શુભેન પૌરુષેણાશુ શુભમ્ આસાદ્યતે ફલમ્ । અશુભેનાશુભં નિત્યં દૈવં નામ ન કિઞ્ચન
સારા પ્રયાસથી જલ્દી સારો પરિણામ મળે છે; ખરાબ પ્રયાસથી હંમેશા ખરાબ પરિણામ જ આવે છે. 'ભાગ્ય' નામની કોઈ વસ્તુ નથી.
પ્રત્યક્ષદૃષ્ટમ્ ઉત્સૃજ્ય યો ઽનુમાનમનાસ્ ત્વ્ અસૌ । સ્વભુજાભ્યામ્ ઇમૌ સર્પાવ્ ઇતિ પ્રેક્ષ્ય પલાયતામ્
જે વ્યક્તિ પોતાની આંખે જોઈને પણ, માત્ર અનુમાન પર રહે છે અને પોતાના હાથનો ઉપયોગ નથી કરતી, એ બે સાપોને જોઈને ભાગી જાય છે.
દૈવં સમ્પ્રેરયતિ મામ્ ઇતિ મુગ્ધધિયાં મુખમ્ । અદૃષ્ટશ્રેષ્ઠદૃષ્ટીનાં દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મીર્ નિવર્તતે
'મને ભાગ્યે ચલાવ્યું' એ વાત મૂર્ખ લોકો બોલે છે; જ્યારે અજાણ્યા શ્રેષ્ઠ કારણને ઓળખી લેવાય છે, ત્યારે લક્ષ્મી દૂર થઈ જાય છે.
તસ્માત્ પુરુષયત્નેન વિવેકં પૂર્ણમ્ આશ્રયેત્ । આત્મજ્ઞાનમયાર્થાનિ શાસ્ત્રાણિ પ્રવિચારયેત્
એથી, માણસે પોતાના પ્રયાસથી સંપૂર્ણ સમજ મેળવવી જોઈએ અને આત્મજ્ઞાનથી ભરેલા શાસ્ત્રોનું વિચારવું જોઈએ.
ચિત્તે ચિન્તયતામ્ અર્થં યથાશાસ્ત્રં નિજેહિતૈઃ । અસંસાધયતામ્ એવ મૂઢાનાં ધિગ્ દુરીપ્સિતમ્
મનુષ્ય જ્યારે પોતાના મનમાં કોઈ હેતુ વિશે શાસ્ત્ર પ્રમાણે અને પોતાની મહેનતથી વિચાર કરે છે, પણ છતાં પણ તે હેતુ હાંસલ કરી શકતો નથી, ત્યારે આવા ભટકેલા લોકોના ખોટા ઇરાદાઓને નિંદનીય ગણવા જોઈએ.
પૌરુષં ચ ન ચાનન્તં ન યન્ નામાભિવાઞ્છ્યતે । ન યત્નેનાપિ મહતા તૈલમ્ આસાદ્યતે ઽશ્મનઃ
મનુષ્યનો પ્રયાસ અનંત નથી, અને દરેક ઈચ્છા પૂરી થતી નથી; જેમ કે પથ્થરમાંથી કેટલાંય મહેનત છતાં પણ તેલ કાઢી શકાય નહીં.
યથા ઘટઃ પરિમિતો યથા પરિમિતઃ પટઃ । નિયતઃ પરિમાણસ્થઃ પુરુષાર્થસ્ તથૈવ વઃ
જેમ માટલાનું કદ નિશ્ચિત હોય છે, અને કપડું પણ મર્યાદિત હોય છે, તેમ જ મનુષ્યના પ્રયત્નો પણ હંમેશા નિશ્ચિત મર્યાદામાં જ રહે છે.
સ ચ શાસ્ત્રાર્થસત્સઙ્ગસમાચારૈર્ નિજં ફલમ્ । દદાતીતિ સ્વભાવો ઽયમ્ અન્યથાનર્થસિદ્ધયે
મનુષ્યના પ્રયત્નનું ફળ સાચા આચરણ, વિદ્વાનોની સંગત અને શાસ્ત્રના અર્થની સમજથી મળે છે; એ જ તેનું સ્વરૂપ છે, નહિંતર તે દુઃખ તરફ જ લઈ જાય છે.
સ્વરૂપં પૌરુષસ્યૈતદ્ એવં વ્યવહરન્ નરઃ । યાતિ નિષ્ફલયત્નત્વં ન કદાચન કશ્ચન
માનવ પ્રયત્નના સાચા સ્વરૂપ પ્રમાણે જે માણસ વર્તે છે, એનું પ્રયત્ન ક્યારેય વ્યર્થ નથી જતું.
દૈન્યદારિદ્ર્યદુઃખાર્તા અપ્ય્ અન્યે પુરુષોત્તમાઃ । પૌરુષેણૈવ યત્નેન યાતા દેવેન્દ્રતુલ્યતામ્
દુઃખ, ગરીબી અને દુઃખથી પીડાતા કેટલાક શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો પણ માત્ર પોતાના પ્રયત્ન અને મહેનતથી દેવોના રાજા ઇન્દ્ર જેટલી ઊંચી સ્થિતિએ પહોંચ્યા છે.
આ બાલ્યાચ્ ચૈવમ્ અભ્યસ્તૈશ્ શાસ્ત્રસત્સઙ્ગમાદિભિઃ । ગુણૈઃ પુરુષયત્નેન સ્વો ઽર્થસ્ સમ્પ્રાપ્યતે હિ તૈઃ
બાળપણથી જ શાસ્ત્ર અભ્યાસ અને સજ્જનોની સંગતિ જેવા ગુણોનું પાલન કરીને, માણસ પોતાના પ્રયત્નથી પોતાનું લક્ષ્ય હાંસલ કરી શકે છે.
ઇતિ પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટમ્ અનુભૂતં શ્રુતં કૃતમ્ । દૈવોત્થમ્ ઇતિ મન્યન્તે યે હતાસ્ તે કુબુદ્ધયઃ
આ વાત સ્પષ્ટપણે જોઈ, અનુભવાઈ, સાંભળી અને કરી પણ છે; જે લોકો બધું ભાગ્યથી જ થાય છે એવું માને છે, તેઓ દુર્ભાગી અને અસલાહિયત છે.
આલસ્યં યદિ ન ભવેજ્ જગત્ય્ અનર્થઃ કો ન સ્યાદ્ બહુધનિકો બહુશ્રુતો વા । આલસ્યાદ્ ઇયમ્ અવનિસ્ સસાગરાન્તા સમ્પૂર્ણા નરપશુભિશ્ ચ નિર્ધનૈશ્ ચ
જો આળસ ન હોય, તો દુનિયામાં કયો દુઃખ બાકી રહે? પછી તો દરેક માણસ either ધનવાન કે વિદ્વાન કેમ ન બને? આળસના કારણે જ આ આખી ધરતી, જે દરિયાઓથી ઘેરાયેલી છે, એમાં માનવરૂપ પશુઓ અને ગરીબોથી ભરાઈ ગઈ છે.
બાલ્યે ગતે ઽવિરતકલ્પિતકેલિલોલે પૌગણ્ડમણ્ડનવયઃપ્રભૃતિ પ્રયત્નાત્ । સત્સઙ્ગમૈઃ પદપદાર્થવિબુદ્ધબુદ્ધિઃ કુર્યાન્ નરસ્ સ્વગુણદોષવિચારણાનિ
જ્યારે બાળપણ વીતી જાય અને મન રમતમાં મગ્ન ન રહે, ત્યારે યુવાનીની શરૂઆતથી જ પ્રયત્નપૂર્વક અને સારા સંગથી, માણસે વસ્તુઓના સાચા સ્વરૂપને સમજવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ અને પોતાના ગુણ-દોષ પર વિચાર કરવો જોઈએ.
ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ । સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ
મુનિએ આવું કહ્યું પછી દિવસ ધીરે ધીરે સાંજ તરફ વળી ગયો; સૂર્ય અસ્ત થયો. સભામાં બેઠેલા લોકોએ નમસ્કાર કર્યા પછી સ્નાન કરવા ગયા અને સૂર્યકિરણો સાથે જ સાંજ પણ આવી પહોંચી.
તસ્માત્ પ્રાક્પૌરુષં દૈવં નાન્યત્ તત્ પ્રોજ્ઝ્ય દૂરતઃ । સાધુસઙ્ગમસચ્છાસ્ત્રૈર્ જીવમ્ ઉત્તારયેદ્ બલાત્
એથી, ભાગ્ય પહેલાં તો માત્ર પુરુષાર્થ જ છે; બીજું બધું દૂર ફેંકી દો. સારા સંગ અને સાચા શાસ્ત્રોના સહારે, માણસે પોતાના જીવનને જોરપૂર્વક ઉંચે ઉઠાવવું જોઈએ.
યથા યથા પ્રયત્નસ્ સ્યાદ્ ભવેદ્ આશુ ફલં તથા । ઇતિ પૌરુષમ્ એવાસ્તિ દૈવમ્ અસ્તુ તદ્ એવ વઃ
જેમ જેમ આપણે વધુ મહેનત કરીએ, તેમ તેમ પરિણામ પણ જલદી મળે છે. એટલે, સાચું કહીએ તો માણસનો જ પ્રયાસ છે, કિસ્મત તો એ જ છે જે તમે માનો.
દુઃખાદ્ યથા દુઃખકાલે હા કષ્ટમ્ ઇતિ કથ્યતે । હાકષ્ટશબ્દપર્યાયસ્ તથા હા દૈવમ્ ઇત્ય્ અપિ
જેમ દુઃખના સમયે આપણે 'હાય, કેટલું દુઃખ!' એમ કહી ઉઠીએ છીએ, એ જ રીતે 'દૈવ' શબ્દ પણ 'હાય!' કહેવાનો બીજો રસ્તો છે.
પ્રાક્સ્વકર્મેતરાકારં દૈવં નામ ન વિદ્યતે । બાલઃ પ્રબલપુંસેવ તજ્ જેતુમ્ ઇહ શક્યતે
પોતાના ભૂતકાળના કર્મોથી સિવાય, દૈવ નામની કોઈ વસ્તુ નથી; એ તો એવું છે કે બાળક પણ શક્તિશાળી માણસ સામે જીતવા માટે પ્રયત્ન કરી શકે છે.
હ્યસ્તનો દુષ્ટ આચાર આચારેણાદ્ય ચારુણા । યથાશુ શુભતાં યાતિ પ્રાક્તનં કુકૃતં તથા
જેમ ગતકાળનું ખરાબ વર્તન આજે સારા વર્તનથી ઝડપથી સુધરી જાય છે, તેમ જ ભૂતકાળના દુષ્કર્મો પણ બદલાઈ શકે છે.
તજ્જયાય યતન્તે યે ન લાભલવલમ્પટાઃ । તે મૂઢાઃ પ્રાકૃતા દીનાસ્ સ્થિતા દૈવપરાયણાઃ
જે લોકો વિજય માટે પ્રયત્ન કરે છે પણ લાભનો લેશમાત્ર પણ આશરો રાખતા નથી, એવા લોકો મૂર્ખ, સામાન્ય અને દયનીય છે અને ભાગ્યના આધાર પર જ રહે છે.
પૌરુષેણ કૃતં કર્મ દૈવાદ્ યદ્ અભિનશ્યતિ । તત્ર નાશયિતુર્ જ્ઞેયં પૌરુષં બલવત્તરમ્
જ્યારે પુરુષાર્થથી કરેલું કામ ભાગ્યથી નષ્ટ થાય છે, ત્યારે એ નાશ લાવનારનો પુરુષાર્થ વધારે શક્તિશાળી ગણવો જોઈએ.
યદ્ એકવૃન્તફલયોર્ અપ્ય્ એકં શૂન્યકોટરમ્ । તત્ર પ્રયત્નસ્ સ્ફુરિતસ્ તથા તદ્રસસંવિદઃ
જ્યારે એક જ ડાળ પરના બે ફળોમાંથી એક ફળ ખોખલું હોય છે, ત્યારે એમાં પ્રયત્ન અને રસની સમજ પણ અલગ હોય છે.
યત્ પ્રયાન્તિ જગદ્ભાવાસ્ સંસિદ્ધા અપિ સઙ્ક્ષયમ્ । ક્ષયકારકયત્નસ્ય તત્ર જ્ઞેયં મહદ્ બલમ્
જ્યારે જગતની વસ્તુઓ પૂર્ણતા છતાં પણ નાશ પામે છે, ત્યારે એ નાશ લાવનાર પ્રયત્નની મહાન શક્તિ સમજવી જોઈએ.
ભિક્ષુકો મઙ્ગલેભેન નૃપો યત્ ક્રિયતે બલાત્ । તદ્ અમાત્યેભપૌરાણાં પ્રયત્નસ્ય મહત્ ફલમ્
ભીખારીને શુભ ઉપાયોથી જબરદસ્તી રાજા બનાવવામાં આવે, ત્યારે એ મંત્રીઓ, હાથીઓ અને પ્રજાનો મહાન પ્રયત્ન ફળે છે.
પૌરુષેણાન્નમ્ આક્રમ્ય યથા દન્તૈર્ વિચૂર્ણ્યતે । અલ્પં પૌરુષમ્ આક્રમ્ય તથા શૂરેણ ચૂર્ણ્યતે
જેમ દાંતથી ખોરાક જોરથી પકડીને ચાવવામાં આવે છે, તેમ થોડી મહેનતને પણ વીર પુરુષ સરળતાથી હરાવી દે છે.
અનુભૂતં હિ મહતાં લાઘવં યત્નશાલિનામ્ । યથેષ્ટં વિનિયુજ્યન્તે તે તૈઃ કર્મસુ લોષ્ટવત્
મહાન અને મહેનતી લોકો માટે કામ કરવું એટલું સરળ હોય છે કે તેઓ કામને માટીના ઢગલા જેવું મનમાં આવે તેમ વાપરી લે છે.
શક્તસ્ય પૌરુષં દૃશ્યમ્ અદૃશ્યં વાપિ યદ્ ભવેત્ । તદ્ દૈવમ્ ઇત્ય્ અશક્તેન બુદ્ધમ્ આત્મન્ય્ અબુદ્ધિના
શક્તિશાળી માણસ જે મહેનત કરે છે, એ દેખાય કે ન દેખાય, પણ અશક્ત અને સમજ ન ધરાવનાર એ બધાને પોતાનું ભાગ્ય કહે છે.
ભૂતાનાં બલવદ્ભૂતયત્નો દૈવમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ । તસ્થુષામ્ અપ્ય્ અધિષ્ઠાતૃવતામ્ એતત્ સ્ફુટં મિથઃ
જીવોના જોરદાર પ્રયત્નને જ લોકો ભાગ્ય માને છે; એ વાત રાજાઓમાં પણ સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળે છે.
શાસ્ત્રામાત્યેભપૌરાણામ્ અવિકલ્પ્યા સ્વભાવધીઃ । સા યા ભિક્ષુકરાજ્યસ્ય કર્ત્રી ધર્ત્રી પ્રજાસ્થિતેઃ
મંત્રીઓ, હાથીઓ અને પ્રજાજનોની સ્વાભાવિક સમજણ, જેમાં કોઈ શંકા નથી, એ જ ભીખારીના રાજ્યને ચલાવે અને ટકાવી રાખે છે.