, terું તપ શુદ્ધ અને નિર્મળ રહ્યું છે ને?
કચ્ચિત્ તે વિજ્વરા બુદ્ધિઃ કચ્ચિજ્ જાતસ્ ત્વમ્ આત્મવાન્ । કચ્ચિત્ ફલિતવિદ્યસ્ ત્વં કચ્ચિત્ કુશલવાન્ અસિ
તારી બુદ્ધિ કોઈ દુઃખથી મુક્ત રહી છે ને? તું આત્મામાં સ્થિર થયો છે ને? તારી વિદ્યા ફળદાયી બની છે ને? તું કુશળતાથી ભરપૂર છે ને?
ઇત્ય્ ઉક્તવન્તં સંસારસમુદ્વિગ્નમ્ અલં તદા । પ્રાહાપ્રાપ્તમહાજ્ઞાનં સુહૃત્ સુહૃદમ્ આદરાત્
આ રીતે સંસારના દુઃખથી વ્યાકુળ થયેલા, પણ હજી મહાન જ્ઞાન પ્રાપ્ત ન કરેલા મિત્રએ, પોતાના મિત્રને આદરપૂર્વક ઉત્તર આપ્યો.
સાધો સ્વાગતમ્ અદ્યાઙ્ગ દિષ્ટ્યા દૃષ્ટો ઽસિ માનદ । કુશલં તુ કુતો ઽસ્માકં સંસારે તિષ્ઠતામ્ ઇહ
હે મહાનુભાવ, આજે તારો સ્વાગત છે! સદભાગ્યે તું મને જોવા મળ્યો, હે માન આપનાર. પણ, જે લોકો સંસારમાં જ રહે છે, એમના માટે સુખ-શાંતિ ક્યાંથી મળે?
યાવન્ નાધિગતં જ્ઞેયં યાવત્ ક્ષીણા ન ચિત્તભૂઃ । યાવત્ તીર્ણં ન સંસારાત્ તાવન્ મે કુશલં કુતઃ
જ્યાં સુધી જાણવાનું બાકી છે, જ્યાં સુધી મનની ભૂમિ સંપૂર્ણ શાંત થઈ નથી, જ્યાં સુધી સંસારથી પાર નથી પડ્યા, ત્યાં સુધી મને સુખ કે શાંતિ ક્યાંથી મળે?
યાવન્ નાધિગતં જ્ઞાનં યાવન્ ન સમતોદિતા । યાવન્ નાભ્યુદિતો બોધસ્ તાવન્ નઃ કુશલં કુતઃ
જ્યાં સુધી સાચું જ્ઞાન મળ્યું નથી, જ્યાં સુધી સમતા હૃદયમાં ઊગી નથી, જ્યાં સુધી જાગૃતિનો પ્રકાશ થયો નથી, ત્યાં સુધી આપણને સુખ કે શાંતિ ક્યાંથી મળે?
આશા યાવદ્ અશેષેણ ન લૂનાશ્ ચિત્તસમ્ભવાઃ । વીરુધો દાત્રકેણેવ તાવન્ નઃ કુશલં કુતઃ
જ્યાં સુધી મનમાંથી ઊપજતી આશા આખરે સુધી કાપી નાખી નથી, જેમ દાતા વાવેલા વાવેતર કાપે છે, ત્યાં સુધી આપણને સુખ કે શાંતિ ક્યાંથી મળે?
આત્મલાભં વિના સાધો વિના જ્ઞાનમહૌષધમ્ । ઉદેતિ પુનર્ એવેયં દુસ્સંસૃતિવિષૂચિકા
હે સજ્જન, આત્મા પ્રાપ્ત કર્યા વિના અને જ્ઞાન રૂપ મહૌષધિ વિના, આ ભયાનક સંસાર રોગ વારંવાર ફરી ઊભો થાય છે.
શૈશવાઙ્કુરિતારમ્ભો નવયૌવનપલ્લવઃ । જરાકુસુમિતો ઽભ્યેતિ પુનસ્ સંસારદુર્દ્રુમઃ
આ સંસારનું ભયાનક વૃક્ષ બાળપણમાં અંકુરે છે, યુવાનીમાં નાજુક પાંદડા ફૂટે છે અને વૃદ્ધાવસ્થામાં ફૂલો ફૂટે છે.
કાયજીર્ણતરોર્ અસ્માદ્ બાન્ધવાક્રન્દષટ્પદાત્ । જરાપુષ્પસિતોદેતિ પુનર્ મરણમઞ્જરી
આ વૃદ્ધ શરીર રૂપ વૃક્ષમાંથી, જ્યાં સગાંઓના રડવાનો અવાજ મધમાખી જેવો ગુંજે છે, ત્યાં ફરી વૃદ્ધાવસ્થાના ફૂલો ખીલે છે અને પછી મૃત્યુના ગુચ્છો આવે છે.
ભુક્તશુક્તર્તુવિરસા પુરાણદિવસોમ્ભિતા । નીયતે નીરસપ્રાયા પુનસ્ સંવત્સરાવલી
જે વર્ષો ક્યારેક આનંદભર્યા ઋતુઓ અને નવા દિવસોની તાજગીથી ભરેલા હતા, હવે તે મોટાભાગે જીવંતતા ગુમાવીને પસાર થઈ જાય છે.
મહાદરીષુ દેહાદ્રેસ્ તૃષ્ણાકણ્ટકિતાસ્વ્ અતિ । હેલાવ્યાલાસુ ચ પુનઃ ક્રિયાસુ પરિલુપ્યતે
આ શરીર રૂપ વિશાળ પર્વતની ગુફાઓમાં, તૃષ્ણાના કાંટાઓથી ભરેલી અને બેફિકર કર્મોની વાટિકામાં, મનુષ્ય ધીમે ધીમે ક્ષય પામે છે.
દુઃખૈસ્ સુખલવાકારૈર્ દીર્ઘદીર્ઘૈશ્ શુભાશુભૈઃ । અપર્યસ્તાગમપ્રાયાઃ પ્રયાન્ત્ય્ આયાન્તિ રાત્રયઃ
આ રાતો લાંબી લાંબી દુઃખથી ભરેલી હોય છે, જેમાં થોડું ઘણું સુખ પણ આવે છે, ક્યારેક શુભ તો ક્યારેક અશુભ ઘટનાઓ પણ બને છે, પણ ખરેખર કંઈક નવું બહુ ઓછું જ જોવા મળે છે.
અયથાર્થક્રિયારમ્ભૈઃ કદાશાવેશપલ્લવૈઃ । ક્ષીયતે કર્મભિસ્ તુચ્છૈર્ આયુર્ આહતકર્તૃભિઃ
અર્થહીન કામોમાં અને ખોટી આશાઓના ફૂલમાં જીવન ધીરે ધીરે ખૂટી જાય છે, અને એવા કર્મોથી પણ, જે કરનાર પોતે દુઃખી છે.
ઉન્મૂલિતાશયાલાનો મનોમત્તમતઙ્ગજઃ । તૃષ્ણાકરેણુકોત્તબ્ધો દૂરં વિપરિધાવતિ
મનનો પાગલ હાથી, જેની ઈચ્છાઓની મૂળ ઊખડી ગઈ છે, મોહમાં મસ્ત છે અને તૃષ્ણાની ધૂળીમાં બંધાયેલો છે, એ દૂર દૂર ભટકે છે.
જિહ્વાદલલતાલગ્નઃ કાયદ્રુમગુહાલયે । યત્રચિન્તામણૌ વૃદ્ધો ગર્ધગૃધ્રો વિવર્ધતે
શરીરરૂપ વૃક્ષની ગુફામાં, જીભ અને તાળુમાં ચોંટેલો, ચિંતાનો વૃદ્ધ ગિધ જે મળે તે ખાઈને વધુ વધુ મજબૂત બને છે.
નીરસા નિસ્સુખા લઘ્વી પતત્પેલવગાત્રિકા । જીર્ણપર્ણસવર્ણેયં ક્ષીયતે દિવસાવલી
આ દિવસોની પાંખડી, જેમાં કોઈ રસ નથી, આનંદ નથી, બહુ નાજુક છે અને સુકાઈ ગયેલા પાન જેવી છે, ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે.
અપમાનરજોધ્વસ્તમ્ અસ્તઙ્ગતવપુશ્શ્રિ ચ । મુખં ધૂસરતામ્ એતિ હિમૈઃ પદ્મમ્ ઇવાહતમ્
અપમાનની ધૂળથી ચહેરાની કાંતિ ઓગળી જાય છે, રૂપ પણ ઘટી જાય છે અને ચહેરો ધૂંધળો થઈ જાય છે, જેમ શિયાળાની ઠંડીથી કમળ ફિક્કું પડી જાય છે.
શુષ્યતઃ કાયસરસઃ પ્રગલદ્યૌવનામ્ભસઃ । રાજહંસઃ ક્ષણાદ્ આયુર્ અનાવર્તિ પલાયતે
શરીરનું સરોવર સુકાઈ જાય છે, યુવાનીનું પાણી પણ ઓગળી જાય છે અને જીવનનો હંસ એક ક્ષણે ઉડી જાય છે, પાછો ક્યારેય ન આવે.
કાલાનિલબલોદ્ધૂતાજ્ જર્જરાજ્ જીવિતદ્રુમાત્ । ભોગપુષ્પાણિ દિવસપર્ણાનિ નિપતન્ત્ય્ અધઃ
કાળની પવનથી હલાવાતા, જીવનના વૃક્ષ પરથી આનંદના ફૂલ—દિવસોના પાન—એક પછી એક નીચે પડી જાય છે.
ભોગભોગિશ્રિતેષ્વ્ અન્તર્ દુઃખદર્દુરવારિષુ । મનો મોહાન્ધકૂપેષુ દૂરેષુ વિનિમજ્જતિ
ભોગવિષયોમાં મગ્ન રહેતું મન દુઃખના મગરોથી ભરેલા પાણીમાં ડૂબી જાય છે અને મોહના અંધકારમય કૂવામાં દૂર સુધી ખોવાઈ જાય છે.
નાનાનુરઞ્જના સ્પષ્ટા તૃષ્ણા તરલપેલવા । ચૈત્યમગ્નપતાકેવ દૂરં સમધિરોહતિ
વિવિધ ઇચ્છાઓ હવે સ્પષ્ટ આનંદ આપતી નથી, એ તો હલકી અને ચંચળ બની પવનમાં ઉડી ગયેલા મંદિરના ધ્વજની જેમ દૂર દૂર પહોંચી જાય છે.
અસ્ય સંસારતન્ત્રસ્ય બૃહત્કાલબિલાસ્પદઃ । જીવિતાશામયાંસ્ તન્તૂન્ અન્તકાખુર્ નિકૃન્તતિ
આ સંસારના જાળમાં સમયનું વિશાળ કૂહલું આધારરૂપ છે; મૃત્યુના નખ જીવનની આશાના તાંતણાં કાપી નાખે છે.
યૌવનોત્ફાલકલ્લોલા બહલોલ્લાસફેનિલા । પરાવર્તમહાવર્તા યાતિ જીવિતદુર્નદી
યૌવનની લહેરો અને આનંદના ફીણથી ઉછળતી જીવનની દુર્લઘ્ય નદી મહાવર્તમાં ફરી વળી પોતે જ પાછી વળી જાય છે.
કલાકુલકલત્કાર્યકલ્લોલકુલસઙ્કુલા । ક્રિયાસરિદ્ અપર્યન્તા વહત્ય્ આકુલકોટરા
અનંત કામકાજની લહેરોથી ભરેલી અને સમયના ગાંજથી ગૂંજતી કર્મની નદી સતત વહે છે, એની ખાડીઓમાં ગૂંચવણ ભરાઈ ગઈ છે.
અનન્તા બન્ધુજનતાનદ્યો ગમ્ભીરકોટરે । અજસ્રં નિપતન્ત્ય્ એતા વિતતે કાલસાગરે
અનંત સગાં-સ્નેહીઓની નદીઓ, ઊંડા પ્રવાહમાં, સતત વહેતી રહે છે અને આખરે વિશાળ સમયના સમુદરમાં મળી જાય છે.
દેહરત્નશલાકેયં નાશપઙ્કાર્ણવોદરે । ન જ્ઞાયતે ક્વ મગ્નેતિ તાત જન્મનિ જન્મનિ
આ શરીર તો રત્ન જેવી પેટી છે, જે વિનાશના કાદવના દરિયામાં છે; પ્રિય, દરેક જન્મમાં એ કયા ખેંચાઈ જાય છે એ ખબર પડતી નથી.
ચિન્તાચક્રે ચિરં ચઞ્ચચ્ચક્રિકાચારચઞ્ચુરે । ચેતો ભ્રમતિ સામુદ્રે ગર્તાવર્તે તૃણં યથા
વિચારના ચક્રમાં લાંબા સમયથી ફરતું મન, સતત ચંચળ રહી, સમુદ્રના ઘોળમાં ઘૂમતા ઘાસના તણાં જેવી રીતે ભટકતું રહે છે.
ઉહ્યમાનમ્ અનન્તેષુ ચેતઃ કાર્યમહોર્મિષુ । ક્ષણમ્ એતિ ન વિશ્રામં ચિન્તાતાણ્ડવિતાશયમ્
અનંત કાર્યોની મજબૂત લહેરોમાં મન સતત ઉછળે છે, વિચારના નૃત્યથી આશા તૂટી જાય છે અને એક ક્ષણ પણ આરામ મળતો નથી.