અદૂરગતસાદૃશ્યા સુષુપ્તસ્યોપલક્ષ્યતે । સાવસ્થા ભરિતાકારા ગગનશ્રીર્ ઇવામ્બુધેઃ
કેટલાક અંશે એ અવસ્થા ઊંઘમાં જોવા મળે છે; એ અવસ્થા પોતાની જ રીતે ભરપૂર છે, જેમ આકાશની તેજસ્વિતા દરિયાને સરખાવાય.
મનોઽહઙ્કારવિલયે સર્વભાવાન્તરસ્થિતા । સમુદેતિ પરાનન્દા યા તનુઃ પારમેશ્વરી
જ્યારે મન અને અહંકારનું લય થાય છે, ત્યારે સર્વે ભાવોમાં વ્યાપક એવી પરમ આનંદમય દેહ પ્રગટે છે, જે પરમેશ્વરી છે.
સા સ્વયં યોગસંસિદ્ધ્યા સુષુપ્તાદૂરભાવિની । ન ગમ્યા વચસાં રામ હૃદ્ય્ એવેહાનુભૂયતે
એ અવસ્થા, જે યોગની પૂર્ણતા વડે પ્રાપ્ત થાય છે અને જે સુષુપ્તિથી પણ પર છે, એ વાણીથી પામી શકાતી નથી, હે રામ, એ અહીં હૃદયમાં જ અનુભવાય છે.
અખિલમ્ ઇદમ્ અનન્તમ્ આત્મતત્ત્વં દૃઢપરિણામિનિ ચેતસિ સ્થિતે ઽન્તઃ । બહિર્ ઉપશમિતે ચરાચરાત્મા સ્વયમ્ અનુભૂયત એવ દેવદેવઃ
જ્યારે અનંત આત્મતત્વ દૃઢ મનમાં સ્થિર થાય છે અને અંદર-બહારની દુનિયા શાંત થાય છે, ત્યારે દેવોમાંના દેવનું સીધું જ અનુભવ થાય છે.
તદનુ વિષયવાસનાવિનાશસ્ તદનુ શુભઃ પરમસ્ફુટઃ પ્રકાશઃ । તદનુ ચ સમતાવશાત્ સ્વરૂપે પરિણમનં મહતામ્ અચિન્ત્યરૂપે
પછી વિષયોની વાસનાનો નાશ થાય છે; પછી શ્રેષ્ઠ અને સ્પષ્ટ પ્રકાશ ફેલાય છે; પછી સમતાના બળે મહાન લોકો પોતાના અચિંત્ય સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે.
મનસૈવ મનશ્ છિત્ત્વા યદ્ય્ આત્મા નાવલોક્યતે । મમેત્ય્ અહમ્ ઇતિ ત્યક્ત્વા તત્ તામરસલોચન
હે કમળની આંખોવાળી, જો મનથી મનને રોકી પણ પોતાનું સત્ય સ્વરૂપ જાણી શકાય નહીં, અને 'હું' તથા 'મારું' એમના અભાવને છોડવામાં ન આવે—
નાસ્તમ્ એતિ જગદ્દુઃખં યથા ચિત્રગતો રવિઃ । આપદ્ આયાત્ય્ અનન્તત્વં મહાર્ણવવદ્ આતતા
તો જગતના દુઃખો ક્યારેય ટળતા નથી, જેમ ચિત્રમાં દિપતો સૂર્ય ક્યારેય અસ્ત નથી જતો; અને મુશ્કેલીઓ તો દરિયા જેવી અનંત રીતે ફેલાઈ જાય છે.
પુનઃ પુનર્ ઉપાયાતિ જડકલ્લોલકારિણી । મેઘનીલતરુશ્યામા સંસૃતિપ્રાવૃડ્ આકુલા
ફરી ફરી મનની જડતાની લહેરો ઊઠતી રહે છે; સંસારનું વાવાઝોડું મેઘ અને વૃક્ષ જેવી કાળી છાયાથી ભરેલું છે અને મનમાં ગૂંચવણ પેદા કરે છે.
અત્રૈવોદાહરન્તીમમ્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ । સંવાદં સુહૃદોસ્ સહ્યસાનૌ ભાસવિલાસયોઃ
આ સંદર્ભે એક પ્રાચીન વાર્તા કહેવામાં આવે છે: સહ્ય પર્વત પર બે મિત્રો, ભાસ અને વિલાસ વચ્ચે થયેલો સંવાદ.
અસ્ત્ય્ ઉત્સેધજિતાકાશઃ પીઠેન જિતભૂતલઃ । તલેન જિતપાતાલસ્ ત્રિલોકવિજયી ગિરિઃ
એક એવો પર્વત છે, જેના શિખરે આકાશને જીત્યું છે, પાદે ધરાને જીત્યું છે અને પાયે પાતાળને પણ જીત્યું છે—એવો ત્રણેય લોકમાં વિજયી ગિરિ છે.
અસહ્યકુસુમાપૂરો ઽસહ્યનિર્મલનિર્ઝરઃ । ગુહ્યકારક્ષિતનિધિસ્ સહ્યનામાવિષહ્યભાઃ
તે પર્વત અસહ્ય સુગંધવાળા ફૂલો થી ભરેલો છે, અસહ્ય નિર્મળ ઝરણાં વહે છે, તેના ખજાનાં ગુપ્ત આત્માઓ દ્વારા રક્ષાયુક્ત છે, તેનું નામ સહ્ય છે અને તેની કાંતિ સહન કરી શકાય તેવી નથી.
મુક્તાપટલસમ્પૂર્ણૈર્ ધાતુપાટલભિત્તિભિઃ । ભાસુરઃ કાઞ્ચનતટૈઃ કટૈર્ ઇવ સુરદ્વિપઃ
તેના તેજસ્વી ઢોળાણો પર મોતીના ગૂંચથી ભરેલી ધાતુની દિવાલો શોભે છે અને સોનાની કાંઠીઓથી તે દેવોના પર્વત જેવા દેખાય છે.
ક્વચિત્ પુષ્પભરાશારો ધાતુશારતરઃ ક્વચિત્ । ક્વચિત્ ફુલ્લસરશ્શારો રત્નશારશિરાઃ ક્વચિત્
ક્યાંક તે ફૂલોના ઘન સમૂહોથી ઘેરાયેલો છે, ક્યાંક શુદ્ધ ધાતુઓથી સમૃદ્ધ છે, ક્યાંક ફૂલેલા સરોવરોની કિનારે છે અને ક્યાંક રત્નોના શિખરો વડે શોભાયમાન છે.
ઇતો રટન્નિર્ઝરવાન્ ઇતઃ ક્વણિતકીચકઃ । ઇતો રટદ્ગુહાવાત ઇતષ્ ષટ્પદઘુઙ્ઘુમી
અહીં ઝરણાં ગર્જે છે, ત્યાં વાંસના વનમાં પવન સંગીત વગાડે છે; ક્યાંક ગુફામાંથી પવન ગુંજતો જાય છે, તો ક્યાંક મધમાખીઓ ઘૂંઘાટ કરે છે.
સાનૌ ગીતાપ્સરોવૃન્દો વને મૃદુખગારવઃ । અધિત્યકાયાં મત્તાભ્રો ગહનેષુ મૃગારવી
પર્વતની ઢાળ પર અપ્સરાઓ ગીત ગાય છે, જંગલમાં પંખીઓ મીઠાં અવાજે બોલે છે; ટેકરીઓ પર મેઘો મસ્તીથી ગર્જે છે, અને ઘનઘોર વનમાં જંગલી પ્રાણીઓ રડાવે છે.
વિદ્યાધરોદ્ગીતગુહો ભૃઙ્ગગીતામ્બુજાકરઃ । કિરાતાગીતપર્યન્તઃ ખગાગીતવનદ્રુમઃ
આ પર્વતની ગુફાઓમાં વિદ્યા ધરાઓના ગીતો ગુંજે છે, કમળોમાં મધમાખીઓનું સંગીત વાગે છે; તેની સીમાએ શિકારીઓના ગીતો સંભળાય છે અને જંગલના વૃક્ષોમાં પંખીઓની મીઠી ધ્વનિ ફેલાય છે.
સ્કન્ધેષુ દેવૈર્ વલિતઃ પાદેષુ વલિતો નરૈઃ । પાતાલે વલિતો નાગૈર્ જગદ્ગેહમ્ ઇવાપરમ્
આ પર્વતના ખભા દેવતાઓએ ઘેરી લીધાં છે, પગલાં મનુષ્યોએ ઘેરી લીધાં છે અને પાતાળમાં સાપોએ ઘેરી લીધું છે—જેમ કે આ બીજું જ જગતનું ઘર હોય.
કન્દરેષુ શ્રિતસ્ સિદ્ધૈર્ નિધાનૈર્ અન્તર્ આશ્રિતઃ । ચન્દનેષુ શ્રિતો નાગૈસ્ સિંહૈશ્ શૃઙ્ગશિખાસુ ચ
પર્વતની ગુફાઓમાં, જ્યાં સિદ્ધ મહાત્માઓ અને રહસ્યમય ખજાનાં વસે છે, ચંદનના વૃક્ષોમાં, જ્યાં હાથીઓ રહે છે, અને શિખરો પર, જ્યાં સિંહો વસે છે,
પુષ્પાભ્રસંવીતવપુઃ પુષ્પરેણ્વભ્રપાંસુલઃ । પુષ્પપત્ત્રાભ્રભૃદ્વાતઃ પુષ્પપાદપપાણ્ડુરઃ
તેનું રૂપ ફૂલોના વાદળથી ઢંકાયેલું છે, પરાગ અને ફૂલધૂળથી ધૂંધળું છે; પવન ફૂલપાંખડીઓ અને વાદળો ઉડાવે છે, અને flowering વૃક્ષોના તણાં જેવું પીળું દેખાય છે.
ધાતુધૂલ્યભ્રકપિલો રત્નોપલતલસ્થિતિઃ । સ દારુજૈર્ ઇવ સુરસ્ત્રીગણૈર્ અલમ્ આશ્રિતઃ
ધાતુની ધૂળ અને વાદળથી પીળાશ પડેલી, તે રત્નજડિત પથ્થરનાં ચબુતરાં પર વસે છે, અને આસપાસ લાકડાં જેવી સ્વર્ગની સ્ત્રીઓના સમૂહથી ઘેરાયેલો છે.
અભ્રનીલાંશુકચ્છન્ના મૂકરત્નવિભૂષણાઃ । શિલાકનકસુન્દર્યો યત્ર શૃઙ્ગાભિસારિકાઃ
ત્યાં, વાદળી વાદળ જેવી વસ્ત્રો અને મુક્તા-માણિક્યના આભૂષણોથી સજ્જ, સોનાની પથ્થર જેવી સુંદર સ્ત્રીઓ, શિખરો પર પ્રેમીની શોધમાં ફરતી હોય છે.
તત્રોત્તરતટે સાનાવ્ આનમત્ફલપાદપે । રત્નપુષ્કરિણીજાલવહન્નિર્ઝરવારિણિ
આ પર્વતના ઉત્તર ઢોળાણ પર, જ્યાં વૃક્ષો ફળના ભારથી વાંકા થઈ જાય છે અને ઝરણાં રત્નોથી ભરેલી કમળની તળાવનું પાણી વહાવે છે,
ચૂતદ્રુમલતોન્મુક્તપુષ્પસ્તબકદન્તુરે । વિદુલાઙ્કોલ્લપુન્નાગનીપનીરન્ધ્રદિક્તટે
જ્યાં આમળા વૃક્ષો ફૂલોના ગુચ્છો છોડી દે છે અને કાંઠા પર ચાંદનીથી શોભતા, ઓલ્લપુન્નાગ, નીપ અને નીરંધ્ર જેવા વૃક્ષો ઉભા છે,
લતાવિતાનચ્છન્નાર્કે રત્નાંશુભરભાસુરે । સ્રવજ્જમ્બૂરસક્નૂતે સ્વર્લોકાહ્લાદકારિણિ
જ્યાં લતાવાળો છાંયો સૂર્યને ઢાંકે છે, રત્નોની કાંતિ ચમકે છે અને વહેતી જાંબુ નદીનું પાણી સ્વર્ગ જેવી આનંદ આપે છે,
બ્રહ્મલોકસમસ્ સ્વર્ગરમ્યશ્ શિવપુરોપમઃ । અત્રેર્ અસ્ત્ય્ આશ્રમશ્ શ્રીમાન્ સિદ્ધશ્રમહરો મહાન્
ત્યાં અત્રિ ઋષિનું ભવ્ય આશ્રમ છે, જે સિદ્ધાશ્રમ જેટલું વિશાળ છે, બ્રહ્મલોક સમાન છે, સ્વર્ગ જેવી મનોહરતા ધરાવે છે અને શિવપુર જેવું શોભાયમાન છે.
મહત્ય્ અત્ર્યાશ્રમે તસ્મિંસ્ તાપસૌ દ્વૌ બભૂવતુઃ । કૌચિદ્ એવ નભોમાર્ગ ઇવ શુક્રબૃહસ્પતી
અત્રિ ઋષિના મહાન આશ્રમમાં બે તપસ્વી રહેતા હતા, જેમ કે આકાશમાં એકસાથે ચાલતા શુક્ર અને બૃહસ્પતિ.
તયોર્ અથૈકાસ્પદયોસ્ તત્રાભૂતાં સુતાવ્ ઉભૌ । કુલાઙ્કુરૌ શુદ્ધતનૂ સરસ્વત્ય્ અમ્બુજાવ્ ઇવ
એ બંને એક જ ઘરવાળા તપસ્વીઓના ત્યાં બે પુત્રો જન્મ્યા, કુળના ગૌરવરૂપ, શુદ્ધ શરીરવાળા, સરસ્વતીના જળમાં ખીલેલા બે કમળ જેવા.
વિલાસભાસનામાનૌ વૃદ્ધિમ્ આયયતુઃ ક્રમાત્ । તૌ પિત્રોઃ પલ્લવૌ શીઘ્રં લતાપાદપયોર્ ઇવ
વિલાસ અને ભાસા નામે, એ બંને ધીરે ધીરે વધતા ગયા, પોતાના માતાપિતાના પગ પાસે ઉગેલા લતાના કૂંપળ જેવા ઝડપથી ફૂલ્યા.
આસ્તામ્ અન્યોઽન્યસુહૃદૌ સુસ્નિગ્ધૌ વલ્લભૌ મિથઃ । તિલતૈલવદ્ આશ્લિષ્ટૌ તૌ પુષ્પામોદવત્ સ્થિતૌ
એ બંને એકબીજાના સારા મિત્ર, ખૂબ પ્રેમાળ અને પરસ્પર પ્રિય હતા; તલ અને તેલ જેવી એકરૂપતા સાથે, ફૂલોની સુગંધ જેવી સાથે રહેતા.
નાભૂતાં વિપ્રયુક્તૌ તૌ સુરક્તાવ્ ઇવ દમ્પતી । એકં દ્વિત્વમ્ ઇવાપન્નં સમમ્ આસીત્ તયોર્ મનઃ
એ બંને ક્યારેય અલગ પડ્યા નહોતા, જેમ પ્રેમભર્યા dampatī એકબીજામાં લિપ્ત હોય છે. એમનું મન પણ એવું લાગતું કે એક મન બે શરીરમાં વહેતું હોય.