તદ્ યથા સમતોદેતિ સૂર્યાંશુર્ ઇવ સર્વગા । મતૌ મમ મુને માન્ય તથા કરુણયા કુરુ
મહાન ઋષિ, કૃપા કરીને મારા મનમાં સમતા એ રીતે પ્રગટાવો જેમ સૂર્યની કિરણો બધે પ્રસરે છે.
સ્વાયત્તેન સ્વસંસ્થેન સ્વેનોપાયેન ભૂપતે । એષા મનઃપેલવતા હિમવત્ પ્રવિલીયતે
રાજા, પોતાનાં જ બળથી, પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર રહીને અને પોતાના ઉપાયથી, આ મન હિમાલય પર બરફ જેમ ઓગળી જાય છે.
સ્વવિચારણયૈવાશુ શામ્યત્ય્ અન્તર્ મનોજ્વરઃ । શરદાગમમાત્રેણ મિહિકા મહતી યથા
પોતાની જ વિચારશક્તિથી મનની તાપ તરત શાંત થઈ જાય છે, જેમ શરદ ઋતુ આવે એટલે ઘન ધુમ્મસ ઓગળી જાય છે.
સ્વેનૈવ મનસા સ્વાનિ સ્વશરીરગતાનિ ચ । વિચારયેન્દ્રિયાણ્ય્ અન્તઃ કીદૃશાન્ય્ અથ કાનિ વા
તમારા પોતાના મનથી, તમારા શરીરમાં રહેલા તમારા ઇન્દ્રિયોનું ધ્યાનપૂર્વક નિરીક્ષણ કરો – એ કેવી છે અને કઈ રીતે છે, એ સમજવાનો પ્રયત્ન કરો.
કો ઽહં કથમ્ ઇદં કિં વા કથં મરણજન્મની । વિચારયાન્તર્ એતત્ ત્વં મહત્તામ્ અલમ્ એષ્યસિ
હું કોણ છું? આ બધું કેવી રીતે છે? આ શું છે? જન્મ અને મૃત્યુ કેવી રીતે થાય છે? આ બધું મનમાં વિચારો, તો તમે મહાનતા પ્રાપ્ત કરશો.
વિચારેણ પરિજ્ઞાતસ્વભાવસ્ય સતસ્ તવ । હર્ષામર્ષદૃશશ્ ચેતસ્ તોલયિષ્યન્તિ નાચલમ્
જ્યારે તમે વિચાર દ્વારા તમારી સાચી સ્વભાવને ઓળખી લેશો, ત્યારે આનંદ કે ગુસ્સાની લાગણીઓ તમારું મન કદી હલાવશે નહીં.
મનસ્ સ્વં રૂપમ્ ઉત્સૃજ્ય શમમ્ એષ્યતિ વિજ્વરમ્ । ભૂતપૂર્વવપુર્ ભૂત્વા તરઙ્ગઃ પયસીવ તે
જ્યારે મન પોતાનું સ્વરૂપ છોડી દેશે, ત્યારે એ નિર્વિકાર શાંતિમાં સ્થિર થઈ જશે – જેમ પાણીની અંદર તરંગ પાછો પોતે જ પાણી બની જાય છે, તેમ.
તિષ્ઠદ્ એવ મનો રૂપં પરિત્યક્ષ્યતિ તે ઽનઘ । કલઙ્કવિકલં કાલ ઋત્વન્તરગતાવ્ ઇવ
હે નિર્દોષ, મન તો રહેશે જ, પણ એ પોતાનું સ્વરૂપ છોડી દેશે, જેમ સમય પોતાનાં દોષભર્યા અને અધૂરા ઋતુઓને પાછળ મૂકી દે છે.
અનુકમ્પ્યા ભવિષ્યન્તિ શ્રીમન્તસ્ સર્વ એવ તે । દૃષ્ટતત્ત્વસ્ય તુષ્ટસ્ય જનાઃ પિતુર્ ઇવાવનૌ
જેમ કોઈ સંતોષી અને સાચું જાણનાર પિતાને બધા ધનવાન લોકો દયાળુ બને છે, એમ બધા સુખી લોકો પણ તારા પર દયા રાખશે.
વિવેકદીપદૃષ્ટાત્મા મેર્વબ્ધિનભસામ્ અપિ । અધઃ કરિષ્યસિ નૃપ મહત્તામ્ ઉત્તમાર્થદામ્
જ્યારે તું વિવેક રૂપ દીવો વડે પોતાને જોઈ લેશે, ત્યારે તું મેરુ પર્વત, સમુદ્ર અને આકાશને પણ નીચે મૂકી દેશે, અને સર્વોત્તમ મહાનતા પ્રાપ્ત કરેશે, હે રાજા.
મહત્તામ્ આગતં ચેતસ્ તવ સંસારવૃત્તિષુ । ન નિમઙ્ક્ષ્યતિ હે સાધો ગોષ્પદેષ્વ્ ઇવ વારણઃ
હે સજ્જન, જ્યારે તારા મનને સંસારની પ્રવૃત્તિઓમાં મહાનતા મળશે, ત્યારે એ ક્યારેય ડૂબશે નહીં, જેમ હાથી પાણીના નાના ખાડામાં ક્યારેય ડૂબતો નથી.
કૃપણં તુ મનો રાજન્ પેલવે ઽપિ નિમજ્જતિ । કાર્યે ગોષ્પદતોયે ઽપિ જીર્ણાઙ્ગો મષકો યથા
રાજા, દુર્ભાગ્યશાળી મન તો નાનામાં નાનાં કામમાં પણ ડૂબી જાય છે, જેમ જૂનું અને નબળું કીટ પણ પાણીના નાના ખાડામાં ડૂબી જાય છે.
ચેતો વાસનયા પઙ્કે કીટવત્ પરિમજ્જતિ । દૃશ્યમાત્રાવલમ્બિન્યા સ્વયા દીનતયા તયા
મન પોતાની વૃત્તિઓના કાદવમાં કીડા જેવી રીતે ફસાઈ જાય છે, કારણ કે તે પોતાની નબળાઈથી માત્ર દેખાતા વસ્તુઓમાં જ અડકાઈ રહે છે.
તાવત્ તાવન્ મહાબાહો સ્વયં સન્ત્યજ્યતે ઽખિલમ્ । યાવદ્ યાવત્ પરાલોકઃ પરમાત્મૈવ શિષ્યતે
હે મહાબાહુ, બધું બધું પોતે જ ધીમે ધીમે છૂટી જાય છે, અંતે જ્યારે બીજું કંઈ રહેતું નથી ત્યારે માત્ર પરમાત્મા જ બાકી રહે છે.
તાવત્ પ્રક્ષાલ્યતે ધાતુર્ યાવદ્ ધેમૈવ શિષ્યતે । તાવદ્ આલોક્યતે સર્વં યાવદ્ આત્મૈવ લક્ષ્યતે
જેમ ધાતુને ધોઈને અંતે શુદ્ધ સોનું જ બાકી રહે છે, તેમ બધું બધું તપાસવામાં આવે છે, જ્યાં સુધી અંતે માત્ર આત્મા જ ઓળખાય છે.
સર્વં સર્વિકયા બુદ્ધ્યા સ્વયં સર્વત્ર સર્વદા । સર્વથા સમ્પરિત્યજ્ય સ્વાત્મનાત્મોપલભ્યતે
દરેક વસ્તુ સર્વત્ર અને સર્વ સમયે સર્વાંગી સમજણથી સંપૂર્ણપણે છોડી દેવામાં આવે છે; ત્યારબાદ પોતાના આત્માથી જ આત્માનું સત્ય spandન થાય છે.
યાવત્ સર્વં ન સન્ત્યક્તં તાવદ્ આત્મા ન લભ્યતે । સર્વવસ્તુપરિત્યાગે શેષ આત્મેતિ કથ્યતે
જ્યાં સુધી બધું સંપૂર્ણપણે છોડી દેવામાં આવતું નથી, ત્યાં સુધી આત્મા પ્રાપ્ત થતો નથી; જ્યારે સર્વ વસ્તુઓનો ત્યાગ થાય છે, ત્યારે જે બાકી રહે છે, એ જ આત્મા કહેવાય છે.
યાવદ્ અન્યન્ ન સન્ત્યક્તં તાવત્ સામાન્યમ્ એવ હિ । વસ્તુ નાસાદ્યતે સાધો સ્વાત્મલાભે તુ કા કથા
જ્યાં સુધી બીજું બધું છોડી દેવામાં આવતું નથી, ત્યાં સુધી માત્ર સામાન્ય વસ્તુ જ મળે છે; હે સદ્ગણવંત, સાચી વસ્તુ પ્રાપ્ત થતી નથી—પછી આત્માની પ્રાપ્તીની તો વાત જ શું?
યત્ર સર્વાત્મના સ્વાત્મલાભાય પતતિ સ્વયમ્ । ત્યક્તાન્યકાર્યઃ પ્રાપ્નોતિ તન્ નામ નૃપ નેતરત્
જે સ્થળે કોઈ વ્યક્તિ સંપૂર્ણપણે આત્માની પ્રાપ્ત માટે પોતાને સમર્પિત કરે છે અને બીજાં બધા કાર્યો છોડી દે છે, હે રાજા, એ જ સાચી પ્રાપ્તિ છે—બીજું કંઈ નહીં.
આત્માવલોકનાર્થં તુ તસ્માત્ સર્વં પરિત્યજેત્ । સર્વં કિઞ્ચિત્ પરિત્યજ્ય યચ્ છિષ્ટં તત્ પરં પદમ્
આત્માની સાચી ઓળખ માટે, બધું છોડી દેવું જોઈએ. બધું છોડી દીધા પછી જે બાકી રહે છે, એ જ પરમ અવસ્થા છે.
સકલકારણકાર્યપરમ્પરામયજગદ્ગતવસ્તુવિજૃમ્ભિતમ્ । અલમ્ અપાસ્ય મનસ્ સ્વવપુસ્ તતઃ પરિવિલૂય ચ યચ્ છુભમ્ અસ્તિ તત્
કારણ અને પરિણામની અનંત સાંકળથી બનેલ આ જગત અને શરીર બધું મનમાંથી દૂર કરી નાખો, પછી જે શુભતા બાકી રહે છે, એ જ સાચું છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ એનં સુરઘું રઘુનન્દન । યયૌ સ્વામ્ એવ કકુભં માણ્ડવ્યો મૌનમણ્ડનઃ
આ રીતે સુરઘુને કહ્યા પછી, રઘુવંશી, મહાન ઋષિ માંડવ્ય મૌનથી શોભાયમાન થઈને પોતાના માર્ગે ચાલ્યા ગયા.
ગતે વરમુનૌ રાજા ગત્વૈકાન્તમ્ અનિન્દિતમ્ । ધિયા સઞ્ચિન્તયામ્ આસ કો નામાહમ્ ઇતિ સ્વયમ્
મહાન ઋષિ ચાલ્યા ગયા પછી, નિર્દોષ રાજા એકાંતમાં ગયો અને મનમાં વિચારવા લાગ્યો: 'હું કોણ છું?'
નાહં મેરુર્ ન મે મેરુર્ જગન્ નાહં ન મે જગત્ । નાહં શૈલા ન મે શૈલા ન ધરાહં ન મે ધરા
હું મેરુ નથી, મેરુ પણ મારું નથી; હું જગત નથી, જગત પણ મારું નથી; હું પર્વતો નથી, પર્વતો પણ મારા નથી; હું ધરતી નથી, ધરતી પણ મારી નથી.
કિરાતમણ્ડલં નેદં મમ નાહં ચ મણ્ડલમ્ । નિજસઙ્કેતમાત્રેણ કેવલં દેશ એષ મે
આ કિરાતોનું પ્રદેશ મારું નથી, ને હું પણ આ પ્રદેશ નથી; માત્ર નામરૂપે જ આ જમીન મારી કહેવાય છે.
ત્યક્તો મયૈષ સઙ્કેતો નાહં દેશો ન ચૈષ મે । ઇદાનીં નગરં શિષ્ટમ્ એષ એવાત્ર નિશ્ચયઃ
હવે આ નામ છોડ્યું છે; હું પ્રદેશ નથી, ને એ પણ મારું નથી; હવે માત્ર શહેર જ રહ્યું છે—અહીં મારું એવું નિશ્ચય છે.
પતાકાપુરપટ્ટાઢ્યા ભૃત્યોપવનસઙ્કુલા । ગજાશ્વસામન્તયુતા પુરી નાહં ન મે પુરી
ધ્વજોથી શોભાયમાન, પાટા અને વિસ્તારોથી ભરેલું, સેવકો અને બાગોથી ગૂંજી ઉઠેલું, હાથી, ઘોડા અને રાજાઓથી ભરેલું જે શહેર છે—હું એ શહેર નથી, ને શહેર પણ મારું નથી.
વ્યર્થસઙ્કેતસમ્બદ્ધં સઙ્કેતવિગમે ક્ષતમ્ । ભોગવૃન્દં કલત્રં ચ નાહં નૈતન્ મમાખિલમ્
નકામા રિવાજોથી બંધાયેલા ભોગો એ રિવાજ ટૂટી જાય ત્યારે નુકસાન પામે છે; પત્ની અને બધા આનંદો હું નથી, અને એ બધું મારું પણ નથી.
એવં સભૃત્યં સબલં સવાહનપુરાન્તરમ્ । નાહં રાજ્યં ન મે રાજ્યં સઙ્કેતો હ્ય્ અયમ્ આકુલઃ
એ જ રીતે, નોકરો, સેના, વાહનો અને શહેર સહિતનું રાજ્ય પણ હું નથી, અને રાજ્ય મારું પણ નથી; આ રિવાજ ખરેખર ગૂંચવાયેલો છે.
દેહમાત્રમ્ અહં મન્યે હસ્તપાદાદિસંયુતમ્ । તદ્ એતત્ તાવદ્ આશ્વ્ અન્તર્ અહમ્ આલોકયામ્ય્ અલમ્
હું પોતાને માત્ર હાથ-પગ વગેરે ધરાવતું શરીર જ માનું છું; હાલ તો હું એટલું જ અંદરથી જોઈ રહ્યો છું.