યાવદિચ્છમ્ અવસ્થૈષા પ્રણવપ્રથમે ક્રમે । બભૂવ ન હઠાદ્ એવ હઠયોગો હિ દુઃખદઃ
પ્રણવના આરંભના પગલામાં આ અવસ્થા જેટલી ઇચ્છા હોય તેટલી રહી; એ જબરદસ્તીથી નહોતી, કારણ કે બળજબરીથી કરેલો યોગ દુઃખ આપે છે.
અથેતરાંશાવસરે પ્રણવસ્ય સમસ્થિતૌ । નિસ્સ્પન્દકુમ્ભકો નામ પ્રાણાનામ્ અભવત્ ક્રમઃ
પછી, પ્રણવના બીજા અવસ્થામાં, જ્યારે સર્વે શ્વાસો સમતોલ થયા, ત્યારે એક એવી સ્થિતિ આવી જેને 'નિઃસ્પંદ કુંભક' કહે છે, જેમાં શ્વાસો સંપૂર્ણ રીતે સ્થિર થઈ ગયા.
ન બહિર્ નાન્તરે નાધો નોર્ધ્વે નાશાસુ તત્ર તે । સઙ્ક્ષોભમ્ અગમન્ પ્રાણા અર્ધસંસ્તમ્ભિતા ઇવ
તે સમયે, શ્વાસો બહાર, અંદર, નીચે કે ઉપર—કોઈ પણ દિશામાં જતાં નથી; તેઓ અડગ અને અડધા અટકેલા જેવા રહે છે.
દગ્ધદેહપુરો વહ્નિશ્ શશામાશનિવત્ ક્ષણાત્ । અદૃશ્યત સિતં ભસ્મ શારીરં હિમપાણ્ડુરમ્
જલેલા શરીર આગળનો અગ્નિ એક ક્ષણમાં શાંત થઈ ગયો, જેમ ભોજન પછી અગ્નિ શમાઈ જાય છે; ત્યાં ફક્ત સફેદ ભસ્મ જ દેખાતું હતું, શરીર હિમ જેવી ફિક્કું લાગતું હતું.
યત્ર કર્પૂરશય્યાયાં સુપ્તાનીવ સુખોચિતમ્ । શરીરાસ્થીનિ લક્ષ્યન્તે નિસ્સ્પન્દાનિ સિતાનિ ચ
ત્યાં, જાણે કપૂરની શૈયા પર આરામથી સૂઈ ગયાં હોય, એવાં શરીરના હાડકાં દેખાતા—સફેદ અને નિઃસ્પંદ.
તદ્ ભસ્મ પવનાધૂતં સાસ્થિ વાયુર્ અયોજયત્ । સ્વદેહે ભૃશમ્ ઉચ્છૂને ત્રિનેત્રવ્રતવાન્ ઇવ
પવનથી ઉડેલા એ રાખ અને હાડકાંઓ જોરથી પોતાના શરીર પર છવાઈ ગયા, જાણે કોઈ ત્રિનેત્ર ધરાવનારા દેવની ઉપાસનામાં તલીન હોય એમ.
તચ્ ચણ્ડપવનોદ્ધૂતમ્ આવૃત્ય ગગનં ક્ષણાત્ । શરદીવાભ્રમિહિકા ક્વાપિ ભસ્માસ્થિમદ્ યયૌ
પછી એ રાખ અને હાડકાંઓ તીવ્ર પવનથી ઉડીને પળભરમાં આખા આકાશને ઢાંકી લીધા; શરદ ઋતુની ધૂંધ કે વાદળ જેવું એ રાખ અને હાડકાં ક્યાંક વિખેરાઈ ગયા.
યાવદિચ્છમ્ અવસ્થૈષા પ્રણવસ્યાપરે ક્રમે । બભૂવ ન હઠાદ્ એવ હઠયોગો હિ દુઃખદઃ
આ અવસ્થા જેટલી ઇચ્છા હોય તેટલી ચાલતી રહી, પ્રણવના બીજા પગથિયે આવી; એ જોરજબરદસ્તીથી આવી નહોતી, કેમ કે હઠયોગ તો દુઃખ આપતો હોય છે.
તતસ્ તૃતીયાવસરે પ્રણવસ્યોપશાન્તિદે । પૂરણાત્ પૂરકો નામ પ્રાણાનામ્ અભવત્ ક્રમઃ
પછી પ્રણવના ત્રીજા પગથિયે, જે શાંતિ લાવે છે, શ્વાસને ભરવાની જે સ્થિતિ છે, તેને 'પૂરક' કહે છે, એ અવસ્થા પ્રગટ થઈ.
અસ્મિન્ન્ અવસરે પ્રાણાશ્ ચેતનામૃતમધ્યગાઃ । વ્યોમ્નિ શીતલતામ્ ઈયુર્ હિમસંસ્પર્શસુન્દરીમ્
એ સમયે પ્રાણોએ ચેતનાના અમૃતમાં પ્રવેશ કર્યો અને આકાશમાં ઠંડક અનુભવી, જે હિમના સ્પર્શ જેવી સુંદર હતી.
ક્રમાદ્ ગગનમધ્યસ્થાશ્ ચન્દ્રમણ્ડલતાં યયુઃ । ધૂમા ગગનકોશસ્થાશ્ શીતલામ્બુદતામ્ ઇવ
થોડા સમયે, જે આકાશના મધ્યમાં હતા તેઓ ચંદ્રમંડળના રૂપમાં દેખાયા; અને આકાશમાં રહેલા ધૂમ્રો ઠંડા વાદળ જેવા બન્યા.
કલાકલાપસમ્પૂર્ણે તે તસ્મિંશ્ ચન્દ્રમણ્ડલે । પુણ્યરાશાવ્ ઇવાપૂર્ણે રસાયનમહાર્ણવે
તે ચંદ્રમંડળમાં, જે કિરણોના જૂથોથી ભરેલું હતું, તેઓ પુણ્યના મહાસાગરમાં, અમૃતના મહાસમુદ્રમાં સંપૂર્ણ અને ભરપૂર દેખાયા.
રસાયનમહાધારાસ્ સમ્પન્નાઃ પ્રાણવાયવઃ । મણિયષ્ટિસમાકારા જલેષ્વ્ ઇન્દોર્ ઇવાંશવઃ
અમૃતની મહાધારાઓ પૂર્ણ થઈને પ્રાણવાયુ બની, જે રત્નની કડીઓ જેવી દેખાતી હતી, જેમ ચંદ્રની કિરણો પાણીમાં દેખાય છે.
સા પપાતામ્બરાદ્ ધારા શેષે શારીરભસ્મનિ । રાસાયની હરશિરઃપતિતેવ સુરાપગા
એ ધારા આકાશમાંથી પડીને શરીરના ભસ્મ પર વહી, જેમ અમૃતની નદી શિવજીના શિરે ઊતરતી હોય એમ.
ઉદભૂદ્ ઇન્દુબિમ્બાભં ચતુર્બાહુવપુસ્ તયા । પ્રસ્ફુરન્મન્દરાદ્ અબ્ધેઃ પારિજાત ઇવ દ્રુમઃ
તેમાંથી ચાંદની જેવું તેજ ધરાવતું, ચાર હાથવાળું રૂપ ઊભું થયું, જે મੰਦਰ પર્વત પરથી ઊગેલા સ્વર્ગના વૃક્ષ જેવું ઝળહળતું હતું.
ઉદ્દાલકશરીરં તન્ નારાયણતયોદિતમ્ । પ્રફુલ્તચૂતવત્ કાન્તમ્ આબભૌ દીપ્તિસુન્દરમ્
ઉદ્દાલકનું એ દેહ, નારાયણ રૂપે પ્રગટ થયું અને ફૂલેલા કેરીના ઝાડ જેવું સુંદર અને તેજસ્વી દેખાતું હતું.
રસાયનમયાઃ પ્રાણાસ્ તચ્છરીરમ્ અપૂરયન્ । સરિદોઘા ઇવ સરો વૃક્ષં મધુરસા ઇવ
અમૃતથી ભરેલા પ્રાણ એ દેહમાં વ્યાપી ગયા, જેમ નદીઓ સરોવર ભરે છે અથવા મીઠો રસ વૃક્ષમાં ફેલાય છે.
અન્તઃ કુણ્ડલિનીં પ્રાણાઃ પૂરયામ્ આસુર્ આદૃતાઃ । વક્રાનુવક્રપ્રસૃતાસ્ સરાંસીવ સરિત્સ્ખદામ્
આંતરિક કુંડલિનીમાં પ્રાણોએ શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રવેશ કર્યો, જેમ નદીઓના પાટામાં વળાંક અને અવળાંકથી વહેતા પ્રવાહો હોય છે તેમ, એ પ્રાણો પણ વળાંકવાળા માર્ગે વહેતા ગયા.
પ્રકૃતિસ્થં બભૂવાસ્ય તચ્ છરીરં દ્વિજન્મનઃ । પ્રાવૃટ્સંરમ્ભવિગમે ધૌતં તલમ્ ઇવાવનેઃ
એ દ્વિજનું શરીર સ્વભાવિક સ્થિતિમાં સ્થિર થયું, જાણે વરસાદ પછી ધરતીનું તળ સ્વચ્છ અને નિર્મળ થઈ જાય તેમ.
અથ પદ્માસનગતઃ કૃત્વા દેહે સ્થિતિં દૃઢામ્ । આલાન ઇવ માતઙ્ગં નિબધ્યેન્દ્રિયપઞ્ચકમ્
પછી પદ્માસનમાં બેસીને, શરીરને મજબૂત અને અડગ રાખી, તેણે પાંચ ઇન્દ્રિયોને એમ જ સંયમમાં રાખ્યા જેમ હાથીને દોરથી બાંધીને સ્થિર રાખવામાં આવે છે.
નિર્વિકલ્પસમાધ્યર્થં વ્યવસાયમ્ ઉપાદદે । સ્વભાવં સ્વચ્છતાં નેતું શરત્કાલ ઇવામલઃ
પછી તેણે નિર્વિકલ્પ સમાધિ માટે દૃઢ સંકલ્પ કર્યો, પોતાની સ્વભાવને પવિત્ર અને સ્પષ્ટ બનાવવા, જેમ શરદ ઋતુમાં આકાશ નિર્મળ અને સ્વચ્છ હોય છે તેમ.
સ્વસ્વાન્તવાતહરિણમ્ આશાદિગ્ગણગામિનમ્ । ચિન્તયા હૃદયં નિન્યે દૂરાદ્ રજ્જ્વેવ કીલકમ્
ઇચ્છાની દિશાઓમાં પવનથી હાંકડાતા હરણ જેવું મન, ધ્યાનથી પોતાના હૃદયમાં ખેંચી લાવ્યું, જેમ દૂરથી દોરીને ખીલા તરફ ખેંચવામાં આવે છે.
ધાવમાનમ્ અધો મત્તં ચિત્તમ્ આબિલમ્ આકુલમ્ । બલાત્ સંરોધયામ્ આસ સેતુર્ જલમ્ ઇવ દ્રુતમ્
જંગલી, ઉથલપાથલ અને નીચે દોડતું મન, તેણે જોરથી અટકાવ્યું, જેમ કોઈ પુલ વહેતા પાણીને રોકે છે.
ન્યમીમિલદ્ દૃશાવ્ અર્ધં પરિપક્ષ્મલપક્ષ્મકે । નિસ્સ્પન્દતારામધુપે સન્ધ્યાકાલ ઇવામ્બુજે
તેણે પોતાની આંખો અડધા બંધ કરી, લાંબા પાંખવાળી પાંપણો સ્થિર રહી, જેમ સાંજના સમયે કમળમાં મધમાખીઓ શાંત બેઠી હોય.
સોમ્યતામ્ અનયન્ મૌની પ્રાણાપાનજવં મુખે । શ્વસનં શ્રેયસે દેશે પ્રશસ્તસ્ સમયો યથા
મૌન રહેનાર ઋષિએ મોઢામાંથી આવતાં જતાં શ્વાસને ધીમી અને શાંત બનાવી, જેમ યોગ્ય સમયે શ્વાસને શુભ સ્થાન પર રાખવામાં આવે છે.
તિલેભ્ય ઇવ તૈલાનિ પૃથક્ ચક્રે પ્રયત્નતઃ । ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ કૂર્મો ઽઙ્ગાનીવ ગોપયન્
જેમ તલમાંથી તેલને કાળજીપૂર્વક અલગ કરવામાં આવે છે, તેમ તેણે ઇન્દ્રિયોને તેમના વિષયોથી પાછા ખેંચી લીધાં, અને કાચબો પોતાના અંગોને જેમ સંભાળી અંદર ખેંચે છે, તેમ તેણે પોતાની ઇન્દ્રિયોને સંભાળી રાખી.
બાહ્યાન્ સ્પર્શાન્ અશેષેણ જહૌ દૂરે શનૈર્ અરીન્ । સહસા કુણ્ડકચ્છન્નો મણિર્ દૂરં ત્વિષો યથા
તેણે બધા બાહ્ય સ્પર્શોને સંપૂર્ણપણે છોડી દીધા, ધીમે ધીમે તેમને દુશ્મન સમાન દૂર કરી દીધા, જેમ કપડાંથી ઢંકાયેલો મણિ અચાનક પોતાની કિરણોને દૂર ખેંચી લે છે.
વિલીનાન્ આન્તરાંશ્ ચક્રે સ્પર્શાન્ ઉજ્ઝિતદર્શનાન્ । રસાન્ વિટપકોશસ્થાન્ માર્ગશીર્ષ ઇવ દ્રુમઃ
તેણે અંદરના સ્પર્શોને એકરૂપ કરી દીધાં, બહારના દૃશ્યોનો ત્યાગ કરીને, જેમ વૃક્ષ માર્ગશીર્ષ મહિનામાં રસને પોતાની છાલની અંદર જ રાખે છે.
રુરોધ ગુદસઙ્કોચાન્ નવદ્વારાનિલાન્ અથ । મુખસંસ્થગનાત્ કુમ્ભરન્ધ્રકોશાન્ ઇવેતરાન્
પછી તેણે ગુદા સંકોચન દ્વારા નવ દ્વારોના વાયુઓને રોકી લીધાં, જેમ માટલાની મોઢી બંધ કરતાં તેની બાકીની છિદ્રો બંધ થઈ જાય છે.
આત્મરત્નપ્રકાશાઢ્યાં સ્પષ્ટાં કુસુમલાઞ્છિતામ્ । દધાર કન્ધરાં ધીરાં મેરુશ્ શૃઙ્ગશિખામ્ ઇવ
તેના ગળા પર આત્માનું રત્ન જેવું તેજ ઝળહળતું હતું, અને તે સ્પષ્ટતા અને ફૂલોની સુંદરતાથી શોભાયમાન હતું. તેની ગરદન મેરુ પર્વતની ચોટી જેટલી અડગ અને સ્થિર હતી.