નિર્વિકલ્પસમાધ્યર્થં વ્યવસાયમ્ ઉપાદદે । સ્વભાવં સ્વચ્છતાં નેતું શરત્કાલ ઇવામલઃ
પછી તેણે નિર્વિકલ્પ સમાધિ માટે દૃઢ સંકલ્પ કર્યો, પોતાની સ્વભાવને પવિત્ર અને સ્પષ્ટ બનાવવા, જેમ શરદ ઋતુમાં આકાશ નિર્મળ અને સ્વચ્છ હોય છે તેમ.
સ્વસ્વાન્તવાતહરિણમ્ આશાદિગ્ગણગામિનમ્ । ચિન્તયા હૃદયં નિન્યે દૂરાદ્ રજ્જ્વેવ કીલકમ્
ઇચ્છાની દિશાઓમાં પવનથી હાંકડાતા હરણ જેવું મન, ધ્યાનથી પોતાના હૃદયમાં ખેંચી લાવ્યું, જેમ દૂરથી દોરીને ખીલા તરફ ખેંચવામાં આવે છે.
ધાવમાનમ્ અધો મત્તં ચિત્તમ્ આબિલમ્ આકુલમ્ । બલાત્ સંરોધયામ્ આસ સેતુર્ જલમ્ ઇવ દ્રુતમ્
જંગલી, ઉથલપાથલ અને નીચે દોડતું મન, તેણે જોરથી અટકાવ્યું, જેમ કોઈ પુલ વહેતા પાણીને રોકે છે.
ન્યમીમિલદ્ દૃશાવ્ અર્ધં પરિપક્ષ્મલપક્ષ્મકે । નિસ્સ્પન્દતારામધુપે સન્ધ્યાકાલ ઇવામ્બુજે
તેણે પોતાની આંખો અડધા બંધ કરી, લાંબા પાંખવાળી પાંપણો સ્થિર રહી, જેમ સાંજના સમયે કમળમાં મધમાખીઓ શાંત બેઠી હોય.
સોમ્યતામ્ અનયન્ મૌની પ્રાણાપાનજવં મુખે । શ્વસનં શ્રેયસે દેશે પ્રશસ્તસ્ સમયો યથા
મૌન રહેનાર ઋષિએ મોઢામાંથી આવતાં જતાં શ્વાસને ધીમી અને શાંત બનાવી, જેમ યોગ્ય સમયે શ્વાસને શુભ સ્થાન પર રાખવામાં આવે છે.
તિલેભ્ય ઇવ તૈલાનિ પૃથક્ ચક્રે પ્રયત્નતઃ । ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ કૂર્મો ઽઙ્ગાનીવ ગોપયન્
જેમ તલમાંથી તેલને કાળજીપૂર્વક અલગ કરવામાં આવે છે, તેમ તેણે ઇન્દ્રિયોને તેમના વિષયોથી પાછા ખેંચી લીધાં, અને કાચબો પોતાના અંગોને જેમ સંભાળી અંદર ખેંચે છે, તેમ તેણે પોતાની ઇન્દ્રિયોને સંભાળી રાખી.
બાહ્યાન્ સ્પર્શાન્ અશેષેણ જહૌ દૂરે શનૈર્ અરીન્ । સહસા કુણ્ડકચ્છન્નો મણિર્ દૂરં ત્વિષો યથા
તેણે બધા બાહ્ય સ્પર્શોને સંપૂર્ણપણે છોડી દીધા, ધીમે ધીમે તેમને દુશ્મન સમાન દૂર કરી દીધા, જેમ કપડાંથી ઢંકાયેલો મણિ અચાનક પોતાની કિરણોને દૂર ખેંચી લે છે.
વિલીનાન્ આન્તરાંશ્ ચક્રે સ્પર્શાન્ ઉજ્ઝિતદર્શનાન્ । રસાન્ વિટપકોશસ્થાન્ માર્ગશીર્ષ ઇવ દ્રુમઃ
તેણે અંદરના સ્પર્શોને એકરૂપ કરી દીધાં, બહારના દૃશ્યોનો ત્યાગ કરીને, જેમ વૃક્ષ માર્ગશીર્ષ મહિનામાં રસને પોતાની છાલની અંદર જ રાખે છે.
રુરોધ ગુદસઙ્કોચાન્ નવદ્વારાનિલાન્ અથ । મુખસંસ્થગનાત્ કુમ્ભરન્ધ્રકોશાન્ ઇવેતરાન્
પછી તેણે ગુદા સંકોચન દ્વારા નવ દ્વારોના વાયુઓને રોકી લીધાં, જેમ માટલાની મોઢી બંધ કરતાં તેની બાકીની છિદ્રો બંધ થઈ જાય છે.
આત્મરત્નપ્રકાશાઢ્યાં સ્પષ્ટાં કુસુમલાઞ્છિતામ્ । દધાર કન્ધરાં ધીરાં મેરુશ્ શૃઙ્ગશિખામ્ ઇવ
તેના ગળા પર આત્માનું રત્ન જેવું તેજ ઝળહળતું હતું, અને તે સ્પષ્ટતા અને ફૂલોની સુંદરતાથી શોભાયમાન હતું. તેની ગરદન મેરુ પર્વતની ચોટી જેટલી અડગ અને સ્થિર હતી.
દધાર હૃદયાકાશે મનસ્ સંયમમ્ આગતમ્ । વિન્ધ્યખાત ઇવોન્મત્તં ગજં યુક્તિવશીકૃતમ્
તેણે પોતાના મનને હૃદયના આકાશમાં સ્થિર રાખ્યું, જેમ વિંધ્ય પર્વતની ગુફામાં બુદ્ધિથી વશ થયેલો ઉન્મત્ત હાથી બંધાય છે તેમ.
શરન્નભોવદ્ આસાદ્ય નિર્મલામ્ અતિસોમ્યતામ્ । જહાર પરિપૂર્ણાબ્ધેર્ મેરોશ્ ચાતરલાં શ્રિયમ્
શરદના નિર્મળ આકાશ જેવી અત્યંત શુદ્ધ અને કોમળ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરીને, તેણે મેરુની ચંચળ વૈભવ અને પૂરેલા સમુદ્રની સમૃદ્ધિ છોડી દીધી.
દુધાવાથ વિકલ્પૌઘાન્ પ્રતિભાસમ્ ઉપેયુષઃ । પુરઃપરિસ્ફુરદ્રૂપાન્ મષકાન્ ઇવ મારુતઃ
પછી, જ્યારે તેના સામે અનેક વિચારો ઉપસ્થિત થયા, ત્યારે તેણે કલ્પનાઓના ટોળાંઓને એવી રીતે દૂર કરી દીધાં, જેમ પવન મચ્છરોને ઉડાડી દે છે.
આગચ્છતો યથાકામં પ્રતિભાસાન્ પુનઃ પુનઃ । અચ્છિનન્ મનસા શૂરઃ ખડ્ગેનેવ રણે શરાન્
જેમ જેમ વિવિધ દૃશ્યો પોતાની રીતે વારંવાર ઊભા થતા, એમ એ વીર પુરુષ એકાગ્ર મનથી, જેમ યુદ્ધમાં તલવારથી તીરો કાપી નાખે છે, તેમ બધાને દૂર કરી નાખતો હતો.
વિકલ્પૌઘે પરાલૂને સો ઽપશ્યદ્ ધૃદયામ્બરે । તમશ્ છન્નવિવેકાર્કં લોલકજ્જલમેચકમ્
જ્યારે વિચારોની ભીડ દૂર થઈ ગઈ, ત્યારે તેણે પોતાના હૃદયના આકાશમાં વિવેકના સૂર્યને ઢાંકી રહેલું અંધકાર જોયું, જે દીવાના ધૂમાડા જેવું હલનચલન કરતું હતું.
તદ્ અપ્ય્ ઉત્સારયામ્ આસ સમ્યક્ સ્વાન્તવિવસ્વતા । સમ્યગ્જ્ઞાનોદિતેનાશુ પવનેનેવ કજ્જલમ્
તે અંધકારને પણ તેણે પોતાના અંતરના તેજથી, સાચી સમજણના ઉદય પછી, પવન જેમ ધૂમાડું ફૂંકી નાખે તેમ, ઝડપથી દૂર કરી નાખ્યું.
તમસ્ય્ ઉપરતે કાન્તં તેજઃપુઞ્જં દદર્શ સઃ । શાર્વરે તિમિરે શાન્તે પ્રાતસ્ સાન્ધ્યમ્ ઇવામ્બુદમ્
જ્યારે અંધકાર શાંત થયું, ત્યારે તેણે રાત્રીના શાંતિભર્યા અંધકારમાં સવારે દેખાતા વાદળ જેવું સુંદર તેજનો સમૂહ જોયો.
તં લુલાવ સ્થલાબ્જાનાં વનં બાલ ઇવ દ્વિપઃ । અપિબચ્ ચાપ્ય્ અસૃક્પૂરં વેતાલ ઇવ વેગતઃ
તેને તેણે જમીન પરના કમળ સાથે રમતો નાનો હાથી જેમ રમ્યો, અને પછી વેતાળ જેવો ઝડપથી લોહીની ધારા પી ગઈ.
તેજસ્ય્ ઉપરતે તસ્ય ઘૂર્ણમાનં મનો મુનેઃ । નિશાબ્જવદ્ અગાન્ નિદ્રાં લોલં ક્ષીવવદ્ એવ વા
જ્યારે એ તેજ ઓસર્યું, ત્યારે મુનિનું મન ઘૂમતું હતું અને રાત્રિના કમળ જેવું કે માદકપાન કરનારની જેમ લથડતું નિંદ્રામાં ડૂબી ગયું.
મેઘમાલાં ઇવ મરુદ્ બાલો નીલાબ્જિનીમ્ ઇવ । યામિનીમ્ ઇવ તીક્ષ્ણાંશુસ્ તામ્ અપ્ય્ આશુ લુલાવ સઃ
પછી તેણે એ પણ ઝડપથી છાંટ્યું, જેમ પવન મેઘમાળા ફેલાવી દે છે, બાળક નિલ કમળો છાંટે છે, અથવા તીવ્ર કિરણોવાળો સૂર્ય રાતને દૂર કરે છે.
નિદ્રાવ્યુપશમે તસ્ય ભાવયામ્ આસ તન્ મનઃ । વ્યોમ શ્યામલદૃગ્ જન્તુર્ નભસીવ શિખણ્ડકમ્
નિંદ્રા શાંત થતાં, તેનું મન વિચારવા લાગ્યું, જેમ આકાશમાં કાળી આંખો ધરાવતો પક્ષી કે આકાશમાં મોર ફરતો હોય તેમ.
પયોદ ઇવ તાપિઞ્છં નીહારમ્ ઇવ મારુતઃ । તમો દીપ ઇવાચ્છાત્મા તદ્ અપ્ય્ આશુ મમાર્જ સઃ
જેમ વાદળ લાલ ઝાંખીને દૂર કરે છે, કે પવન ધુમ્મસ ફેલાવી દે છે, કે દીવો અંધકારને હટાવે છે, એ જ રીતે શુદ્ધ આત્માએ એ બધું તરત જ સાફ કરી નાખ્યું.
વ્યોમસંવિદિ ભગ્નાયાં મૂઢં તસ્યાભવન્ મનઃ । નિદ્રાયાં પ્રવિલીનાયાં મૈરેયમદવાન્ ઇવ
જ્યારે આકાશ જેવી જાગૃતિ તૂટી ગઈ, ત્યારે તેનું મન ગૂંચવાઈ ગયું; જેમ ઊંઘ ઓગળી જાય ત્યારે માદક પદાર્થ પીધેલા માણસો જેમ થાય છે, એમ.
મોહમ્ અપ્ય્ એષ મનસસ્ તં મમાર્જ મહાશયઃ । યામિનીજનિતં જાડ્યં ભુવનાદ્ ઇવ ભાસ્કરઃ
એ મહાન આત્માએ મનનો મોહ પણ સાફ કરી નાખ્યો, જેમ સૂર્ય રાતથી થયેલું જડપણ દુનિયાથી દૂર કરી દે છે.
તતસ્ તેજસ્તમોનિદ્રામોહાદિપરિવર્જિતમ્ । કામ્ અપ્ય્ અવસ્થામ્ આસાદ્ય વિશશ્રામ મનઃ ક્ષણમ્
પછી તેજ, અંધકાર, ઊંઘ અને મોહથી રહિત એવી એક અનોખી અવસ્થામાં પહોંચી, ત્યારે મન થોડા ક્ષણ આરામમાં રહ્યું.
વિશ્રમ્યાશુ પપાતાઙ્ગસંવિદં ચિત્સ્વરૂપિણીમ્ । સેતુરુદ્ધં સરોવારિ પ્રતીપં સ્વમ્ ઇવાસ્પદમ્
વિશ્વામ કર્યા પછી, એ તરત જ શરીરની જાગૃતિમાં પડી ગઈ, જે ચેતનાનું સ્વરૂપ છે—જેમ કે બંધ દ્વારા અટકાવેલું પાણી પાછું પોતાના સરોવર તરફ વળે છે.
ચિરાનુસન્ધાનવશાત્ સ્વદનાચ્ ચ સ્વસંવિદઃ । તતશ્ ચિન્મયતામ્ આગાદ્ ધેમ નૂપુરતામ્ ઇવ
લાંબા વિચાર અને પોતાની જાગૃતિનો સ્વાદ માણવાથી, પછી એ શુદ્ધ ચેતનાની અવસ્થામાં પહોંચી ગઈ, જેમ સોનુ પગની પાયલનું રૂપ ધારણ કરે છે.
ચિત્તત્વમ્ અથ સન્ત્યજ્ય ચિત્તં ચિત્ત્વં તતં ગતં । અન્યદ્ એવ બભૂવાશુ પઙ્કઃ કુમ્ભસ્થિતાવ્ ઇવ
પછી મનની અવસ્થા છોડી, મન ચેતનામાં લીન થઈ ગયું; એ તરત જ કંઈક બીજું બની ગયું, જેમ માટલામાં રહેલું કાદવ અલગ રહી જાય છે.
ચેત્યં સન્ત્યજ્ય ચિચ્ છુદ્ધા ચિત્સામાન્યમ્ અથાયયૌ । ત્યક્તવીચ્યાદિભેદે ઽબ્ધૌ વાર્સામાન્યમ્ ઇવૈકધીઃ
જાણવામાં આવતું બધું છોડીને, શુદ્ધ ચેતના સર્વવ્યાપી ચેતનામાં એકરૂપ થઈ ગઈ, જેમ તરંગો અને અન્ય ભેદો છોડી દઈએ તો, મન સમુદ્રના એકરૂપ પાણીમાં લીન થઈ જાય છે.
ત્યક્તભૂતૌઘમનનં તતો વિશ્વમ્ભરં બૃહત્ । ચિદાકાશં તતં શુદ્ધં સો ઽભવદ્ બોધિમ્ આગતઃ
જ્યારે તેણે સર્વ જીવો વિશેના વિચારો છોડી દીધા, ત્યારે તે ધરતી જેટલો વિશાળ બની ગયો; શુદ્ધ ચેતનાનો આકાશ સર્વત્ર વ્યાપી ગયો અને તે જાગૃતિને પ્રાપ્ત થયો.