વાસનાહીનમ્ અપ્ય્ એતચ્ ચક્ષુરાદીન્દ્રિયં સ્વતઃ । પ્રવર્તતે બહિસ્ સ્વાર્થે વાસના નાત્ર કારણમ્
વાસના ન હોય તો પણ આંખ વગેરે ઇન્દ્રિયો પોતે જ બહારની વસ્તુઓમાં પ્રવૃત્ત થાય છે; અહીં વાસના કારણ નથી.
વાસનારહિતં કર્મ ક્રિયતે નનુ ચિત્ત હે । કેવલં નાનુભૂયન્તે સુખદુઃખદૃશો ઽત્ર તાઃ
મન, વાસના વગર પણ કર્મ થાય છે, પણ એ સમયે સુખ કે દુઃખની અનુભૂતિ થતી નથી.
તસ્માન્ મૂર્ખાણીન્દ્રિયાણિ ત્યક્ત્વાન્તર્વાસનાં નિજામ્ । કુરુધ્વં કર્મ હે સર્વં ન દુઃખં સમવાપ્સ્યથ
એથી, મૂર્ખ ઇન્દ્રિયોને અને પોતાની અંદરની વાસનાને છોડી, બધા કર્મો કરો; તમને દુઃખ નહીં મળે.
ભવદ્ભિર્ એવ દુઃખાય વાસના વાસિતા મુધા । બાલૈઃ પઙ્કક્રીડનકવિનાશેનેવ ખિન્નતા
તમેજે પોતે મૂર્ખાઈથી મનને એવી વાસનાથી રંગી દીધું છે કે જે દુઃખ આપે છે, જેમ બાળકો કાદવમાં રમવાની વસ્તુ ગુમાવે ત્યારે દુઃખી થાય છે.
વાસનાદ્યા દૃશસ્ સર્વા વ્યતિરિક્તાસ્ તુ નાત્મનઃ । જલાદ્ ઇવ તરઙ્ગાલ્યો જ્ઞસ્યૈવાજ્ઞસ્ય નાનઘ
વાસના વગેરે બધું આત્માથી અલગ છે, હે નિર્દોષ, જેમ તરંગો પાણીથી અલગ હોય છે; આ વાત જ્ઞાનીઓને ખબર છે, અજ્ઞાનીઓને નહીં.
તૃષ્ણયૈવ વિનષ્ટાસ્ સ્થ વ્યર્થમ્ ઇન્દ્રિયચારકાઃ । કોશકારાઃ કુક્રિમયસ્ તન્તુનેવ સ્વયમ્ભુવા
તમને માત્ર તૃષ્ણા જ નાશ પામાડે છે, તમે વ્યર્થ રીતે ઇન્દ્રિયોની પાછળ દોડો છો, જેમ રેશમકીડા પોતે જ પોતાનું જાળું વણતા હોય છે.
તૃષ્ણયૈવેહ લુઠથ જરામરણસઙ્કટે । ભ્રમદૃષ્ટ્યેવ શિખરિપથિકાશ્ શ્વભ્રભૂમિષુ
માત્ર તૃષ્ણાના કારણે જ તમે અહીં વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુના ભયમાં ફસાઈ જાઓ છો, જેમ પર્વતો પરના યાત્રિકો ભ્રમિત દૃષ્ટિથી ખીણમાં પડી જાય છે.
વાસનૈવેહ ભવતાં હેતુર્ એકત્ર બન્ધને । રજ્જુશ્ શૂન્યાશયપ્રોતા મુક્તાનામ્ આતતા યથા
તમને અહીં બાંધી રાખનાર માત્ર મનની વાસના છે; જેમ ખાલી જગ્યામાંથી પસાર થતી દોરી બંધાયેલા માટે જ છે, મુક્ત માટે તો એ અસ્તિત્વ જ રાખતી નથી.
કલ્પનામાત્રકલિતા ન સત્યૈષા હિ વસ્તુતઃ । અસઙ્કલ્પનમાત્રેણ દાત્રેણેવ વિલૂયતે
આ બધું માત્ર કલ્પનાથી જ ઊભું થાય છે, વાસ્તવમાં એ સાચું નથી. સંકલ્પનો અભાવ થતાં જ, જેમ ન આપેલો દાન અસ્તિત્વ રાખતું નથી, તેમ એ પણ વિલીન થઈ જાય છે.
એષા હિ ભવતામ્ એવ વિમોહાય ક્ષયાય ચ । વાતલેખેવ દીપાનાં સ્ફુરતામ્ અપિ તેજસા
આ જ તો તમારો ભ્રમ અને પતનનું કારણ છે, જેમ પવન તેજસ્વી દીવાઓને પણ બુઝાવી દે છે.
હે ચિત્ત સર્વેન્દ્રિયકોશ તસ્માત્ સર્વેન્દ્રિયૈર્ ઐક્યમ્ ઉપેત્ય નૂનમ્ । આલોક્ય ચાત્માનમ્ અસત્સ્વરૂપં નિર્વાણમ્ એકામલબોધમ્ આસ્સ્વ
હે મન, બધા ઇન્દ્રિયોના ઘર, તેથી બધા ઇન્દ્રિયોને એક કરી, પોતાને અસત્ય સ્વરૂપે જોઈને, એકમાત્ર નિર્મળ જ્ઞાનરૂપ નિર્વાણમાં સ્થિર થા.
વિષયવિષવિષૂચિકામ્ અનન્તાં નિપુણમ્ અહંસ્થિતિવાસનામ્ અપાસ્ય । અભિમતપરિહારકાર્યયુક્ત્યા ભવ વિભયો ભગવાન્ ભિયામ્ અભૂમિઃ
વિષયોની અનંત અને સૂક્ષ્મ પીડા અને 'હું'પનાની દૃઢ વૃત્તિને દૂર કરીને, જે ઈચ્છિત નથી તે છોડવાની રીતથી, હે ધન્ય, નિર્ભય બની જા, ભય જ્યાં ટકી શકતું નથી એવી જમીન બની જા.
અપારપર્યન્તવપુઃ પરમાણ્વણુર્ એવ વા । ચિદ્ અચેત્યા તદાક્રાન્તૌ ન શક્તા વાસનાદયઃ
શરીર અનંત હોય કે પરમાણુ જેટલું નાનું હોય, જ્યારે ચેતના સર્વત્ર વ્યાપી અને વિષયોમાં ન ફસાય, ત્યારે વાસનાઓ વગેરેની કોઈ અસર રહેતી નથી.
મનશ્શેમુષ્યહઙ્કારપ્રતિબિમ્બૈશ્ શઠેન્દ્રિયૈઃ । વાસનોત્થાપિતા શૂન્યવેતાલી ત્રાસનોદ્યતા
મન, છ દગાબાજ ઇન્દ્રિયોથી અને મનમાં ઊભેલી વાસનાઓથી, અહંકારનું પ્રતિબિંબ બનીને, ખાલી ભૂત જેવું છે, જે ડરાવા માટે તત્પર રહે છે.
તત્કૃતેભ્યો વિકારેભ્યો ભીતિં તાન્ય્ એવ ભૂરિશઃ । ભૂયો ઽપ્ય્ અનુભવન્ત્વ્ અન્તર્ અહં હિ ચિદ્ અલેપિકા
એમાંથી ઉત્પન્ન થતી અનેક પ્રકારની સ્થિતિઓ વારંવાર ભય લાવે, છતાં અંદરથી હું શુદ્ધ ચેતના છું, જેને કશુંયે લાગતું નથી.
ચિતો ન જન્મમરણે સર્વગાયાશ્ ચિતઃ કિલ । કિં નામ મ્રિયતે બ્રૂત માર્યતે કેન વાપિ કિમ્
ચેતનાનું જન્મ કે મરણ નથી; એ બધામાં વ્યાપેલી છે. કહો તો સાચું, શું મરે છે? કોણે કોને મારે છે?
ચિતો ન જીવિતેનાર્થસ્ સર્વાત્મા સૈવ જીવિતમ્ । કિં પ્રાપ્સ્યતિ કદાત્મૈષ પ્રાઙ્મૃતો યદિ જીવતિ
ચેતનાને જીવવામાં કોઈ હેતુ નથી; એ જ બધાની જીવંતતા છે. જો મૃત્યુ પહેલાં જીવતું હોય તો આ આત્માને શું મળશે?
જીવ્યતે મ્રિયતે ચેતિ કુવિકલ્પકલાપિનામ્ । કલના મનસામ્ એવ નાત્મનો વિતતાત્મનઃ
જીવવું કે મરવું એ ખોટી કલ્પનામાં ફસાયેલા લોકોના મનની વાત છે; આ બધું મનના વિચારો છે, વાસ્તવિક, વ્યાપક આત્માનું નહીં.
યો હ્ય્ અહમ્ભાવતાં પ્રાપ્તો ભાવાભાવૈસ્ સ ગૃહ્યતે । આત્મનો નાસ્ત્ય્ અહમ્ભાવો ભાવાભાવાઃ કુતો ઽસ્ય તે
જેને 'હું'પણું લાગ્યું છે, તેને જ અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વનો અનુભવ થાય છે; પણ આત્માને 'હું'પણું જ નથી, તો પછી અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વ એની સાથે કેવી રીતે જોડાય?
અહમ્ભાવો મુધા મોહો મનશ્ ચ મૃગતૃષ્ણિકા । જડઃ પદાર્થસમ્ભારઃ કસ્યાહમ્ભાવભાવના
હુંપણું એ ખોટી મોહમાયાનો ભ્રમ છે, મન તો મૃગજળ જેવું છે; અને જડ વસ્તુઓનો ઢગલો છે—તો પછી 'હું'પણું કોનું?
રક્તમાંસમયો દેહો મનો નષ્ટં વિચારણાત્ । જડાશ્ ચિત્તાદયસ્ સર્વે કુતો ઽહમ્ભાવભાવના
આ દેહ તો માંસ અને લોહીથી બનેલો છે; વિચારથી મન નાશ પામે છે. બધાં ચિત્તાદિક પણ જડ છે—તો પછી 'હું'પણું ક્યાંથી આવે?
આત્મમ્ભરિતયા નિત્યમ્ ઇન્દ્રિયાણિ સ્થિતાન્ય્ અલમ્ । પદાર્થાશ્ ચ પદાર્થત્વે કુતો ઽહમ્ભાવભાવના
સર્વે ઇન્દ્રિયો હંમેશા આત્માથી ભરપૂર રહીને સ્થિર છે, અને વસ્તુઓ પણ માત્ર વસ્તુ તરીકે જ રહે છે—તો પછી 'હું'પણનો ભાવ ક્યાંથી ઊભો થાય?
ગુણા ગુણેષુ વર્તન્તે પ્રકૃતિઃ પ્રકૃતૌ સ્થિતા । સદ્ એવ સતિ વિશ્રાન્તં કુતો ઽહમ્ભાવભાવના
ગુણો ગુણોમાં જ કાર્ય કરે છે, પ્રકૃતિ પણ પ્રકૃતિમાં જ સ્થિર છે; જ્યારે માત્ર સત્ય સ્વરૂપે સર્વત્ર શાંતિથી રહે છે, ત્યારે 'હું'પણનો ભાવ ક્યાંથી આવે?
સર્વગં સર્વદેહસ્થં સર્વકાલમયં મહત્ । કેવલં પરમાભાનં ચિદાત્મૈવ હિ સંસ્થિતમ્
જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, સર્વ શરીરોમાં વસે છે, સર્વ સમયથી બનેલું છે, મહાન છે—માત્ર શુદ્ધ, પરમ તેજસ્વી ચૈતન્ય આત્મા જ સાચે સ્થિર રહે છે.
એવં કિમાકૃતિઃ કો વા કિમાદેયશ્ ચ કિઙ્કૃતઃ । કિંરૂપઃ કિમ્મયઃ કો ઽહં કિં ગૃહ્ણામિ ત્યજામિ કિમ્
પછી આ રૂપ શું છે? કોણ છે? શું લેવું અને શું કરવું? તેનું સ્વરૂપ શું છે, તે કઈ વસ્તુથી બનેલું છે, હું કોણ છું, શું હું ગ્રહણ કરું છું અને શું ત્યાગું છું?
તેનાહં નામ નેહાસ્તિ ભાવાભાવોપપત્તિમાન્ । અનહઙ્કારરૂપસ્ય સમ્બન્ધઃ કેન મે કથમ્
આથી અહીં 'હું' એવું કંઈ નથી; જેની અંદર અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વની લાગણી હોય છે, પણ હું તો અહંકાર રહિત સ્વરૂપ છું, તો મને કોઈ સાથે કેવું સંબંધ રાખાય?
અસત્ય્ અલમ્ અહઙ્કારે સમ્બન્ધઃ કેન કસ્ય કઃ । સમ્બન્ધાભાવસંસિદ્ધૌ વિલીના દ્વિત્વકલ્પના
જ્યારે અહંકાર સત્ય જ નથી, ત્યારે કોણ કોને સાથે કેવો સંબંધ રાખે? અને જ્યારે સંબંધનો અભાવ સ્પષ્ટ થાય છે, ત્યારે દ્વૈતની કલ્પના પણ ઓગળી જાય છે.
એવં બ્રહ્માત્મકમ્ ઇદં યત્ કિઞ્ચિજ્ જગતિ સ્થિતમ્ । બ્રહ્મૈવાસ્તિ તદ્ એવાસ્મિ પરિશોચામિ કિં મુધા
આ રીતે, જગતમાં જે કંઈ છે એ બધું બ્રહ્મરૂપ છે; બ્રહ્મ જ છે અને એ જ હું છું—તો પછી હું વ્યર્થ શા માટે દુઃખ કરું?
એકસ્મિન્ન્ એવ વિમલે પદે સર્વગતે સ્થિતે । અહઙ્કારકલઙ્કસ્ય કથં નામોદયઃ કુતઃ
જ્યારે બધું એક જ શુદ્ધ અને સર્વત્ર વ્યાપક અવસ્થામાં સ્થિર છે, ત્યારે અહંકારનો દાગ ક્યાંથી અને કેવી રીતે ઊભો થાય?
નાસ્ત્ય્ એવ હિ પદાર્થશ્રીર્ આત્મૈવાસ્તીહ સર્વગઃ । પદાર્થલક્ષ્મ્યાં સત્યાં ચ સમ્બન્ધો ઽસ્તિ ન કસ્યચિત્
વસ્તુઓમાં કોઈ ચમક નથી; અહીં તો સર્વત્ર વ્યાપક આત્મા જ છે. જો વસ્તુઓની સમૃદ્ધિ સાચી હોય, તો પણ તેનો કોઈ સાથે કોઈ સંબંધ જ નથી.