રક્તમાંસમયો દેહો મનો નષ્ટં વિચારણાત્ । જડાશ્ ચિત્તાદયસ્ સર્વે કુતો ઽહમ્ભાવભાવના
આ દેહ તો માંસ અને લોહીથી બનેલો છે; વિચારથી મન નાશ પામે છે. બધાં ચિત્તાદિક પણ જડ છે—તો પછી 'હું'પણું ક્યાંથી આવે?
આત્મમ્ભરિતયા નિત્યમ્ ઇન્દ્રિયાણિ સ્થિતાન્ય્ અલમ્ । પદાર્થાશ્ ચ પદાર્થત્વે કુતો ઽહમ્ભાવભાવના
સર્વે ઇન્દ્રિયો હંમેશા આત્માથી ભરપૂર રહીને સ્થિર છે, અને વસ્તુઓ પણ માત્ર વસ્તુ તરીકે જ રહે છે—તો પછી 'હું'પણનો ભાવ ક્યાંથી ઊભો થાય?
ગુણા ગુણેષુ વર્તન્તે પ્રકૃતિઃ પ્રકૃતૌ સ્થિતા । સદ્ એવ સતિ વિશ્રાન્તં કુતો ઽહમ્ભાવભાવના
ગુણો ગુણોમાં જ કાર્ય કરે છે, પ્રકૃતિ પણ પ્રકૃતિમાં જ સ્થિર છે; જ્યારે માત્ર સત્ય સ્વરૂપે સર્વત્ર શાંતિથી રહે છે, ત્યારે 'હું'પણનો ભાવ ક્યાંથી આવે?
સર્વગં સર્વદેહસ્થં સર્વકાલમયં મહત્ । કેવલં પરમાભાનં ચિદાત્મૈવ હિ સંસ્થિતમ્
જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, સર્વ શરીરોમાં વસે છે, સર્વ સમયથી બનેલું છે, મહાન છે—માત્ર શુદ્ધ, પરમ તેજસ્વી ચૈતન્ય આત્મા જ સાચે સ્થિર રહે છે.
એવં કિમાકૃતિઃ કો વા કિમાદેયશ્ ચ કિઙ્કૃતઃ । કિંરૂપઃ કિમ્મયઃ કો ઽહં કિં ગૃહ્ણામિ ત્યજામિ કિમ્
પછી આ રૂપ શું છે? કોણ છે? શું લેવું અને શું કરવું? તેનું સ્વરૂપ શું છે, તે કઈ વસ્તુથી બનેલું છે, હું કોણ છું, શું હું ગ્રહણ કરું છું અને શું ત્યાગું છું?
તેનાહં નામ નેહાસ્તિ ભાવાભાવોપપત્તિમાન્ । અનહઙ્કારરૂપસ્ય સમ્બન્ધઃ કેન મે કથમ્
આથી અહીં 'હું' એવું કંઈ નથી; જેની અંદર અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વની લાગણી હોય છે, પણ હું તો અહંકાર રહિત સ્વરૂપ છું, તો મને કોઈ સાથે કેવું સંબંધ રાખાય?
અસત્ય્ અલમ્ અહઙ્કારે સમ્બન્ધઃ કેન કસ્ય કઃ । સમ્બન્ધાભાવસંસિદ્ધૌ વિલીના દ્વિત્વકલ્પના
જ્યારે અહંકાર સત્ય જ નથી, ત્યારે કોણ કોને સાથે કેવો સંબંધ રાખે? અને જ્યારે સંબંધનો અભાવ સ્પષ્ટ થાય છે, ત્યારે દ્વૈતની કલ્પના પણ ઓગળી જાય છે.
એવં બ્રહ્માત્મકમ્ ઇદં યત્ કિઞ્ચિજ્ જગતિ સ્થિતમ્ । બ્રહ્મૈવાસ્તિ તદ્ એવાસ્મિ પરિશોચામિ કિં મુધા
આ રીતે, જગતમાં જે કંઈ છે એ બધું બ્રહ્મરૂપ છે; બ્રહ્મ જ છે અને એ જ હું છું—તો પછી હું વ્યર્થ શા માટે દુઃખ કરું?
એકસ્મિન્ન્ એવ વિમલે પદે સર્વગતે સ્થિતે । અહઙ્કારકલઙ્કસ્ય કથં નામોદયઃ કુતઃ
જ્યારે બધું એક જ શુદ્ધ અને સર્વત્ર વ્યાપક અવસ્થામાં સ્થિર છે, ત્યારે અહંકારનો દાગ ક્યાંથી અને કેવી રીતે ઊભો થાય?
નાસ્ત્ય્ એવ હિ પદાર્થશ્રીર્ આત્મૈવાસ્તીહ સર્વગઃ । પદાર્થલક્ષ્મ્યાં સત્યાં ચ સમ્બન્ધો ઽસ્તિ ન કસ્યચિત્
વસ્તુઓમાં કોઈ ચમક નથી; અહીં તો સર્વત્ર વ્યાપક આત્મા જ છે. જો વસ્તુઓની સમૃદ્ધિ સાચી હોય, તો પણ તેનો કોઈ સાથે કોઈ સંબંધ જ નથી.
ઇન્દ્રિયૈર્ ઇન્દ્રિયેષ્વ્ અઙ્ગૈર્ મનો મનસિ વલ્ગતિ । ચિદ્ અલુપ્તવપુઃ કેન સમ્બદ્ધં કસ્ય કિં કથમ્
ઇન્દ્રિયો ઇન્દ્રિયોમાં, અંગો અંગોમાં, મન મનમાં ફરતું રહે છે; ચેતના તો ક્યારેય નાશ પામતી નથી—તેને કોણ, કઈ રીતે, કઈ વસ્તુ સાથે બાંધે શકે?
ઉપલાયશ્શલાકાનાં સમ્બન્ધો ન યથા મિથઃ । તથૈકત્રાપિ દૃષ્ટાનાં દેહેન્દ્રિયમનશ્ચિતામ્
જેમ લાકડાંના ગાંઠમાં લાકડાંઓનું એકબીજાથી સાચું જોડાણ નથી, તેમ શરીર, ઇન્દ્રિયો, મન અને ચેતના—even જો એકસાથે દેખાય—સાચા અર્થમાં ક્યારેય જોડાતા નથી.
અસદભ્યુત્થિતે વ્યર્થમ્ અહઙ્કારમહાભ્રમે । મમેદમ્ ઇદમ્ અસ્યેતિ વિપર્યસ્તમ્ ઇદં જગત્
જ્યારે અસત્યમાંથી મોટો અહંકાર જન્મે છે, ત્યારે 'આ મારું છે', 'આ તેનું છે' જેવી ખોટી કલ્પનાઓથી આખું જગત વ્યર્થ રીતે ઉલટાઈ જાય છે.
અતત્ત્વાલોકજાતેયમ્ અહઙ્કારચમત્કૃતિઃ । તાપેન હિમલેખેવ તત્ત્વાલોકેન લીયતે
આ અહંકારની અજબતા, જે ખોટી સમજણથી ઊભી થાય છે, તે સત્યના પ્રકાશમાં એ રીતે ઓગળી જાય છે જેમ ઠંડક સૂર્યના તાપે વિલીન થાય છે.
આત્મનો વ્યતિરેકેણ ન કિઞ્ચિદ્ અપિ વિદ્યતે । શબ્દબ્રહ્મેતિ તત્ તત્ત્વમ્ એતત્ તદ્ ભાવયામ્ય્ અલમ્
આત્મા સિવાય બીજું કંઈ જ નથી. આ જ 'શબ્દબ્રહ્મ' નામનું સત્ય છે; હું એ જ વિચારું છું—આ પૂરતું છે.
અહઙ્કારભ્રમસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ । અપુનસ્સ્મરણં મન્યે નૂનં વિસ્મરણં વરમ્
આ અહંકારની મોહભ્રાંતિ, જે આકાશના રંગ જેવી છે, તેને ફરી ક્યારેય યાદ ન કરવી એ ચોક્કસપણે ભૂલી જવું વધારે સારું છે એમ હું માનું છું.
સમૂલં પરિવિસ્મૃત્ય ચિરાયાહઙ્કૃતિભ્રમમ્ । તિષ્ઠામ્ય્ આત્મનિ સત્યાત્મા શરત્ખે શરદીવ ખમ્
અહંકારની જૂની ભ્રાંતિને મૂળથી જ પૂરી રીતે ભૂલીને, હું સાચા આત્મામાં સ્થિર રહ્યો છું, જેમ શરદ ઋતુનું આકાશ નિર્વિકાર રહે છે.
દદાત્ય્ અનર્થનિચયં વિકાસયતિ દુષ્કૃતમ્ । વિસ્તારયતિ સન્તાપમ્ અહમ્ભાવો ઽનુસંહિતઃ
જ્યારે 'હું'ની ભાવના રહે છે, ત્યારે તે દુર્ભાગ્યના ઢગલાં લાવે છે, દुष્કૃત્ય વધે છે અને દુઃખ ફેલાય છે.
સ્ફુરત્ય્ અહઙ્કારઘને હૃદ્વ્યોમ્નિ સલિલાત્મનિ । વિકસત્ય્ અભિતઃ કાયકદમ્બે દોષમઞ્જરી
હૃદયના આકાશમાં, અહંકાર અને જળ જેવી સ્વભાવથી, દોષોની મંજરી શરીરમાં ખુલ્લેઆમ ફૂલી ઉઠે છે.
મરણમ્ જીવિતોપાન્તં જીવિતં મરણાન્તગમ્ । ભાવો ઽભાવાવધિચ્છિન્નઃ કષ્ટેયં દુઃખવેદના
મૃત્યુ એ જીવનનો અંત છે; જીવન પણ મૃત્યુમાં જ પૂરું થાય છે. આ અવસ્થા, જે અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વ વચ્ચે અટકી છે, એ દુઃખદાયક અનુભવ છે.
ઇદં લબ્ધમ્ ઇદં પ્રાપ્સ્યામીત્ય્ અન્તર્દાહકારિણી । ન શામ્યત્ય્ અર્કરત્નાનાં ગ્રીષ્મે ઽર્ચિર્ ઇવ દુર્ધિયામ્
'આ મળ્યું છે, હવે એ મળશે' — આવી લાગણી અંદરથી સળગતી આગ જેવી છે; ખોટા વિચારવાળા લોકો માટે, ગરમીમાં રત્નોની કિરણો જેમ ક્યારેય શાંત થતી નથી, એમ આ લાગણી પણ શાંત થતી નથી.
નાસ્તીદમ્ ઇદમ્ અસ્તીતિ ચિન્તા ધાવત્ય્ અહઙ્કૃતિમ્ । જડાશયા જડામ્ અભ્રમાલા શૈલાવલીમ્ ઇવ
મન 'આ છે, આ નથી' એવી વિચારોમાં દોડે છે, અહંકારથી ચાલે છે, તેની મૂળભૂત સ્થિતિ મૂર્ખ છે; એ પર્વતની કાંઠે વાદળોની ગાંઠ જેવી જડ છે.
અહઙ્કારે પરિક્ષીણે શુષ્કસ્ સંસારપાદપઃ । ભૂયઃ પ્રયચ્છત્ય્ અરસો ન પાષાણવદ્ અઙ્કુરમ્
જ્યારે અહંકાર ઘટે છે, ત્યારે સંસારનું વૃક્ષ સૂકી જાય છે; એ પછી રસ કે અંકુર આપતું નથી, પથ્થર જેવું નિષ્પ્રાણ બની જાય છે.
સુતૃષ્ણાકૃષ્ણભોગિન્યો દેહદ્રુમકૃતાલયાઃ । ક્વાપિ યાન્તિ વિચારાત્મન્ય્ આગતે વિનતાસુતે
શરીરનાં વૃક્ષમાં રહેતી તીવ્ર તૃષ્ણાની કાળી સાપો, જ્યારે વિચાર જન્મે છે અને વિનમ્રતા આવે છે, ત્યારે ક્યાંક દૂર ચાલે જાય છે.
અસદભ્યુત્થિતે વિશ્વે તજ્જા વયમ્ અસન્મયાઃ । અસન્મયપરિસ્પન્દે ત્વમ્ અહં ચેતિ કઃ ક્રમઃ
જ્યારે વિશ્વ અસત્યમાંથી ઊભું થાય છે, ત્યારે આપણે પણ એ અસત્યથી બનેલા છીએ; અસત્યની લહેરમાં 'તું' અને 'હું'ની ક્રમ શું?
ઇદં જગદ્ ઉદેત્ય્ આદાવ્ અકારણમ્ અકારણાત્ । યદ્ અકારણમ્ ઉચ્છૂનં તત્ સદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે કથમ્
આ જગત શરૂઆતમાં કોઈ કારણ વગર, કારણહીનમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; જે વસ્તુ કારણ વગર છે અને નાશ પામે છે, તેને સાચી કેવી રીતે કહી શકાય?
અપર્યન્તં પુરા કાલં મૃદિ કુમ્ભ ઇવાકૃતઃ । દેહો ઽભવદ્ ઇદાનીં તુ તથૈવાન્તે ભવિષ્યતિ
પ્રારંભમાં સમય અનંત હતો, માટીમાંથી કુંડો બનાવવામાં આવે એ પહેલાં જેવી સ્થિતિ; હવે શરીર જન્મ્યું છે, અને અંતે પણ એ જ રીતે રહેશે.
મધ્યે નરવયોમાત્રં કઞ્ચિત્ કાલં તુ ચઞ્ચલમ્ । આદ્યન્તસોમ્યતે ત્યક્ત્વા વારિ વીચિતયા યથા
મધ્યમાં માત્ર થોડો, ચંચળ માનવ જીવનનો સમય છે; શરૂઆત અને અંત છોડીને, એ પાણીમાંથી નીકળેલી તરંગ જેવી છે.
અસ્મિન્ ક્ષણપરિસ્પન્દે દેહે વિશરણોન્મુખે । તરઙ્ગે ચ નિબદ્ધાસ્થા યે હતાસ્ તે કુદૃષ્ટયઃ
આ ક્ષણભરની કંપનમાં, જ્યારે શરીર વિઘટન તરફ વળી રહ્યું છે, જે તરંગને જ પકડી રાખે છે, તેઓ નાશ પામે છે—એ લોકો ભ્રાંતિમાં છે.
પ્રાક્ પુરસ્તાચ્ ચ સર્વાણિ સન્તિ વસ્તૂનિ ચાભિતઃ । મધ્યસ્ફુટત્વ એતેષાં કેવાસ્થા હતરૂપિણિ
પહેલાં અને પછી, બધાં વસ્તુઓ બધે જ છે; વચ્ચે જે સ્પષ્ટતા દેખાય છે, એ માત્ર થોડા સમય માટે છે — જ્યારે રૂપ નાશ પામે છે, ત્યારે શું બાકી રહે છે?