અભ્રનીલાંશુકચ્છન્ના મૂકરત્નવિભૂષણાઃ । શિલાકનકસુન્દર્યો યત્ર શૃઙ્ગાભિસારિકાઃ
ત્યાં, વાદળી વાદળ જેવી વસ્ત્રો અને મુક્તા-માણિક્યના આભૂષણોથી સજ્જ, સોનાની પથ્થર જેવી સુંદર સ્ત્રીઓ, શિખરો પર પ્રેમીની શોધમાં ફરતી હોય છે.
તત્રોત્તરતટે સાનાવ્ આનમત્ફલપાદપે । રત્નપુષ્કરિણીજાલવહન્નિર્ઝરવારિણિ
આ પર્વતના ઉત્તર ઢોળાણ પર, જ્યાં વૃક્ષો ફળના ભારથી વાંકા થઈ જાય છે અને ઝરણાં રત્નોથી ભરેલી કમળની તળાવનું પાણી વહાવે છે,
ચૂતદ્રુમલતોન્મુક્તપુષ્પસ્તબકદન્તુરે । વિદુલાઙ્કોલ્લપુન્નાગનીપનીરન્ધ્રદિક્તટે
જ્યાં આમળા વૃક્ષો ફૂલોના ગુચ્છો છોડી દે છે અને કાંઠા પર ચાંદનીથી શોભતા, ઓલ્લપુન્નાગ, નીપ અને નીરંધ્ર જેવા વૃક્ષો ઉભા છે,
લતાવિતાનચ્છન્નાર્કે રત્નાંશુભરભાસુરે । સ્રવજ્જમ્બૂરસક્નૂતે સ્વર્લોકાહ્લાદકારિણિ
જ્યાં લતાવાળો છાંયો સૂર્યને ઢાંકે છે, રત્નોની કાંતિ ચમકે છે અને વહેતી જાંબુ નદીનું પાણી સ્વર્ગ જેવી આનંદ આપે છે,
બ્રહ્મલોકસમસ્ સ્વર્ગરમ્યશ્ શિવપુરોપમઃ । અત્રેર્ અસ્ત્ય્ આશ્રમશ્ શ્રીમાન્ સિદ્ધશ્રમહરો મહાન્
ત્યાં અત્રિ ઋષિનું ભવ્ય આશ્રમ છે, જે સિદ્ધાશ્રમ જેટલું વિશાળ છે, બ્રહ્મલોક સમાન છે, સ્વર્ગ જેવી મનોહરતા ધરાવે છે અને શિવપુર જેવું શોભાયમાન છે.
મહત્ય્ અત્ર્યાશ્રમે તસ્મિંસ્ તાપસૌ દ્વૌ બભૂવતુઃ । કૌચિદ્ એવ નભોમાર્ગ ઇવ શુક્રબૃહસ્પતી
અત્રિ ઋષિના મહાન આશ્રમમાં બે તપસ્વી રહેતા હતા, જેમ કે આકાશમાં એકસાથે ચાલતા શુક્ર અને બૃહસ્પતિ.
તયોર્ અથૈકાસ્પદયોસ્ તત્રાભૂતાં સુતાવ્ ઉભૌ । કુલાઙ્કુરૌ શુદ્ધતનૂ સરસ્વત્ય્ અમ્બુજાવ્ ઇવ
એ બંને એક જ ઘરવાળા તપસ્વીઓના ત્યાં બે પુત્રો જન્મ્યા, કુળના ગૌરવરૂપ, શુદ્ધ શરીરવાળા, સરસ્વતીના જળમાં ખીલેલા બે કમળ જેવા.
વિલાસભાસનામાનૌ વૃદ્ધિમ્ આયયતુઃ ક્રમાત્ । તૌ પિત્રોઃ પલ્લવૌ શીઘ્રં લતાપાદપયોર્ ઇવ
વિલાસ અને ભાસા નામે, એ બંને ધીરે ધીરે વધતા ગયા, પોતાના માતાપિતાના પગ પાસે ઉગેલા લતાના કૂંપળ જેવા ઝડપથી ફૂલ્યા.
આસ્તામ્ અન્યોઽન્યસુહૃદૌ સુસ્નિગ્ધૌ વલ્લભૌ મિથઃ । તિલતૈલવદ્ આશ્લિષ્ટૌ તૌ પુષ્પામોદવત્ સ્થિતૌ
એ બંને એકબીજાના સારા મિત્ર, ખૂબ પ્રેમાળ અને પરસ્પર પ્રિય હતા; તલ અને તેલ જેવી એકરૂપતા સાથે, ફૂલોની સુગંધ જેવી સાથે રહેતા.
નાભૂતાં વિપ્રયુક્તૌ તૌ સુરક્તાવ્ ઇવ દમ્પતી । એકં દ્વિત્વમ્ ઇવાપન્નં સમમ્ આસીત્ તયોર્ મનઃ
એ બંને ક્યારેય અલગ પડ્યા નહોતા, જેમ પ્રેમભર્યા dampatī એકબીજામાં લિપ્ત હોય છે. એમનું મન પણ એવું લાગતું કે એક મન બે શરીરમાં વહેતું હોય.
તૌ તથાન્યોઽન્યમુદિતૌ મનોહરતરાકૃતી । તસ્થતુસ્ સ્વાશ્રમે મૌને સરોજ ઇવ ષટ્પદૌ
એ બંને એકબીજાની સંગતમાં આનંદિત, મનમોહક રૂપ ધરાવતા, પોતાના આશ્રમમાં શાંતિથી રહેતા, જેમ કમળ પર બે મધમાખીઓ શાંત બેઠી હોય.
પ્રાપતુર્ યૌવનં બાલ્યમ્ ઉત્સૃજ્ય જનવલ્લભૌ । કાલેનાલ્પતરેણૈવ ચન્દ્રસૂર્યાવ્ ઇવોદિતૌ
એ બંનેએ બાળપણ છોડીને, ટૂંકા સમયમાં યુવાની પ્રાપ્ત કરી, લોકોના પ્રિય બની ગયા, જેમ ચંદ્ર અને સૂર્ય ઝડપથી આકાશમાં ઉગે છે.
જગ્મતુર્ દેહમ્ ઉત્સૃજ્ય તતસ્ તૌ પિતરૌ તયોઃ । સ્વર્ગં જરાર્તાવ્ ઉડ્ડીય નીડાદ્ ઇવ વિહઙ્ગમૌ
પછી, એમના માતા-પિતા વૃદ્ધાવસ્થામાં શરીર છોડીને સ્વર્ગે વિમુક્ત થયા, જેમ પક્ષીઓ પોતાનાં ગૂંજનાં છોડીને ઉડી જાય છે.
પઞ્ચત્વં ગતયોઃ પિત્રોર્ દીનવક્ત્રૌ બભૂવતુઃ । સન્નાઙ્ગૌ વિગતોત્સાહૌ પદ્માવ્ ઇવ જલોદ્ધૃતૌ
પિતાજી અને માતાજીનું અવસાન થતાં, બંનેના ચહેરા દુઃખથી ઝૂકી ગયા, શરીરમાં શક્તિ રહી નહીં અને મન પણ તૂટી ગયું, જાણે પાણીમાંથી કાઢી લીધેલા કમળની જેમ.
તત્રૌર્ધ્વદૈહિકં કૃત્વા ચક્રાતે પરિદેવનમ્ । લોકસ્થિતિર્ અલઙ્ઘ્યા હિ મહતામ્ અપિ માનદ
ત્યાં અંત્યક્રિયા કરીને, બંનેએ ખૂબ રડાણું કર્યું; કારણ કે, હે માન આપનાર, દુનિયાની વ્યવસ્થા તો મહાન લોકો માટે પણ અટલ જ છે.
કૃત્વૌર્ધ્વદૈહિકમ્ અથો વ્યથયાભિભૂતૌ શોકોત્થયા કરુણમ્ આર્તગિરા વિલપ્ય । ચિત્રાર્પિતાવ્ ઇવ નિરસ્તસમસ્તચેષ્ટૌ તૌ સંસ્થિતૌ સુસમશૂન્યહૃદાદિનાન્તમ્
અંત્યક્રિયા કર્યા પછી, દુઃખથી ભરાઈને, બંનેએ દુઃખભરી કરુણ અવાજે રડવાનું શરૂ કર્યું; જાણે ચિત્રમાં દોરેલા, કોઈ હલનચલન વગર, એમના હૃદય સંપૂર્ણ ખાલી અને સુકાઈ ગયા હોય એમ, બંને શાંત બેઠા રહ્યા.
અથ શોકપરાભૂતૌ તસ્થતુર્ દૃઢતાપસૌ । તાપસંશુષ્કસર્વાઙ્ગૌ તાવ્ અરણ્યદ્રુમાવ્ ઇવ
પછી, ભારે દુઃખમાં ડૂબેલા, બંનેએ તપસ્યામાં દૃઢતા રાખી, એમના શરીર તપસ્વી જેવા સુકાઈ ગયા, જાણે જંગલના બે વૃક્ષો ઉભા હોય.
વિરક્તૌ વિપિને કાલં ક્ષપયામ્ આસતુર્ દ્વિજૌ । વિયૂથાવ્ ઇવ સારઙ્ગાવ્ અનાસ્થામ્ આગતૌ પરામ્
દ્વિજોએ વૈરાગ્યથી જંગલમાં સમય વિતાવ્યો, જાણે પોતાનું ટોળું છૂટેલા બે હરણો હોય, એમ બધું છોડીને નિર્લિપ્ત બની ગયા.
જગ્મુર્ દિનાનિ માસાશ્ ચ વર્ષાણ્ય્ અથ તયોસ્ તદા । ક્રમાત્ તાવ્ અપિ સંયાતૌ જરાં શ્વભ્રદ્રુમાવ્ ઇવ
એ બંને માટે દિવસો, મહિના અને વર્ષો પસાર થયા; ધીમે ધીમે તેઓ પણ વૃદ્ધાવસ્થામાં પહોંચી ગયા, જાણે બે ખોખલા વૃક્ષો બની ગયા હોય.
અપ્રાપ્તવિમલજ્ઞાનૌ ચિરાજ્ જરઢતાપસૌ । તાવ્ એકદા સઙ્ઘટિતાવ્ ઇદમ્ અન્યોઽન્યમ્ ઊચતુઃ
દોઢ લાંબા સમય સુધી શુદ્ધ જ્ઞાન ન મળતાં, એ વૃદ્ધ તપસ્વીઓ એક દિવસ ભેગા મળ્યા અને એકબીજાને 이렇게 કહ્યું.
જીવિતોગ્રદ્રુમફલ મદાશ્વાસામૃતામ્બુધે । જગત્ય્ અસ્મિન્ મહાબન્ધો ભાસ સ્વાગતમ્ અસ્તુ તે
આ જીવનરૂપી વૃક્ષના ફળની મદ, આશ્વાસ અને અમૃત સમુદ્ર રૂપે દેખાતા, હે મહાન બંધન, તને આ દુનિયામાં વંદન છે.
એતાવત્યો દિનાવલ્યો મદ્વિયોગવતા ત્વયા । વદ ક્વ ક્ષપિતાસ્ સાધો કચ્ચિત્ તે વિમલં તપઃ
હે મહાનુભાવ, તું મારા વિયોગમાં જે કેટલાય દિવસો વિતાવ્યા છે, એ દિવસો ક્યાં અને કેવી રીતે પસાર કર્યા? કહો, terું તપ શુદ્ધ અને નિર્મળ રહ્યું છે ને?
કચ્ચિત્ તે વિજ્વરા બુદ્ધિઃ કચ્ચિજ્ જાતસ્ ત્વમ્ આત્મવાન્ । કચ્ચિત્ ફલિતવિદ્યસ્ ત્વં કચ્ચિત્ કુશલવાન્ અસિ
તારી બુદ્ધિ કોઈ દુઃખથી મુક્ત રહી છે ને? તું આત્મામાં સ્થિર થયો છે ને? તારી વિદ્યા ફળદાયી બની છે ને? તું કુશળતાથી ભરપૂર છે ને?
ઇત્ય્ ઉક્તવન્તં સંસારસમુદ્વિગ્નમ્ અલં તદા । પ્રાહાપ્રાપ્તમહાજ્ઞાનં સુહૃત્ સુહૃદમ્ આદરાત્
આ રીતે સંસારના દુઃખથી વ્યાકુળ થયેલા, પણ હજી મહાન જ્ઞાન પ્રાપ્ત ન કરેલા મિત્રએ, પોતાના મિત્રને આદરપૂર્વક ઉત્તર આપ્યો.
સાધો સ્વાગતમ્ અદ્યાઙ્ગ દિષ્ટ્યા દૃષ્ટો ઽસિ માનદ । કુશલં તુ કુતો ઽસ્માકં સંસારે તિષ્ઠતામ્ ઇહ
હે મહાનુભાવ, આજે તારો સ્વાગત છે! સદભાગ્યે તું મને જોવા મળ્યો, હે માન આપનાર. પણ, જે લોકો સંસારમાં જ રહે છે, એમના માટે સુખ-શાંતિ ક્યાંથી મળે?
યાવન્ નાધિગતં જ્ઞેયં યાવત્ ક્ષીણા ન ચિત્તભૂઃ । યાવત્ તીર્ણં ન સંસારાત્ તાવન્ મે કુશલં કુતઃ
જ્યાં સુધી જાણવાનું બાકી છે, જ્યાં સુધી મનની ભૂમિ સંપૂર્ણ શાંત થઈ નથી, જ્યાં સુધી સંસારથી પાર નથી પડ્યા, ત્યાં સુધી મને સુખ કે શાંતિ ક્યાંથી મળે?
યાવન્ નાધિગતં જ્ઞાનં યાવન્ ન સમતોદિતા । યાવન્ નાભ્યુદિતો બોધસ્ તાવન્ નઃ કુશલં કુતઃ
જ્યાં સુધી સાચું જ્ઞાન મળ્યું નથી, જ્યાં સુધી સમતા હૃદયમાં ઊગી નથી, જ્યાં સુધી જાગૃતિનો પ્રકાશ થયો નથી, ત્યાં સુધી આપણને સુખ કે શાંતિ ક્યાંથી મળે?
આશા યાવદ્ અશેષેણ ન લૂનાશ્ ચિત્તસમ્ભવાઃ । વીરુધો દાત્રકેણેવ તાવન્ નઃ કુશલં કુતઃ
જ્યાં સુધી મનમાંથી ઊપજતી આશા આખરે સુધી કાપી નાખી નથી, જેમ દાતા વાવેલા વાવેતર કાપે છે, ત્યાં સુધી આપણને સુખ કે શાંતિ ક્યાંથી મળે?
આત્મલાભં વિના સાધો વિના જ્ઞાનમહૌષધમ્ । ઉદેતિ પુનર્ એવેયં દુસ્સંસૃતિવિષૂચિકા
હે સજ્જન, આત્મા પ્રાપ્ત કર્યા વિના અને જ્ઞાન રૂપ મહૌષધિ વિના, આ ભયાનક સંસાર રોગ વારંવાર ફરી ઊભો થાય છે.
શૈશવાઙ્કુરિતારમ્ભો નવયૌવનપલ્લવઃ । જરાકુસુમિતો ઽભ્યેતિ પુનસ્ સંસારદુર્દ્રુમઃ
આ સંસારનું ભયાનક વૃક્ષ બાળપણમાં અંકુરે છે, યુવાનીમાં નાજુક પાંદડા ફૂટે છે અને વૃદ્ધાવસ્થામાં ફૂલો ફૂટે છે.