યદર્થં કિલ ભોગશ્રીર્ વાઞ્છ્યતે તત્ કલેવરમ્ । ન મે નાપિ ચ તસ્યાહં કો ઽર્થસ્ સુખલવેન મે
શરીર તો માત્ર ભોગ અને આનંદ માટે ઇચ્છાય છે; હું એ નથી અને એ પણ હું નથી—મારે તો એ થોડા આનંદમાં શું કામ?
નાહં દેહ ઇતિ ત્વ્ અસ્મિન્ યુક્તિમ્ આકર્ણય ક્રમે । સર્વાઙ્ગેષ્વ્ અપિ સત્સ્વ્ એવ શવઃ કસ્માન્ ન વલ્ગતિ
હું શરીર નથી — આ વાતને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો: શરીરના બધા અંગો હોવા છતાં, મૃતદેહ કેમ હલતો નથી?
તસ્માદ્ દેહાદ્ અતીતો ઽહં નિત્યો ઽનસ્તમિતદ્યુતિઃ । યસ્ સઙ્ગં ભાસ્વતા પ્રાપ્ય વેદ્મિ વ્યોમનિ ભાસ્કરમ્
એટલે હું શરીરથી પર છું, સદા રહેતો અને કદી ન મલિન થતો પ્રકાશ છું; જેમ કોઈ તેજસ્વી સૂર્યનો સ્પર્શ કરે છે, તેમ હું આકાશમાં સૂર્યને જાણું છું.
જ્ઞો ઽહં મે ન સુખેનાર્થો નાનર્થેન ચ દુઃખિતા । શરીરમ્ અસ્તુ વા માસ્તુ સ્થિતો ઽસ્મિ વિગતજ્વરઃ
હું જાણનાર છું; મને સુખમાં કોઈ લાભ નથી અને દુઃખથી હું કદી પીડાતો નથી. શરીર રહે કે ન રહે, હું નિર્વિકાર અને નિરોગી જ રહું છું.
યત્રાત્મા તત્ર ન મનો નેન્દ્રિયાણિ ન વાસનાઃ । પામરાઃ પરિતિષ્ઠન્તિ નિકટે ન મહીભૃતઃ
જ્યાં આત્મા છે, ત્યાં મન, ઇન્દ્રિયો કે વાસનાઓ નથી; મૂર્ખો નજીક રહે છે, પણ જ્ઞાની લોકો ત્યાં નથી.
પદં તદ્ અનુયાતો ઽસ્મિ કેવલો ઽસ્મિ જયામ્ય્ અહમ્ । નિસ્સ્પૃહો ઽસ્મિ નિરંશો ઽસ્મિ નિરીહો ઽસ્મિ નિરીપ્સિતઃ
હું એ માર્ગે ચાલ્યો છું; હવે હું શુદ્ધ છું, વિજયી છું, મને કોઈ ઈચ્છા નથી, હું ભાગભાગ નથી, કોઈ પ્રયત્ન કરતો નથી અને કંઈ પણ ઈચ્છતો નથી.
નેદાનીં મમ સમ્બન્ધો મનોદેહેન્દ્રિયાદિભિઃ । પૃથક્કૃતસ્ય તૈલસ્ય તિલૈર્ વિદલિતૈર્ યથા
હવે મન, શરીર કે ઇન્દ્રિયોથી મારો કોઈ સંબંધ રહ્યો નથી; જેમ તેલ અલગ પડી જાય પછી પિછડેલા તલ સાથે કોઈ સંબંધ રહેતો નથી, એમ.
સ્વસ્માત્ પદવરાદ્ અસ્માલ્ લીલયા ચલિતસ્ય મે । અધ આક્રમતઃ કિઞ્ચિત્ પરિવારો હ્ય્ અયં શુભઃ
આ સર્વોચ્ચ અવસ્થામાંથી, જ્યારે હું રમતાં રમતાં નીચે ઉતરું છું, ત્યારે મારું શુભ સંગાથ પણ થોડું નીચે આવે છે.
સ્વસ્થતોર્જિતતા સત્તા હૃદ્યતા સત્યતા જ્ઞતા । આનન્દિતોપશમિતા મતા ચ મુદિતોદિતા
આપણે સ્વસ્થતા, બળ, અસ્તિત્વ, આનંદ, સાચાઈ, જ્ઞાન, ખુશી, શાંતિ, માન અને આનંદભર્યા ઉદયને જાણીએ છીએ.
પૂર્ણતોદારતા સત્યા કાન્તિમત્તૈકતાનતા । સર્વૈકતા નિર્ભયતા ક્ષીણદ્વિત્વવિકલ્પતા
પૂર્ણતા, ઉદારતા, સાચાઈ, તેજસ્વી એકતા, સર્વત્ર એકરૂપતા, નિર્ભયતા અને દ્વૈત તથા શંકાનો અંત—આ બધું અહીં વિરાજે છે.
એતા નિત્યોદિતાસ્ સ્વસ્થાસ્ સુન્દર્યસ્ સુભગોદયાઃ । મમૈકાત્મરતેઃ કાન્તા નિત્યં હૃદયવલ્લભાઃ
આ સદા ઉદ્ભવતી, સ્વસ્થ, સુંદર અને શુભ ગુણો મારા એકરૂપ આનંદમાં હંમેશા હૃદયને પ્રિય સંગાથીઓ છે.
સર્વથા સર્વદા સર્વં સર્વસ્મિન્ સમ્ભવત્ય્ અતઃ । સર્વં પ્રતિ મમ ક્ષીણે વાઞ્છાવાઞ્છે સુખાસુખમ્
એથી, દરેક સમયે, દરેક જગ્યાએ, દરેક વસ્તુમાં, મારી માટે—ઇચ્છા હોય કે ન હોય—સુખ અને દુઃખ બધામાં જ જન્મે છે.
વિગતમોહતયા વિમનસ્તયા ગતવિકલ્પનચિત્તતયા સ્ફુટમ્ । ઉપરમામ્ય્ અહમ્ આત્મનિ શીતલે ઘનલવશ્ શરદીવ નભસ્તલે
મોહ ટળી ગયો છે, મન શાંત થયું છે, વિચારો વિલીન થયા છે; હું સ્પષ્ટપણે પોતાના અંદર સ્થિર છું, શરદ ઋતુના આકાશમાં મેઘબિંદુ જેવો ઠંડકથી ભરેલો.
ઇતિ નિર્ણીય તતયા ધિયા ધવલયા મુનિઃ । બદ્ધપદ્માસનસ્ તસ્થાવ્ અર્ધોન્મીલિતલોચનઃ
એવી શુદ્ધ અને નિર્મળ બુદ્ધિથી નિશ્ચય કરીને, મુનિએ પદ્માસન બાંધીને બેઠા, તેમની આંખો અડધા ખુલ્લી હતી.
ઓઙ્કારમ્ અકરોત્ તારસ્વરમ્ ઊર્ધ્વગતધ્વનિમ્ । સમ્યગાહતલાઙ્ગૂલં ઘણ્ટાકુમ્ભમ્ ઇવારવમ્
તેમણે ઊંચા અને લાંબા સ્વરે 'ઑમ્' ઉચ્ચાર્યું, જે અવાજ ઉપર તરફ ઉઠતો હતો અને ઘંટડી કે શંખના ગૂંજતા ધ્વનિ જેવો લાગતો હતો.
ઓમુચ્ચારયતસ્ તસ્ય સંવિત્તત્ત્વે તદુન્મુખે । યાવદોઙ્કારમ્ ઊર્ધ્વસ્થે વિતતે વિમલાત્મનિ
જ્યારે તેઓ 'ઑમ્' ઉચ્ચારતા હતા, ત્યારે તેમનું ચેતન મન ચૈતન્યના મૂળ તરફ વળ્યું; અને જેટલો સમય સુધી 'ઑમ્'નો અવાજ ઊંચો રહ્યો, તેટલો સમય તે પવિત્ર આત્મામાં વ્યાપી રહ્યો.
સાર્ધત્ર્યંશાત્મમાત્રસ્ય પ્રથમે ઽંશે સ્ફુટારવે । પ્રણવસ્ય મનાક્ક્ષુબ્ધપ્રાણારણિતદેહકે
પવિત્ર અવ્યયના ત્રણ અડધા ભાગમાંથી પ્રથમ સ્પષ્ટ અવાજે, મન હલનચલન થયું અને શ્વાસથી શરીર ગુંજી ઉઠ્યું, ત્યારે 'ઑમ્'નો ધ્વનિ પ્રસ્ફુટિત થયો.
રેચકાખ્યો ઽખિલં કાયં પ્રાણનિષ્ક્રમણક્રમઃ । રિક્તીચકાર પીતામ્બુર્ અગસ્ત્ય ઇવ સાગરમ્
રેચક નામની શ્વાસ બહાર કાઢવાની ક્રિયા એ રીતે આખા શરીરને ખાલી કરી દઈ, જેમ અગસ્ત્યે સાગરનું પાણી પી જઈને તેને સુકવી દીધું હતું.
અતિષ્ઠત્ પ્રાણપવનશ્ ચિદ્રસાપૂરિતે ઽમ્બરે । ત્યક્તદેહઃ પરિત્યક્તનીડઃ ખગ ઇવામ્બરે
પ્રાણવાયુ ચેતનાની તેજસ્વી આકાશમાં એ રીતે ટકી રહ્યો, જેમ પંખી પોતાનું ઘર છોડીને આકાશમાં વિહરે છે.
હૃદયાગ્નિર્ જ્વલઞ્ જ્વાલી દદાહ મલિનં વપુઃ । ઉત્પાતપવનોચ્છૂનો દાવશ્ શુષ્કમ્ ઇવ દ્રુમમ્
હૃદયની અગ્નિ જ્વાળાઓ સાથે પ્રગટ થઈ, અને અશુદ્ધ શરીરને એ રીતે ભસ્મ કરી નાખ્યું, જેમ વાવાઝોડાની પવનથી પ્રજ્વલિત જંગલની આગ સુકા વૃક્ષને સળગાવી નાખે.
યાવદિચ્છમ્ અવસ્થૈષા પ્રણવપ્રથમે ક્રમે । બભૂવ ન હઠાદ્ એવ હઠયોગો હિ દુઃખદઃ
પ્રણવના આરંભના પગલામાં આ અવસ્થા જેટલી ઇચ્છા હોય તેટલી રહી; એ જબરદસ્તીથી નહોતી, કારણ કે બળજબરીથી કરેલો યોગ દુઃખ આપે છે.
અથેતરાંશાવસરે પ્રણવસ્ય સમસ્થિતૌ । નિસ્સ્પન્દકુમ્ભકો નામ પ્રાણાનામ્ અભવત્ ક્રમઃ
પછી, પ્રણવના બીજા અવસ્થામાં, જ્યારે સર્વે શ્વાસો સમતોલ થયા, ત્યારે એક એવી સ્થિતિ આવી જેને 'નિઃસ્પંદ કુંભક' કહે છે, જેમાં શ્વાસો સંપૂર્ણ રીતે સ્થિર થઈ ગયા.
ન બહિર્ નાન્તરે નાધો નોર્ધ્વે નાશાસુ તત્ર તે । સઙ્ક્ષોભમ્ અગમન્ પ્રાણા અર્ધસંસ્તમ્ભિતા ઇવ
તે સમયે, શ્વાસો બહાર, અંદર, નીચે કે ઉપર—કોઈ પણ દિશામાં જતાં નથી; તેઓ અડગ અને અડધા અટકેલા જેવા રહે છે.
દગ્ધદેહપુરો વહ્નિશ્ શશામાશનિવત્ ક્ષણાત્ । અદૃશ્યત સિતં ભસ્મ શારીરં હિમપાણ્ડુરમ્
જલેલા શરીર આગળનો અગ્નિ એક ક્ષણમાં શાંત થઈ ગયો, જેમ ભોજન પછી અગ્નિ શમાઈ જાય છે; ત્યાં ફક્ત સફેદ ભસ્મ જ દેખાતું હતું, શરીર હિમ જેવી ફિક્કું લાગતું હતું.
યત્ર કર્પૂરશય્યાયાં સુપ્તાનીવ સુખોચિતમ્ । શરીરાસ્થીનિ લક્ષ્યન્તે નિસ્સ્પન્દાનિ સિતાનિ ચ
ત્યાં, જાણે કપૂરની શૈયા પર આરામથી સૂઈ ગયાં હોય, એવાં શરીરના હાડકાં દેખાતા—સફેદ અને નિઃસ્પંદ.
તદ્ ભસ્મ પવનાધૂતં સાસ્થિ વાયુર્ અયોજયત્ । સ્વદેહે ભૃશમ્ ઉચ્છૂને ત્રિનેત્રવ્રતવાન્ ઇવ
પવનથી ઉડેલા એ રાખ અને હાડકાંઓ જોરથી પોતાના શરીર પર છવાઈ ગયા, જાણે કોઈ ત્રિનેત્ર ધરાવનારા દેવની ઉપાસનામાં તલીન હોય એમ.
તચ્ ચણ્ડપવનોદ્ધૂતમ્ આવૃત્ય ગગનં ક્ષણાત્ । શરદીવાભ્રમિહિકા ક્વાપિ ભસ્માસ્થિમદ્ યયૌ
પછી એ રાખ અને હાડકાંઓ તીવ્ર પવનથી ઉડીને પળભરમાં આખા આકાશને ઢાંકી લીધા; શરદ ઋતુની ધૂંધ કે વાદળ જેવું એ રાખ અને હાડકાં ક્યાંક વિખેરાઈ ગયા.
યાવદિચ્છમ્ અવસ્થૈષા પ્રણવસ્યાપરે ક્રમે । બભૂવ ન હઠાદ્ એવ હઠયોગો હિ દુઃખદઃ
આ અવસ્થા જેટલી ઇચ્છા હોય તેટલી ચાલતી રહી, પ્રણવના બીજા પગથિયે આવી; એ જોરજબરદસ્તીથી આવી નહોતી, કેમ કે હઠયોગ તો દુઃખ આપતો હોય છે.
તતસ્ તૃતીયાવસરે પ્રણવસ્યોપશાન્તિદે । પૂરણાત્ પૂરકો નામ પ્રાણાનામ્ અભવત્ ક્રમઃ
પછી પ્રણવના ત્રીજા પગથિયે, જે શાંતિ લાવે છે, શ્વાસને ભરવાની જે સ્થિતિ છે, તેને 'પૂરક' કહે છે, એ અવસ્થા પ્રગટ થઈ.
અસ્મિન્ન્ અવસરે પ્રાણાશ્ ચેતનામૃતમધ્યગાઃ । વ્યોમ્નિ શીતલતામ્ ઈયુર્ હિમસંસ્પર્શસુન્દરીમ્
એ સમયે પ્રાણોએ ચેતનાના અમૃતમાં પ્રવેશ કર્યો અને આકાશમાં ઠંડક અનુભવી, જે હિમના સ્પર્શ જેવી સુંદર હતી.