ચિરં શોચન્તિ તે દીના જન્મજઙ્ગલવીરુધઃ । આત્માવલોકને હેલા યેષામ્ અધિગતૈનસામ્
જે લોકો પાપમાં ફસાઈને આત્મવિચારમાં અલસતા કરે છે, તેઓ જન્મના જંગલમાં ઉગેલી વનસ્પતિ જેવી દયનીય સ્થિતિમાં લાંબા સમય સુધી દુઃખી રહે છે.
આશાપાશશતૈર્ બદ્ધં ભોગોલપસુલાલસમ્ । જરાજર્જરિતાકારં શોકોચ્છ્વાસકદર્થિતમ્
જે લોકો ઇચ્છાની અનેક જંજાળમાં બંધાયેલા છે, ક્ષણિક સુખોમાં મગ્ન છે, વૃદ્ધાવસ્થાથી શરીર થાકી ગયું છે અને દુઃખના ઉચ્છવાસથી પીડાય છે.
વ્યૂઢદુઃખમહાભારં જન્મજઙ્ગલજીવિનમ્ । કુકર્મકર્દમાલિપ્તં મોહપલ્વલશાયિનમ્
જે લોકો જન્મના જંગલમાં જીવે છે, ભારે દુઃખનો ભાર વહન કરે છે, દુષ્કર્મોની કાદવથી મલિન છે અને મોહના કાદવમાં પડેલા છે.
રોગદંશાવલીદષ્ટં કૃષ્ટં તૃષ્ણાવરત્રયા । મનોવાજિનકોત્તબ્ધં બન્ધુબન્ધનનિશ્ચલમ્
રોગોની ઝુંડથી દંશાયેલો, તરસની દોરીઓએ ખેંચાતો, મનના લગામથી બાંધાયેલો અને સંબંધીઓના બંધનથી અડગ બની ગયો છે.
પુત્રદારદરીજીર્ણં મગ્નોન્મગ્નં કુકર્દમે । શ્રાન્તં વિગતવિશ્રામં ભગ્નમ્ આદીર્ઘવર્ત્મનિ
પુત્ર, પત્ની અને સગાંઓથી થાકેલો, ગંદા કાદવમાં ડૂબેલો, આરામ વિના થાકેલો અને લાંબા માર્ગે તૂટી પડેલો છે.
ગમાગમપરિક્ષીણં સંસારારણ્યચારિણમ્ । અલબ્ધશીતલચ્છાયં તીવ્રતાપોપતાપિતમ્
આવવા-જવાની થાકથી ખૂટી ગયો છે, સંસારના જંગલમાં ભટકતો, ઠંડકની છાંયડી ન મળી શકે એવો અને પ્રખર તાપથી દુઃખી થયો છે.
આકારભાસુરં દીનં વાહૈર્ આક્રાન્તમ્ ઇન્દ્રિયૈઃ । કર્મકર્ણીરથાક્રાન્તં તાન્તં દુષ્કૃતતાડનૈઃ
આકારથી તો તેજસ્વી દેખાય છે, પણ અંદરથી દુઃખી છે; ઇન્દ્રિયોની હવા તેને ઘેરી રહી છે, કર્મના રથથી દબાયો છે અને દુષ્કર્મોના મારથી પીડાય છે.
આવિર્ભાવતિરોભાવચક્રાવર્તદુરુદ્વહમ્ । અજ્ઞાનવિકટાટવ્યાં લુઠન્તં ભગ્નગાત્રકમ્
અજ્ઞાનના ભયાનક જંગલમાં, જન્મ-મરણના ભારે ચક્રને સહન કરતાં, તૂટેલા અંગો સાથે, એ બેચારું જીવ અહોભાગ્યે ભટકે છે.
નિજાનર્થસ્ખદામગ્નં સીદમાનમ્ અકિઞ્ચનમ્ । સન્નાઙ્ગં કર્મભારેણ કરુણાક્રન્દકારિણમ્
પોતાના દુઃખના કાદવમાં ગરકાવ, ડૂબતું, કશું જ ન ધરાવતું, કર્મના ભારથી થાકેલું એ શરીર, દયા પમાડે એવું રડતું રહે છે.
રામ જીવબલીવર્દમ્ ઇમં સંસારપલ્વલાત્ । પરમં યત્નમ્ આસ્થાય ચિરમ્ ઉત્તારયેદ્ બલાત્
રામ, આ જીવ તો સંસારના કાદવમાં ફસાયેલા બળદ જેવો છે; એને બહાર કાઢવા માટે ખૂબ જ મહેનતથી, લાંબા સમય સુધી પ્રયત્ન કરવો પડે છે.
તત્ત્વાવલોકનાત્ ક્ષીણે ચિત્તે નો જાયતે પુનઃ । જીવઃ કદાચન તદા ભવેત્ તીર્ણભવાર્ણવઃ
જ્યારે સત્યના દર્શનથી મન શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે એ જીવ ફરી જન્મતો નથી; એ સમયે એ સંસારમાંથી પાર થઈ જાય છે.
મહાનુભાવસમ્પર્કાત્ સંસારાર્ણવલઙ્ઘને । યુક્તિસ્ સમ્પ્રાપ્યતે રામ દૃઢા નૌર્ ઇવ નાવિકાત્
હે રામ, મહાન આત્માઓના સંગથી, મનુષ્યને સંસારના વિશાળ સાગર પાર કરવા માટે મજબૂત સમજ મળે છે, જેમ કે નાવિકની મદદથી નાવ મજબૂત બને છે.
યસ્મિન્ દેશમરૌ રામ નાસ્તિ સજ્જનપાદપઃ । સફલશ્ શીતલચ્છાયો ન તત્ર નિવસેદ્ બુધઃ
હે રામ, જે સુકાનાં પ્રદેશમાં સારા લોકોના ઠંડા છાંયાવાળા અને ફળદાયી વૃક્ષ નથી, ત્યાં બુદ્ધિમાન માણસ ક્યારેય રહેતો નથી.
સ્નિગ્ધશીતવચઃપત્ત્રે સચ્છાયે સ્મિતપુષ્પિતે । ક્ષણાદ્ વિશ્રમ્યતે રામ ભૃશં સુજનષણ્ડકે
હે રામ, સારા લોકોના વનમાં, જ્યાં મીઠા અને ઠંડા શબ્દો પાંદડાં સમાન છે, છાંયો છે અને સ્મિત જેવા ફૂલો છે, ત્યાં એક ક્ષણ માટે પણ મનને ખૂબ શાંતિ મળે છે.
તદભાવે મહામોહદાહસન્તતિદાયિનિ । કિઞ્ચિજ્જાતવિવેકેન સ્વપ્તવ્યં નેહ ધીમતા
જ્યાં આવા સારા લોકો નથી અને મોટો મોહનો અગ્નિ સતત સળગે છે, ત્યાં થોડુંક પણ વિવેક ધરાવનાર બુદ્ધિમાન માણસે ક્યારેય રહેવું ન જોઈએ.
આત્મૈવ હ્ય્ આત્મનો બન્ધુર્ આત્મનાત્માનમ્ ઉદ્ધરેત્ । નાત્માનમ્ અવલેપેન જન્મપઙ્કાર્ણવે ક્ષિપેત્
પોતાનો સારો મિત્ર પોતે જ છે; પોતે પોતાના પર વિશ્વાસ રાખીને ઉન્નતિ કરવી જોઈએ. અહંકારથી પોતાના vous janmajanmāntar ni dukhbhari samudrama na ફેંકવું.
કિમ્ ઇદં કથમ્ આયાતં કિમ્મૂલં કિમપક્ષયમ્ । દેહદુઃખમ્ ઇતિ પ્રાજ્ઞૈઃ પ્રેક્ષણીયં પ્રયત્નતઃ
આ શું છે? કેમ આવ્યું છે? તેનું મૂળ શું છે? અને તેનો અંત ક્યાં છે? બુદ્ધિશાળી માણસે શરીરના દુઃખને આ રીતે ધ્યાનપૂર્વક જોવું જોઈએ.
ન ધનાનિ ન મિત્રાણિ ન શાસ્ત્રાણિ ન બન્ધવઃ । નરાણામ્ ઉપકુર્વન્તિ મગ્નસ્વાત્મસમુદ્ધૃતૌ
ધન, મિત્ર, શાસ્ત્ર કે સગાં-સંબંધીઓ પણ, જ્યારે પોતાનું મન દુઃખમાં ડૂબેલું હોય ત્યારે, તેને બહાર કાઢવામાં મદદરૂપ થતું નથી.
મનોમાત્રેણ સુહૃદા સદૈવ સહવાસિના । સહ કિઞ્ચિત્ પરામૃશ્ય ભવત્ય્ આત્મા સમુદ્ધૃતઃ
મન તો હંમેશા આપણું સાથ આપતું મિત્ર છે; જ્યારે મનથી યોગ્ય રીતે વિચારવામાં આવે, ત્યારે આત્માને ઊંચે ઉઠાવી શકાય છે.
વૈરાગ્યાભ્યાસયત્નાભ્યાં સ્વપરામર્શજન્મના । તત્ત્વાલોકેન પોતેન તીર્યતે ભવસાગરઃ
વિરક્તિ અને નિયમિત પ્રયત્નથી, પોતાને અને બીજાને સમજવાની સમજદારીથી, અને સત્યનું જ્ઞાન રૂપી નાવથી, જીવનના સંસાર સાગર પાર કરી શકાય છે.
શોચ્યમાનં જનૈર્ નિત્યં દહ્યમાનં દુરાશયા । નાત્માનમ્ અવમન્યેત પ્રોદ્ધરેદ્ એનમ્ આદરાત્
જ્યારે લોકો સતત દયા કરે છે અને દુર્ભાગ્યની આશાઓથી મન દુખે છે, ત્યારે પણ માણસે પોતાને નાની ન સમજવી જોઈએ, પણ સન્માનપૂર્વક પોતાને ઉંચે ઉઠાવવું જોઈએ.
અહઙ્કારમહાલાનં તૃષ્ણારજ્જું મનોમદમ્ । જન્મજમ્બાલનિર્મગ્નં જીવદન્તિનમ્ ઉદ્ધરેત્
જન્મના કાદવમાં ફસાયેલા જીવરૂપી હાથીને, જેનો મોટો સાંકળ અહંકાર છે, તૃષ્ણા એ દોરી છે અને મન એ મદ છે, તેને માણસે પોતે જ બહાર કાઢવો જોઈએ.
અયમ્ એતાવતૈવાત્મા ત્રાતો ભવતિ રાઘવ । યદ્ અપાસ્ય વિમૂઢત્વમ્ અહઙ્કારઃ પ્રમાર્જ્યતે
હે રાઘવ, આત્માનું સાચું રક્ષણ ત્યારે થાય છે, જ્યારે ભ્રમને છોડીને અહંકારને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવામાં આવે છે.
એતાવતૈવ સન્માર્ગો યાતિ પ્રકટતામ્ અલમ્ । યદ્ અપાસ્ય મનોમોહમ્ અહમ્ભાવો વિલીયતે
જ્યારે મનની મોહમાયાને દૂર કરી, 'હું'પણનો ભાવ ઓગળી જાય છે, ત્યારે જ સાચો માર્ગ સ્પષ્ટ રીતે દેખાય છે.
એતાવતૈવ દેવેશઃ પરમાત્માવગમ્યતે । કાષ્ઠલોષ્ટસમત્વેન દેહો યદ્ અવલોક્યતે
જ્યારે શરીરને લાકડાની ગાંઠ કે માટીના ડોળ જેવું નિરલિપ્તપણે જોવામાં આવે છે, ત્યારે જ દેવોના સ્વામી પરમાત્માનું સાચું જ્ઞાન થાય છે.
અહઙ્કારામ્બુદે ક્ષીણે દૃશ્યતે ચિદ્દિવાકરઃ । તતસ્ તત્પરિણામેન તત્ પદં સમવાપ્યતે
જ્યારે અહંકારનું સમુદ્ર સુકી જાય છે, ત્યારે ચેતનાનો સૂર્ય દેખાય છે; પછી એના પરિવર્તનથી પરમ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.
યથા ધ્વાન્તસમુચ્છેદે સ્વયમ્ આલોકવેદનમ્ । તથાહઙ્કારવિચ્છેદે સ્વયમ્ આત્માવલોકનમ્
જેમ અંધકાર દૂર થાય ત્યારે પ્રકાશ પોતે જ અનુભવાય છે, તેમ અહંકાર ટૂટી જાય ત્યારે આત્મા પોતે જ દેખાય છે.
અહઙ્કારસમુચ્છેદે યાવસ્થા સુસમોદયા । સા પરા ભરિતાકારા સા સર્વવ્યાપિની ચિતિઃ
જ્યારે અહંકાર સંપૂર્ણપણે વિલીન થઈ જાય છે, ત્યારે જે ઉત્તમ અને આનંદદાયક અવસ્થા જન્મે છે, એ સર્વત્ર વ્યાપક અને પોતાની જ રીતે પૂર્ણ એવી ચેતના છે.
પરિપૂર્ણાર્ણવપ્રખ્યા ન વાગ્ગોચરમ્ એતિ નઃ । નોપમાનમ્ ઉપાદત્તે નાનુધાવતિ રઞ્જનમ્
એ અવસ્થા તો ભરપૂર દરિયાની જેમ વિશાળ છે, આપણા બોલવામાં એ કદી આવી શકતી નથી; એની કોઈ ઉપમા મળતી નથી અને એ કશું રંગ કે બદલાવ પણ સ્વીકારતી નથી.
કેવલં ચિત્પ્રકાશાંશકલિતા સ્થિરતાં ગતા । તુર્યા ચેત્ પ્રાપ્યતે દૃષ્ટિસ્ તત્ તયા સોપમીયતે
એ તો માત્ર ચેતનાનો પ્રકાશ છે, જે સ્થિર અને પૂર્ણ બની ગયો છે; જો ચોથું અવસ્થાન પ્રાપ્ત થાય, તો દૃષ્ટિ પણ એવી જ બની જાય છે.