સકલકારણકાર્યપરમ્પરામયજગદ્ગતવસ્તુવિજૃમ્ભિતમ્ । અલમ્ અપાસ્ય મનસ્ સ્વવપુસ્ તતઃ પરિવિલૂય ચ યચ્ છુભમ્ અસ્તિ તત્
કારણ અને પરિણામની અનંત સાંકળથી બનેલ આ જગત અને શરીર બધું મનમાંથી દૂર કરી નાખો, પછી જે શુભતા બાકી રહે છે, એ જ સાચું છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ એનં સુરઘું રઘુનન્દન । યયૌ સ્વામ્ એવ કકુભં માણ્ડવ્યો મૌનમણ્ડનઃ
આ રીતે સુરઘુને કહ્યા પછી, રઘુવંશી, મહાન ઋષિ માંડવ્ય મૌનથી શોભાયમાન થઈને પોતાના માર્ગે ચાલ્યા ગયા.
ગતે વરમુનૌ રાજા ગત્વૈકાન્તમ્ અનિન્દિતમ્ । ધિયા સઞ્ચિન્તયામ્ આસ કો નામાહમ્ ઇતિ સ્વયમ્
મહાન ઋષિ ચાલ્યા ગયા પછી, નિર્દોષ રાજા એકાંતમાં ગયો અને મનમાં વિચારવા લાગ્યો: 'હું કોણ છું?'
નાહં મેરુર્ ન મે મેરુર્ જગન્ નાહં ન મે જગત્ । નાહં શૈલા ન મે શૈલા ન ધરાહં ન મે ધરા
હું મેરુ નથી, મેરુ પણ મારું નથી; હું જગત નથી, જગત પણ મારું નથી; હું પર્વતો નથી, પર્વતો પણ મારા નથી; હું ધરતી નથી, ધરતી પણ મારી નથી.
કિરાતમણ્ડલં નેદં મમ નાહં ચ મણ્ડલમ્ । નિજસઙ્કેતમાત્રેણ કેવલં દેશ એષ મે
આ કિરાતોનું પ્રદેશ મારું નથી, ને હું પણ આ પ્રદેશ નથી; માત્ર નામરૂપે જ આ જમીન મારી કહેવાય છે.
ત્યક્તો મયૈષ સઙ્કેતો નાહં દેશો ન ચૈષ મે । ઇદાનીં નગરં શિષ્ટમ્ એષ એવાત્ર નિશ્ચયઃ
હવે આ નામ છોડ્યું છે; હું પ્રદેશ નથી, ને એ પણ મારું નથી; હવે માત્ર શહેર જ રહ્યું છે—અહીં મારું એવું નિશ્ચય છે.
પતાકાપુરપટ્ટાઢ્યા ભૃત્યોપવનસઙ્કુલા । ગજાશ્વસામન્તયુતા પુરી નાહં ન મે પુરી
ધ્વજોથી શોભાયમાન, પાટા અને વિસ્તારોથી ભરેલું, સેવકો અને બાગોથી ગૂંજી ઉઠેલું, હાથી, ઘોડા અને રાજાઓથી ભરેલું જે શહેર છે—હું એ શહેર નથી, ને શહેર પણ મારું નથી.
વ્યર્થસઙ્કેતસમ્બદ્ધં સઙ્કેતવિગમે ક્ષતમ્ । ભોગવૃન્દં કલત્રં ચ નાહં નૈતન્ મમાખિલમ્
નકામા રિવાજોથી બંધાયેલા ભોગો એ રિવાજ ટૂટી જાય ત્યારે નુકસાન પામે છે; પત્ની અને બધા આનંદો હું નથી, અને એ બધું મારું પણ નથી.
એવં સભૃત્યં સબલં સવાહનપુરાન્તરમ્ । નાહં રાજ્યં ન મે રાજ્યં સઙ્કેતો હ્ય્ અયમ્ આકુલઃ
એ જ રીતે, નોકરો, સેના, વાહનો અને શહેર સહિતનું રાજ્ય પણ હું નથી, અને રાજ્ય મારું પણ નથી; આ રિવાજ ખરેખર ગૂંચવાયેલો છે.
દેહમાત્રમ્ અહં મન્યે હસ્તપાદાદિસંયુતમ્ । તદ્ એતત્ તાવદ્ આશ્વ્ અન્તર્ અહમ્ આલોકયામ્ય્ અલમ્
હું પોતાને માત્ર હાથ-પગ વગેરે ધરાવતું શરીર જ માનું છું; હાલ તો હું એટલું જ અંદરથી જોઈ રહ્યો છું.
તદ્ અત્ર તાવન્ માંસાસ્થિ નાહમ્ એતદ્ અચેતનં । ન ચૈતન્ મમ સંશ્લેષમ્ એત્ય્ અબ્જસ્ય યથા જલમ્
પણ અહીં આ માંસ અને હાડકાં—હું આ જડ વસ્તુ નથી; અને આ મારું પણ નથી, જેમ કમળ પર પાણી ટકતું નથી તેમ.
માંસં જડં ન તદ્ અહં નૈવાહં રક્તમ્ અપ્ય્ અલમ્ । જડાન્ય્ અસ્થીનિ નૈવાહં ન ચૈતાનિ મમ ક્વચિત્
હું આ શરીરનું નિર્જીવ માંસ નથી, હું લોહી પણ નથી. હાડકાં પણ જડ છે, એ પણ હું નથી અને એ ક્યારેય મારા નથી.
કર્મેન્દ્રિયાણિ નૈવાહં ન ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ મે । જડં યત્ કિલ દેહે ઽસ્મિંસ્ તદ્ અહં નૈવ ચેતનઃ
હું કર્મેન્દ્રિય નથી અને કર્મેન્દ્રિય પણ મારા નથી. આ શરીરમાં જે કંઈ જડ છે, એ હું નથી, કેમ કે હું ચેતન છું.
નાહં ભોગા ન મે ભોગા ન મે બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ । જડાન્ય્ અસત્સ્વરૂપાણિ ન ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણ્ય્ અહમ્
હું ભોગ નથી અને ભોગ પણ મારા નથી. બુદ્ધિન્દ્રિય પણ મારા નથી. એ બધું જડ અને અસત્ય સ્વરૂપનું છે, અને હું બુદ્ધિન્દ્રિય પણ નથી.
મૂલં સંસૃતિદોષસ્ય મનો નાહં જડં હિ તત્ । અથ બુદ્ધિર્ અહઙ્કાર ઇતિ દૃષ્ટિર્ મનોમયી
પુનર્જન્મના દુઃખનું મૂળ મન છે, પણ હું મન નથી, કારણ કે એ જડ છે. પછી બુદ્ધિ અને અહંકાર—આ બધું મનથી જ દેખાય છે.
મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાદ્યન્તો ભૂતકોશશ્ ચ તદ્ વપુઃ । નાહમ્ એવં શરીરાદિ શિષ્ટમ્ આલોકયામ્ય્ અહમ્
હું મન, બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો, તેમનાં વિષયો, પંચમહાભૂત કે આ શરીર—આ બધું જ પોતાને નથી માનતો; આમાંથી કશું પણ હું નથી, અને જે કંઈ બાકી રહે છે એ પણ હું નથી.
શેષસ્ તુ ચેતનાજીવસ્ સ ચ ચેત્યેન ચેતતિ । અન્યેન બોધ્યમાનો ઽસૌ નાત્મતત્ત્વવપુર્ ભવેત્
જે બાકી રહે છે એ તો જીવંત ચેતન છે, જે જાણવાની શક્તિથી જાણે છે; પણ જ્યારે એને બીજું કશું જાણે છે, ત્યારે એમાં આત્માનું સાચું સ્વરૂપ રહેતું નથી.
એવં ત્યજામિ સંવેદ્યં ચેત્યં નાહં હિ તત્ કિલ । શેષો વિકલ્પરહિતો વિશુદ્ધા ચિદ્ અહં સ્થિતઃ
આ રીતે, હું જે અનુભવાય છે, જે જાણાય છે એ બધું છોડું છું, કેમ કે એ હું નથી; હવે જે બાકી રહે છે એ શુદ્ધ ચેતના છું, જેમાં કોઈ કલ્પના નથી, અને જે સ્વચ્છતામાં સ્થિર છે.
ચિત્રમ્ એષો ઽસ્મિ લબ્ધાત્મા જાતઃ કાલેન કાર્યવિત્ । એષ સો ઽહમ્ અનન્તાત્મા ક્વાન્તો ઽસ્ય પરમાત્મનઃ
હું આ અદ્દભુત, આત્મસાક્ષાત્કારી, સમય સાથે જન્મેલો અને કર્મના ભેદ જાણતો છું; હું એ અનંત આત્મા છું—આ પરમાત્માનું અંત ક્યાં છે?
બ્રહ્મણીન્દ્રે યમે વાયૌ સર્વભૂતગણે તથા । સ એષ ભગવાન્ આત્મા તન્તુર્ મુક્તાસ્વ્ ઇવ સ્થિતઃ
બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, યમ, વાયુ અને બધા જીવોમાં પણ આ પરમાત્મા એ જ છે, જેમ મણકાંમાં દોરો રહેલો હોય છે.
ચિચ્છક્તિર્ અમલા સૈષા ચેત્યામયવિવર્જિતા । ભરિતાશેષદિક્કુઞ્જા ભૈરવાકારધારિણી
આ ચેતનાની નિર્મળ શક્તિ છે, જે વિષયોની કલ્પનાથી રહિત છે, સર્વ દિશાઓમાં વ્યાપેલી છે અને ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
સર્વભાવગતા સૂક્ષ્મા ભાવાભાવવિવર્જિતા । આબ્રહ્મભુવનાન્તસ્થા સર્વશક્તિસમુદ્ગિકા
એ સર્વત્ર રહેલી, અતિ સૂક્ષ્મ અને સત્તા-અસત્તાથી પર છે; બ્રહ્માના લોક સુધી વ્યાપેલી છે અને સર્વ શક્તિઓનું મૂળ છે.
સર્વસૌન્દર્યસુભગા સર્વપ્રાકાશ્યદીપિકા । સર્વસંસારમુક્તાનાં તન્તુર્ આતતરૂપિણી
એ સર્વ સૌંદર્યથી યુક્ત છે, સર્વ પ્રકાશની દીવો છે, સંસારથી મુક્ત થયેલાં બધાના જીવનની દોરી છે અને સર્વ સ્વરૂપોમાં પ્રગટ છે.
સર્વાકારવિકારાઢ્યા સર્વાકારવિવર્જિતા । સર્વભૂતૌઘતાં યાતા સર્વદા સર્વતાં ગતા
જે સર્વ પ્રકારના રૂપો અને પરિવર્તનો ધરાવે છે, છતાં દરેક રૂપથી રહિત છે; જે સર્વ જીવોમાં વ્યાપી રહી છે અને હંમેશાં સર્વરૂપે વિહરે છે.
ચતુર્દશવિધાન્ય્ એષા ભૂતાનિ ભુવનોદરે । એતન્મયીયં કલના જાગતી વેદનાત્મિકા
આ ચૌદ પ્રકારના જીવો જગતના ગર્ભમાં વસે છે; આ બધામાંથી બનેલી કલ્પના એટલે જાગતિક અનુભવ, જે અનુભવથી ભરપૂર છે.
મિથ્યાવભાસમાત્રં તુ સર્વદુઃખદશાગતિઃ । નાનાકારમયાભાસં સર્વમ્ આત્મૈવ ચિત્ પરા
પણ આ બધું ખોટી દેખાવ માત્ર છે, જે સર્વ દુઃખની સ્થિતિઓનું કારણ બને છે; વિવિધ રૂપોમાં દેખાતું બધું પણ અંતે પરમ ચૈતન્ય, એ જ આત્મા છે.
સેયમ્ આત્મા મમ વ્યાપી સેયં મદવબોધનમ્ । સેયમ્ આકલિતાઙ્ગેહા કરોતિ નૃપતિભ્રમમ્
આ જ આત્મા મને વ્યાપી રહી છે; આ જ મારું જ્ઞાન છે; આ જ અંગ અને શરીર સ્વરૂપે દેખાઈને રાજપદનો ભ્રમ ઊપજાવે છે.
અસ્યા એવ પ્રસાદેન મનો દેહરથસ્થિતમ્ । સંસારજાલલીલાસુ યાતિ વલ્ગતિ નૃત્યતિ
આ જ કૃપાથી મન શરીરરૂપ રથમાં બેઠેલું સંસારના જાળ જેવી લીલાઓમાં ચાલે છે, ઉછળે છે અને નાચે છે.
ઇદં મનશ્ શરીરાદિ ન કિઞ્ચિત્ અપિ વસ્તુતઃ । નષ્ટે ન કિઞ્ચિત્ અપ્ય્ અસ્મિન્ પરિનશ્યતિ પેલવે
આ મન, શરીર વગેરે વાસ્તવમાં કંઈ જ નથી; આ સૂક્ષ્મ વસ્તુ નાશ પામે ત્યારે બીજું કંઈ પણ નાશ પામતું નથી.
જગજ્જાલમયં નૃત્તમ્ ઇદં ચિત્તનટૈસ્ તતમ્ । એતયૈવૈકયા પઙ્ક્ત્યા દૃશ્યતે દીપલેખયા
આ જગતનું જાળ જેવું નૃત્ય મનના કલાકારો દ્વારા વ્યાપેલું છે; એ એક જ રેખા જેવી, દીવાના પ્રકાશ જેવી, દેખાય છે.