કષ્ટં મુધૈવ મે ચિન્તા નિગ્રહાનુગ્રહસ્થિતૌ । બભૂવ દેહનિષ્ઠૈવ ન કિઞ્ચિદ્ અપિ દેહકઃ
હાય! મનમાં નિયંત્રણ અને કૃપા અંગેની ચિંતા વ્યર્થ હતી; એ માત્ર શરીર માટે જ હતી, પણ શરીર પોતે તો કંઈ જ નથી.
નન્વ્ અહો સમ્પ્રબુદ્ધો ઽસ્મિ ગતં દુર્દર્શનં મમ । દૃષ્ટં દ્રષ્ટવ્યં અખિલં પ્રાપ્તં પ્રાપ્યમ્ ઇદં મયા
હવે હું સાચે જ જાગી ગયો છું; જે સમજવું મુશ્કેલ હતું, તે હવે દૂર થઈ ગયું છે. જે જોવું હતું, તે બધું જોઈ લીધું; જે મેળવવું હતું, તે બધું મેં મેળવી લીધું છે.
સર્વં કિઞ્ચિત્ ઇદં દૃશ્યં દૃશ્યતે યજ્ જગદ્ગતમ્ । ચિન્નિષ્ષ્યન્દાંશમાત્રં તન્ નાન્યત્ કિઞ્ચન શાશ્વતમ્
આ જગતમાં જે કંઈ પણ દેખાય છે, તે બધું માત્ર ચેતનાની ઝાંખી છે; આ સિવાય કશુંયે સદાય રહેતું નથી.
ક્વ તૌ કીદૃગ્વિધૌ વાપિ કિંનિષ્ઠૌ વા કિમાત્મકૌ । નિગ્રહાનુગ્રહૌ લોકે હર્ષામર્ષક્રમૌ તથા
એ બંને શું છે, કેવી રીતે છે, ક્યાં આધાર રાખે છે અને તેમનું સ્વરૂપ શું છે—જગતમાં કહેવાતા નિયંત્રણ અને કૃપા, અને એ જ રીતે આનંદ અને ગુસ્સાની આવન-જાવન ક્યાં છે?
કિં સુખં કિં ચ વા દુઃખં સર્વં બ્રહ્મેદમ્ આતતમ્ । અહમ્ આસં મુધા મૂઢો દિષ્ટ્યામૂઢો ઽસ્મ્ય્ અહં સ્થિતઃ
સુખ શું છે અને દુઃખ શું છે? આ બધું બ્રહ્મથી વ્યાપ્ત છે. હું વ્યર્થમાં મૂર્ખ હતો, પણ હવે ભગવાનની કૃપાથી મારો મોહ દૂર થઈ ગયો છે.
કિમ્ અસ્મિન્ન્ એવમ્ આલોકે શોચ્યતે કિં વિમુહ્યતે । કિં પ્રેક્ષ્યતે કિમ્ ક્રિયતે સ્થીયતે ક્વ ક્વ ગમ્યતે
આ પ્રકાશમાં શા માટે કોઈ દુઃખી થાય છે અથવા ભ્રમિત થાય છે? અહીં શું જોવા જેવું છે, શું કરવું છે, ક્યાં ઊભા રહેવું છે, ક્યાં જવું છે અને ક્યાં જવું જોઈએ?
કિઞ્ચિત્ ઇત્થમ્ ઇદં નામ ચિદાભાસં વિરાજતે । નમો નમસ્ તે નિસ્તત્ત્વ દૃષ્ટદૃશ્યો ઽસિ સુન્દર
આ રીતે કંઈક ચેતનાનો પ્રકાશ દેખાય છે. તું જ દ્રષ્ટા અને દૃશ્ય છે, તારી પાસે કોઈ વાસ્તવિકતા નથી, હે સુંદર, તને વારંવાર વંદન છે.
અહો નુ સમ્પ્રબુદ્ધો ઽસ્મિ સમ્યગ્ જ્ઞાતમ્ અલં મયા । નમો મહ્યમ્ અનન્તાય સમ્યગ્જ્ઞાનોદયાય ચ
અરે, હવે હું સાચે જ જાગી ગયો છું; બધું સારી રીતે સમજાઈ ગયું છે. મારા અનંત સ્વરૂપને અને સાચા જ્ઞાનના ઉદયને વંદન છે.
વિગતરઞ્જનનિર્વિષયસ્થિતિર્ ગતભવભ્રમ ઈહિતવર્જિતઃ । સ્થિરસુષુપ્તકલાતિગતસ્ તતસ્ સમસમં નિવસામ્ય્ અહમ્ આત્મનિ
હવે હું દરેક આકર્ષણથી મુક્ત છું, વિષયોમાં રસ નથી, જન્મમરણનો ભ્રમ પણ નથી, કોઈ ઇચ્છા નથી; ઊંઘ અને જાગૃતિની અવસ્થાથી પણ આગળ, હું મારા સ્વમાં સમાન રીતે સ્થિર છું.
ઇતિ હેમજટાધીશો લેભે પદમ્ અનુત્તમમ્ । વિવેકાધ્યવસાયેન બ્રાહ્મણ્યમ્ ઇવ ગાધિજઃ
આ રીતે સુવર્ણ જટાવાળા ભગવાને વિવેક અને દૃઢ નિશ્ચયથી સર્વોત્તમ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી, જેમ ગાધિના પુત્રે બ્રાહ્મણપણું મેળવ્યું હતું.
અનન્તાકારકાર્યાસુ નાસીચ્ ચેષ્ટાસુ ખેદવાન્ । ભૂયો ભૂયઃ પ્રયુક્તાસુ દિનમાલાસ્વ્ ઇવેશ્વરઃ
અનંત કાર્યો અને પ્રયત્નોમાં, વારંવાર પ્રવૃત્ત થવા છતાં, તેમને ક્યારેય થાક લાગ્યો નહીં, જેમ દિવસ-રાતના ફેરમાં ભગવાનને ક્યારેય કંટાળો આવતો નથી.
તતઃ પ્રભૃતિ સો ઽતિષ્ઠત્ સર્વેહાવિગતજ્વરમ્ । સમાસમે સ્વકે કાર્યે જલૌઘો ઽગ્ર ઇવાનતે
પછીથી તેઓ સર્વ પ્રયત્નના તાપથી મુક્ત રહી, પોતાના કાર્યમાં સ્થિર અને એકાગ્ર રહ્યા, જેમ પાણીની ધારા પોતાના શિખરે શાંતપણે વહે છે.
હર્ષામર્ષવિનિર્મુક્તઃ પ્રકૃતં કાર્યમ્ આચરન્ । ઉદારગમ્ભીરવપુર્ જહારામ્બુનિધેશ્ શ્રિયમ્
હર્ષ અને રોષથી મુક્ત રહી, સ્વાભાવિક કર્મ કરતાં, ઉદાર અને ઊંડા સ્વભાવવાળા બની, તેમણે સમુદ્ર જેવી તેજસ્વિતા ધારણ કરી.
સુષુપ્તસમધર્મિણ્યા ચિત્તવૃત્ત્યા વ્યરાજત । નિષ્કમ્પયા પ્રકાશિન્યા દીપસ્ સ્વશિખયેવ સઃ
તેનું મન ઊંઘ જેવી શાંત અને સ્થિર અવસ્થામાં, પોતાની જ પ્રકાશથી ઝગમગતું દીવો જેમ તેજસ્વી બન્યું હતું.
ન નિર્ઘૃણો દયાવાન્ નો ન દ્વન્દ્વી નાપ્ય્ અમત્સરઃ । ન સુખી નાસુખી નાર્થી નાનર્થી સ બભૂવ હ
તે ન તો નિર્દય હતો, ન દયાળુ; ન તો કોઈ દ્વંદ્વમાં ફસાયેલો, ન ઈર્ષાળુ; ન ખુશ, ન દુઃખી; ન લાભની ઈચ્છા રાખતો, ન નુકસાનથી ડરતો.
સમદર્શનયા નિત્યં વૃત્ત્યા ચામલધીરયા । અન્તશ્શીતલયા રેજે પરિપૂર્ણેન્દુબિમ્બવત્
સદા સમદૃષ્ટિ અને નિર્મળ મનથી, અંદરથી ઠંડકભર્યા, તે પૂર્ણચંદ્રની જેમ તેજ પાથરતો હતો.
સર્વં ચિત્તત્ત્વકચનં જગદ્ ઇત્ય્ અવલોક્ય સા । પ્રશાન્તસુખદુઃખશ્રીસ્ તસ્ય પૂર્ણા મતિર્ બભૌ
જગતને ચિત્તતત્ત્વનું રૂપ જાણીને, તેનો મન સુખ-દુઃખમાં શાંત અને પૂર્ણ બનીને, કાંતિથી ભરાઈ ઉઠ્યું હતું.
ઉલ્લસન્ વિલસન્ ઘૂર્ણંસ્ તિષ્ઠન્ ગચ્છઞ્ શ્વસન્ સ્વપન્ । અભૂત્ સ સ્વસમાધિસ્થઃ પ્રબુદ્ધશ્ ચિલ્લયં ગતઃ
એ ઉઠે, ચમકે, ફરે, ઊભો રહે, ચાલે, શ્વાસ લે કે ઊંઘે, છતાં પોતાનાં સમાધિમાં સ્થિર રહ્યો, જાગૃત હતો અને ચેતનાના નિવાસમાં પહોંચી ગયો.
સ કુર્વન્ વિગતાસઙ્ગં રાજ્યં રાજીવલોચનઃ । અતિષ્ઠદ્ અક્ષતાકારો ભૂરિવર્ષશતાન્ય્ અથ
એ કમળની આંખો ધરાવતો રાજા, કોઈ આસક્તિ વિના કર્મ કરતાં, અનેક સદીઓ સુધી અખંડિત સ્વરૂપે રાજ્ય કરતો રહ્યો.
સન્નિવેશમ્ ઇમં દેહનામકં તદનુ સ્વયમ્ । સ જહૌ તેજસાક્રાન્તો રૂપં હિમકણો યથા
પછી, તેજથી ભરપૂર થઈ, એણે પોતાની ઈચ્છાથી આ શરીર નામની રચનાને ત્યજી દીધી, જેમ હિમરશીનો એક ટીપો અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
વિવેશ પરમ્ આદ્યં તત્ કારણં કારણેશ્વરમ્ । પ્રજ્ઞયા સરિતા વારિપૂરઃ પૂર્ણમ્ ઇવામ્બુધિમ્
પછી એ જ્ઞાનના સહારે સર્વોચ્ચ, મૂળ કારણ, કારણોના સ્વામીમાં પ્રવેશી ગયો, જેમ પાણીથી ભરેલી નદી પૂર્ણ સમુદ્રમાં મળી જાય છે.
અધિગતવિમલૈકરૂપતેજા ગગનદશાં સમુપેત્ય શાન્તશોકઃ । અલમ્ અભવદ્ અસૌ પરં સ્વરૂપં ઘટખમ્ ઇવામ્બરસંયુતં મહાત્મા
પવિત્ર અને એકરૂપ તેજ પ્રાપ્ત કરીને, આ મહાન આત્માએ આકાશ જેવી અવસ્થા મેળવી, દુઃખથી મુક્ત થયો અને પોતાના સર્વોચ્ચ સ્વરૂપમાં લીન થયો, જેમ ઘડાની અંદરનું આકાશ વિશાળ આકાશ સાથે એકરૂપ થાય છે.
એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય ન મનઃ પરિતપ્યતે । ઘોરે તમસિ નિર્મગ્નં લબ્ધદીપશ્ શિશુર્ યથા
આ દૃષ્ટિ પર આધાર રાખવાથી મન દુઃખી થતું નથી, જેમ ઘોર અંધકારમાં ફસાયેલું બાળક દીવો મળવાથી શાંત થાય છે.
વિવેકાવસ્થયા ચેતસ્ તન્વ્યૈવાયાતિ નિર્વૃતિમ્ । પતઞ્ શ્વભ્રે દૃઢતૃણપ્રચયાલમ્બનાદ્ ઇવ
વિવેકથી ભરેલા મનથી મનુષ્યને શાંતિ મળે છે, જેમ ખીણમાં પડતો માણસ મજબૂત ઘાસની પકડથી બચી જાય છે.
બુદ્ધ્વૈતાં પાવનીં દૃષ્ટિં ભાવયિત્વાપ્ય્ ઉદાહરન્ । નિત્યમ્ એકસમાધાનો ભવ ભૂષિતભૂતલઃ
આ પવિત્ર દૃષ્ટિને સમજીને અને મનમાં ધારીને વારંવાર ઉચ્ચારો, અને હંમેશા એકાગ્રતામાં સ્થિર રહીને ધરતી પર શોભાયમાન થાઓ.
કથમ્ એકસમાધાનં કીદૃશં વા મુનીશ્વર । વાતાહતમયૂરાઙ્ગરુહલોલં મનો ભવેત્
મુનિશ્રેષ્ઠ, પવનથી હલનચલન પામેલા મોરના પાંખ જેવી ચંચળ મન એકાગ્રતા કેવી રીતે પામે છે અને એ એકાગ્રતા કેવી હોય છે?
શૃણુ તસ્યૈવ સુરઘોઃ પ્રબુદ્ધસ્ય સતસ્ તદા । પર્ણાદસ્ય ચ રાજર્ષેસ્ સંવાદમ્ ઇમમ્ અદ્ભુતમ્
હવે, એ જાગૃત અને પવિત્ર સુરઘ અને રાજર્ષિ પર્ણાદ વચ્ચે થયેલી આ અદભૂત વાતચીત સાંભળ.
રાઘવૈકસમાધાનબોધિતાયોદિતાત્મનોઃ । પરસ્પરસમાલાપમ્ ઇમં પ્રકટયામિ તે
હું તને રાઘવ અને એકાગ્ર ચિત્તવાળા જાગૃત મનુષ્ય વચ્ચે થયેલી પરસ્પર વાતચીત સ્પષ્ટપણે કહું છું.
બભૂવ પારસીકાનાં પાર્થિવઃ પરવીરહા । પરિઘો નામ વિખ્યાતઃ પરિઘસ્ સ્યન્દને યથા
પારસીક લોકોમાં પરિઘ નામે એક વિખ્યાત રાજા હતો, જે શત્રુવીરોનો વિનાશક હતો અને જેમ રથમાં પરિઘ જાણીતા હોય છે તેમ તે પણ પ્રસિદ્ધ હતો.
સ બભૂવ પરં મિત્રં સુરઘો રઘુનન્દન । નન્દનોદ્યાનસંસ્થસ્ય મદનસ્યેવ માધવઃ
હે રઘુકુલના આનંદ, સુરઘા તેનો બહુ નજીકનો મિત્ર બની ગયો, જેમ નંદનવનમાં મદન માટે માધવ છે તેમ.