સદેહા વા વિદેહા વા મુક્તતા ન પ્રમાસ્પદમ્ । અસ્માકમ્ અસ્યાસ્ તુ યદા સ્વૈકતાસ્ત્ય્ અવિભાગિની
દેહ હોય કે ન હોય, મુક્તિ એથી નક્કી થતી નથી; કારણ કે જ્યારે આ અદ્વિતીય એકતા હોય છે, ત્યારે એ અખંડિત જ રહે છે.
તસ્માત્ પ્રકૃતમ્ એવેદં શૃણુ શ્રવણભૂષણમ્ । મયોપદિશ્યમાનં ત્વં જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાન્ધ્યનાશનમ્
એથી, હવે તું મારા દ્વારા સંભળાવાતું આ જ્ઞાન સાંભળ, જે કાનને શોભે છે અને અજ્ઞાનના અંધકારને દૂર કરે છે.
સર્વમ્ એવેહ હિ સદા સંસારે રઘુનન્દન । સમ્યક્પ્રયુક્તાત્ સર્વેણ પૌરુષાત્ સમવાપ્યતે
રઘુકુલના આનંદ, આ સંસારમાં બધું હંમેશાં સંપૂર્ણ અને યોગ્ય માનવીય પ્રયત્નથી જ મળે છે.
ઇહ હીન્દોર્ ઇવોદેતિ શીતલાહ્લાદનં હૃદિ । પરિસ્પન્દફલપ્રાપ્તૌ પૌરુષાદ્ એવ નાન્યતઃ
જેમ ચાંદ્રમા ઉગે છે અને હૃદયને ઠંડક અને આનંદ આપે છે, તેમ પ્રયત્નનું ફળ પણ માત્ર પોતાના પ્રયત્નથી જ મળે છે, બીજું કોઈ કારણ નથી.
પૌરુષસ્પન્દફલવદ્ દૃષ્ટં પ્રત્યક્ષતો ન યત્ । કલ્પિતં મોહિભિર્ મન્દૈર્ દૈવં કિઞ્ચિન્ ન વિદ્યતે
પ્રયત્નના ફળરૂપે જે સ્પષ્ટ રીતે દેખાય છે એ જ સાચું છે; ભ્રમિત લોકો જે દૈવ કહે છે એ માત્ર કલ્પના છે, તેનું કોઈ અસ્તિત્વ નથી.
સાધૂપદેશશાસ્ત્રેણ યન્ મનોઽઙ્ગવિચેષ્ટિતમ્ । તત્ પૌરુષં તત્ સફલમ્ અન્યદ્ ઉન્મત્તચેષ્ટિતમ્
સજ્જનોના ઉપદેશ અને શાસ્ત્રના માર્ગદર્શન હેઠળ મન અને શરીર જે કરે છે એ સાચો પ્રયત્ન અને ફળદાયી છે; બાકીનું બધું ઉન્મત્તનું વર્તન છે.
યો યમ્ અર્થં કામયતે તદ્ અર્થં ચેહતે ક્રમાત્ । અવશ્યં તમ્ અવાપ્નોતિ ન ચેદ્ અર્ધાન્ નિવર્તતે
જે કોઈ મનુષ્ય કોઈ વિશિષ્ટ વસ્તુની ઈચ્છા કરે છે અને ધીરેધીરે તેના માટે પ્રયત્ન કરે છે, તે નિશ્ચિતપણે તેને પ્રાપ્ત કરે છે; જો નહીં, તો એ અડધા રસ્તે પણ પાછો ફરતો નથી.
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યસુન્દરીમ્ । કશ્ચિત્ પ્રાણિવિશેષો હિ શક્રતાં સમુપાગતઃ
મનુષ્યના પુરુષાર્થ અને પ્રયત્નથી, કોઈક જીવ તો ત્રણેય લોકના રાજા, ઇન્દ્રની મહિમા પણ પ્રાપ્ત કરી લે છે.
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન સહસામ્ભોરુહાસ્પદામ્ । કશ્ચિદ્ એવ ચિદુલ્લાસો બ્રહ્મતામ્ અધિગચ્છતિ
મનુષ્યના પુરુષાર્થ અને પ્રયત્નથી, કોઈક દુર્લભ જીવ ચેતનાની પૂર્ણ ફૂલ્લાહ સાથે બ્રહ્માની અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.
સારેણ પુરુષાર્થેન સ્વેનૈવ ગરુડધ્વજામ્ । કશ્ચિદ્ એવ પુમાન્ એષ પુરુષોત્તમતાં ગતઃ
સાચા પુરુષાર્થ અને પોતાના જ બળથી, કોઈક દુર્લભ પુરુષ ગરુડધ્વજ તરીકે પુરુષોત્તમની સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે.
પૌરુષેણૈવ યત્નેન લલનાવલનાકૃતિમ્ । શરીરી કશ્ચિદ્ એવેહ ગતશ્ ચન્દ્રાર્ધચૂડતામ્
મહાન પુરુષાર્થથી જ કોઈ શરીરધારી, જે સ્ત્રીસૌંદર્યથી રચાયેલો છે, ચંદ્રના અર્ધચંદ્રને શોભતો એવો મહિમા પ્રાપ્ત કરે છે.
પ્રાક્તનં ચૈહિકં ચેતિ દ્વિવિધં વિદ્ધિ પૌરુષમ્ । પ્રાક્તનો ઽદ્યતનેનાશુ પુરુષાર્થેન જીયતે
પુરુષાર્થ બે પ્રકારનો છે – પહેલો ભૂતકાળનો અને બીજો વર્તમાનનો. ભૂતકાળનો પુરુષાર્થ વર્તમાનના દૃઢ પ્રયાસથી ઝડપથી જીતાઈ જાય છે.
યત્નવદ્ભિર્ દૃઢાભ્યાસૈઃ પ્રજ્ઞોત્સાહસમન્વિતૈઃ । મેરવો ઽપિ નિગીર્યન્તે કૈવ પ્રાક્પૌરુષે કથા
દૃઢ અભ્યાસ, જ્ઞાન અને ઉત્સાહથી યુક્ત પુરુષાર્થવાળા લોકો તો પહાડોને પણ જીતી લે છે; તો પછી ભૂતકાળના પુરુષાર્થની શું વાત?
શાસ્ત્રનિયન્ત્રિતપૌરુષપરમા પુરુષસ્ય પુરુષતા યા સ્યાત્ । અભિમતફલભરસિદ્ધ્યૈ ભવતિ હિ સાન્યા ત્વ્ અનર્થાય
શાસ્ત્રના નિયંત્રણ હેઠળનો પુરુષાર્થ એ માનવની સર્વોચ્ચ મહિમા છે; ઇચ્છિત ફળ મેળવવા માટે તે લાભદાયી છે, નહિ તો નુકસાનકારક બને છે.
કસ્યાઞ્ચિત્ સ્વયમ્ આત્મદુસ્સ્થિતિવશાત્ પુંસો દશાયાં શનૈર્ અઙ્ગુલ્યગ્રનિપીડિતૈકચુલુકાદ્ આચામબિન્દુર્ બહુઃ । કસ્યાઞ્ચિજ્ જલરાશિપર્વતપુરદ્વીપાન્તરાલઙ્કૃતા કર્તવ્યોચિતસંવિભાગકરણે પૃથ્વી ન પૃથ્વી ભવેત્
કેટલાક લોકોને પોતાના મનની અસ્થિરતાને કારણે, ક્યારેક આંગળીના ટોચેથી પડેલી એક જ પાણીની બૂંદ પણ ઘણું લાગે છે; જ્યારે બીજાને તો આખી ધરતી, જે દરિયા, પર્વતો, શહેરો અને દ્વીપોથી શોભાયમાન છે, એ પણ પોતાનાં કામ માટે પૂરતી લાગતી નથી, અને એમને માટે ધરતી પણ ધરતી રહેતી નથી.
પ્રવૃત્તિર્ એવં પ્રથમં યથાશાસ્ત્રં વિહારિણામ્ । પ્રભેવ વર્ણભેદાનાં સાધની સર્વકર્મણામ્
શાસ્ત્ર પ્રમાણે, સંસારમાં જીવતા લોકો માટે પહેલું પગથિયું કર્મ છે; જેમ રંગોમાં તેજ હોય છે, તેમ બધાં કાર્યો માટે કર્મ જ સાધન છે.
મનસા વાઞ્છ્યતે યત્ તુ યથાશાસ્ત્રં ન કર્મણા । સાધ્યતે મત્તલીલાસૌ મોહની નાર્થસાધની
જે મનમાં ઇચ્છાય છે પણ શાસ્ત્ર પ્રમાણે કર્મથી કરવામાં આવતું નથી, એ માત્ર મસ્ત મનુષ્યની રમતમાં પૂરતું છે, મનને મોહિત કરે છે, પણ કોઈ ફળ આપતું નથી.
યથા સઞ્ચેત્યતે યેન તથા તેનાનુભૂયતે । સ્વકર્મૈવેતિ વાસ્ત્વ્ અન્યા વ્યતિરિક્તા ન દૈવદૃક્
જે રીતે મનમાં વિચારાય છે, એ પ્રમાણે અનુભવાય છે; પોતાનું જ કર્મ સાચું છે, બીજું કંઈ નથી, ભાગ્ય પણ અલગ નથી.
ઉચ્છાસ્ત્રં શાસ્ત્રિતં ચેતિ પૌરુષં દ્વિવિધં સ્મૃતમ્ । તત્રોચ્છાસ્ત્રમ્ અનર્થાય પરમાર્થાય શાસ્ત્રિતમ્
માણસનો પ્રયાસ બે પ્રકારનો કહેવાય છે: એક તો નિયમ વગરનો અને બીજો શાસ્ત્રના માર્ગદર્શન હેઠળનો. એમાં નિયમ વગરનો પ્રયાસ હાનિકારક બને છે, જ્યારે શાસ્ત્ર પ્રમાણે કરેલો પ્રયાસ સર્વોત્તમ કલ્યાણ આપે છે.
દ્વૌ હુડાવ્ ઇવ યુધ્યેતે પુરુષાર્થૌ સમાસમૌ । આત્મીયશ્ ચાન્યદીયશ્ ચ જયત્ય્ અતિબલસ્ તયોઃ
જેમ બે પેહલવાન લડે છે, એમ માણસના પ્રયાસ પણ બે હોય છે—એક પોતાનો અને બીજો બીજાનો. એમાં જે વધારે શક્તિશાળી હોય, એ હંમેશા જીતે છે.
અનર્થઃ પ્રાપ્યતે યત્ર શાસ્ત્રિતાદ્ અપિ પૌરુષાત્ । અનર્થકર્તુર્ બલવત્ તત્ર જ્ઞેયં સ્વપૌરુષમ્
જ્યાં શાસ્ત્ર અનુસાર પ્રયત્ન કર્યા છતાં પણ નુકસાન થાય છે, ત્યાં સમજવું કે નુકસાન કરનારનું પોતાનું જ પ્રયાસ વધારે પ્રબળ છે.
પરં પૌરુષમ્ આશ્રિત્ય દન્તૈર્ દન્તાન્ વિચૂર્ણયન્ । શુભેનાશુભમ્ ઉદ્યુક્તઃ પ્રાક્તનં પૌરુષં જયેત્
ઉત્તમ પ્રયાસને આધાર બનાવી, માણસ પોતાના દાંત દાંત પર દબાવે છે; એ રીતે સારા પ્રયાસથી ખરાબ પ્રયાસને હરાવી શકાય છે અને હાલના પ્રયાસથી પેહલા પ્રયત્નને પણ જીતવામાં આવે છે.
પ્રાક્તનઃ પુરુષાર્થો ઽસૌ માં નિયોજયતીતિ ધીઃ । બલાદ્ અધસ્પદીકાર્યા પ્રત્યક્ષાદ્ અધિકા ન સા
"મારો પહેલાનો પ્રયત્ન મને મજબૂરીથી ચલાવે છે" એવી વિચારધારા ને જોરથી દૂર રાખવી જોઈએ; કારણ કે હાલની સીધી ક્રિયા એ કરતાં વધારે છે.
તાવત્ તાવત્ પ્રયત્નેન યતિતવ્યં સ્વપૌરુષમ્ । પ્રાક્તનં પૌરુષં યાવદ્ અશુભં શામ્યતિ સ્વયમ્
પોતાના પ્રયત્નથી સતત મહેનત કરવી જોઈએ, જ્યાં સુધી પહેલાનો દુષ્કર્મ પોતે શાંત ન થઈ જાય.
દોષશ્ શામ્યત્ય્ અસન્દેહં પ્રાક્તનો ઽદ્યતનૈર્ ગુણૈઃ । દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર હ્યસ્તનસ્ય દોષસ્યાદ્યગુણૈઃ ક્ષયઃ
નિષ્શંકપણે, પહેલાના દોષો આજના સારા ગુણોથી શાંત થાય છે; જેમ કે ગતકાળના દોષો આજના સારા વર્તનથી નાશ પામે છે.
અસદ્દૈવમ્ અધઃ કૃત્વા નિત્યમ્ ઉદ્યુક્તયા ધિયા । સંસારોત્તરણં ભૂત્યૈ યતેતાધાતુમ્ આત્મનિ
ખોટા ભાગ્યને બાજુ પર રાખીને, મનમાં હંમેશા દૃઢ નિશ્ચય રાખી, સંસારમાંથી પાર ઉતરવા અને સુખ-સમૃદ્ધિ મેળવવા માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
ન ગન્તવ્યમ્ અનુદ્યોગૈસ્ સામ્યં પુરુષગર્દભૈઃ । ઉદ્યોગસ્ તુ યથાશાસ્ત્રં લોકદ્વિતયસિદ્ધયે
માણસ અને ગધેડા જેવી સુસ્તી કરીને સમાન થવું જોઈએ નહીં; બંને લોકનું કલ્યાણ મેળવવા માટે શાસ્ત્ર પ્રમાણે પુરુષાર્થ કરવો જોઈએ.
સંસારકુહરાદ્ અસ્માન્ નિર્ગન્તવ્યં સ્વયં બલાત્ । પૌરુષં યત્નમ્ આશ્રિત્ય હરિણેવારિપઞ્જરાત્
આ સંસારના અંધકારમય ખાડામાંથી આપણને પોતાનાં જ બળથી બહાર આવવું જોઈએ; જેમ હરણ પાણીના પાંજરમાંથી છૂટે છે, તેમ પુરુષાર્થ અને પ્રયત્નનો આશરો લેવો જોઈએ.
પ્રત્યહં પ્રત્યવેક્ષેત નરશ્ ચરિતમ્ આત્મનઃ । સન્ત્યજેત્ પશુભિસ્ તુલ્યં શ્રયેત્ સત્પુરુષોચિતમ્
દરેક દિવસે માણસે પોતાનું વર્તન તપાસવું જોઈએ, પશુ જેવા ગુણો છોડીને સારા માણસોને યોગ્ય એવા ગુણો અપનાવવા જોઈએ.
કિઞ્ચિત્ કાન્તાન્નપાનાદિકલિલં કોમલં ગૃહે । વ્રણે કીટ ઇવાસ્વાદ્ય વયઃ કાર્યં ન ભસ્મસાત્
ઘરે થોડું મીઠું ખાવા-પીવાના આનંદમાં મગ્ન થવું નાજુક છે, પણ જેમ ઘા પર કીડો મજા માણે છે તેમ, યુવાની વ્યર્થ બળિ ન દઈ દેવી.