કદાચિદ્ આન્તરાર્કાભં તેજો દૃષ્ટ્વાન્તરે મનઃ । વિષયોન્મુખતાં યાતં તસ્ય તામરસેક્ષણ
ક્યારેક, અંદર સૂર્ય જેવું તેજ દેખાઈ આવે ત્યારે પણ, હે કમળની આંખો વાળા, એનું મન વિષયોની તરફ વળતું.
અન્તર્ આન્ધ્યતમસ્ત્યાગં કૃત્વા વિષયલમ્પટમ્ । તસ્યોડ્ડીય મનો યાતિ કદાચિત્ ત્રસ્તપક્ષિવત્
ક્યારેક, અંદરની અંધકારતા દૂર કરીને, એનું મન વિષયોમાં લપસાઈને, ડરેલા પક્ષી જેવું એકાએક ઉડી જાય છે.
બાહ્યાન્ આભ્યન્તરાન્ સ્પર્શાંસ્ ત્યક્ત્વા નિદ્રાં ચ તન્મનઃ । તમસ્ તેજશ્ ચ નો લેભે કદાચિચ્ છાશ્વતીં સ્થિતિમ્
બાહ્ય અને આંતરિક સ્પર્શો અને ઊંઘને પણ છોડી, એનું મન ક્યારેય અંધકાર કે પ્રકાશમાં સ્થિર રહેતું નથી.
ઇતિ પર્યાકુલાસ્વ્ અન્તસ્ સો ઽલુઠદ્ ધ્યાનવૃત્તિષુ । દરીષ્વ્ અન્વહમ્ ઉગ્રાસુ વાતભગ્ન ઇવ દ્રુમઃ
આ રીતે, તેના મનમાં ઉથલપાથલ થતી હતી અને ધ્યાનના પ્રવાહોમાં એ રોજબરોજ પવનથી તૂટી પડેલા ઝાડ જેવો ઉલટપલટ થતો રહ્યો, જાણે પહાડની ઊંડી ખીણોમાં ઝાટકાતા ઝાડની જેમ.
અતિષ્ઠલ્ લૂનસંરૂઢમના મનનસઙ્કટે । યથા દોલાયિતવપુસ્ તૃણં તીરતરઙ્ગકે
વિચારના દુઃખમાં તેનું મન છિન્નભિન્ન અને અસ્થિર બની ગયું હતું, અને કાંઠે પડેલા ઘાસના પાન જેવું તરંગોથી હલતું રહેતું હતું.
અથ પર્યાકુલમતિર્ વિજહારારતિર્ ગિરૌ । પ્રત્યહં દિવસાધીશો મહામેરાવ્ ઇવૈકકઃ
પછી, ઉલઝળપાળ મન અને આનંદ વિના હૃદય સાથે, એ રોજ પર્વત પર એકલો ફરતો રહ્યો, જાણે મહામેરુ પર દરેક દિવસનો રાજા સૂર્ય એકલો જ હોય.
સમગ્રભૂતદુષ્પ્રાપામ્ એકદા પ્રાપ કન્દરામ્ । સંશાન્તસર્વસઞ્ચારાં મુનિર્ મોક્ષદશામ્ ઇવ
એક દિવસ, એ જીવ માટે અતિ દુર્લભ એવી એક ગુફામાં પહોંચી ગયો, જ્યાં બધું સંપૂર્ણ શાંત અને સ્થિર હતું, જાણે કોઈ મુનિ મોક્ષની અવસ્થા પામે.
અપર્યાકુલિતાં વાતૈર્ અપ્રાપ્તમૃગપક્ષિણીં । અદૃષ્ટાં દેવગન્ધર્વૈઃ પરમાકાશશોભનામ્
જેને પવને અડક્યું નથી, જ્યાં કોઈ પ્રાણી કે પક્ષી પહોંચ્યા નથી, દેવતાઓ કે ગંધર્વોએ પણ જેને જોયું નથી, એવી તે પરમ આકાશ જેવી તેજસ્વી હતી.
પુષ્પપ્રકરસઞ્છન્નાં મૃદુશાદ્વલકોમલામ્ । જ્યોતીરસાશ્મસમ્પ્રોતૈઃ કૃતાં મરકતૈર્ ઇવ
જેના ચારે બાજુ ફૂલોના ગુચ્છો છવાયેલા હતા, નરમ લીલાં ઘાસથી એ બહુ কোমળ લાગી રહી હતી, અને પ્રકાશથી ઝગમગતા રત્નો સાથે એ મણિકાં જેવા દેખાતી હતી.
સિદ્ધગીતલસચ્છાયાં પ્રકટાં રત્નદીપકૈઃ । સુગુપ્તાં વનદેવીનામ્ અન્તઃપુરકુટીમ્ ઇવ
સિદ્ધોના ગીતોની છાંયથી શોભાયમાન, રત્નોના દીપકોથી પ્રકાશિત અને વનદેવીઓના આંતરિક મકાન જેવી એ સારી રીતે છુપાયેલી હતી.
ન લોચનાહિતાલોકાં નાત્યુષ્ણાં નાતિશીતલામ્ । શારદસ્યોદિતાર્કસ્ય હેમગૌરીં પ્રભામ્ ઇવ
એ દૃષ્ટિને કઠોર લાગતી નહોતી, બહુ ગરમ કે બહુ ઠંડી પણ નહોતી, શરદ ઋતુના ઉગતા સૂર્યની સુવર્ણ કાંતિ જેવી તેજવાળી હતી.
નાલ્પાલોકપરિમ્લાનાં કોમલાશબ્દમારુતામ્ । મઞ્જરીજટિલોપાન્તાં બાલાં માલાવતીમ્ ઇવ
જેની ઉપર ઘણા લોકોની નજર પડી હોવા છતાંય કદી મલિન ન થઈ હોય, જે પવનના હલકા અવાજ જેટલી કોમળ છે, અને જેના ફૂલના ગુચ્છોના છેડા ગૂંચવાઈ ગયા છે—એવી એક નવયુવાન માળાવતી માળા જેવી છે.
ઉપશમપદવીમ્ ઇવાત્તરૂપાં કમલજવિશ્રમણાય યોગ્યરૂપામ્ । કુસુમનિકરકોમલાભિરામાં સરસિજકોટરસુન્દરીં સમન્તાત્
જેમ શાંતિનો માર્ગ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, કમળમાં જન્મેલા માટે આરામદાયક છે, અનેક ફૂલોની કોમળતા અને આકર્ષણથી ભરપૂર છે, અને ચારેય બાજુથી કમળના ગુલાબી ખોળા જેવી સુંદર લાગે છે.
સ તાં વિવેશ ધર્માત્મા ગન્ધમાદનકન્દરામ્ । ચિરભ્રમણસમ્પ્રાપ્તામ્ અલિઃ પદ્મકુટીમ્ ઇવ
એ ધર્મનિષ્ઠ વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી ફર્યા પછી ગંધમાદન પર્વતની ગુફામાં પ્રવેશ્યો, જેમ મધમાખી લાંબા ભટક્યા પછી કમળના ઘરડા માં પ્રવેશે છે.
સમાધાનોન્મુખતયા પ્રવિશન્ સ વ્યરાજત । સર્ગવ્યાપારવિરતાવ્ આત્મપુર્યામ્ ઇવાબ્જજઃ
સમાધિ તરફ મન વાળીને તે ગુફામાં પ્રવેશ્યો, અને સર્જનના કાર્યથી નિવૃત્ત થયેલા પોતાના શહેરમાં કમળમાં જન્મેલા દેવતા જેવો તેજસ્વી લાગ્યો.
ચકારાસનમ્ આનીલૈઃ પત્ત્રૈર્ અન્તસ્સ્થગુચ્છકમ્ । મૃદુ મેઘવિધિર્ વૃન્દમ્ આમ્ભોદમ્ ઇવ તત્ર સઃ
ત્યાં તેણે તાજા પાંદડાંથી બેઠાડું બનાવ્યું, જેમાં પાંદડાંના ગુચ્છો અંદર છુપાયેલા હતા, અને એ બેઠાડું નરમ હતું, જાણે હળવી વરસાદથી બનેલ વાદળોના જૂથ જેવું.
તસ્ય પ્રસારયામ્ આસ પૃષ્ઠે ચારુ મૃગાજિનમ્ । નીલરત્નતટે મેરોસ્ તારાશારમ્ ઇવામ્બરમ્
પછી તેણે જમીન પર સુંદર હરણચામડી પાથરી, જે નિલમણિથી ભરેલા મેરુ પર્વતના ઢોળાણ પર આકાશમાં તારાઓના સમૂહ જેવું લાગતું હતું.
તત્રોપાવિશદ્ આવેશં ચૈતસં તનુતાં નયન્ । અન્તશ્શુદ્ધવપુશ્ શૃઙ્ગે વૃષ્ટમૂક ઇવામ્બુદઃ
ત્યાં તેણે મનને એકાગ્ર કરી, આંતરિક રીતે શુદ્ધ રહીને, પર્વતની ચોટી પર શાંત વાદળ જેમ સ્થિર બેઠો.
બુદ્ધવત્ સુદૃઢાબદ્ધપદ્માસન ઉદઙ્મુખઃ । પાર્ષ્ણિભ્યાં વૃષણૌ ધૃત્વા ચકાર બ્રાહ્મમ્ અઞ્જલિમ્
પછી તેણે બુદ્ધ જેવો મજબૂતપણે પદ્માસન ધારણ કર્યું, ઉત્તર દિશામાં મોખું રાખીને, એણે એડીઓથી વૃષણ પકડીને, હાથમાં બ્રહ્મમુદ્રા બનાવી.
વાસનાભ્યસ્ સમાહૃત્ય મનોમૃગપરિપ્લુતમ્ । નિર્વિકલ્પસમાધ્યર્થં ચકારેમાં વિચારણામ્
વાસનાઓને એકઠી કરીને, મારો મન હરણ જેવું ભટકતું હતું ત્યારે, નિર્વિકલ્પ સમાધિ મેળવવા માટે મેં આ વિચાર શરૂ કર્યો.
અયિ મૂર્ખ મનઃ કો ઽર્થસ્ તવ સંસારવૃત્તિભિઃ । ધીમન્તો ન નિષેવન્તે પર્યન્તે દુઃખદાં ક્રિયામ્
અરે મૂર્ખ મન, તને સંસારના વ્યવહારોમાં શું લાભ છે? બુદ્ધિશાળી લોકો એવાં કામ કરતા નથી, જે અંતે દુઃખ આપે છે.
અનુધાવતિ યો ભોગાંસ્ ત્યક્ત્વા શમરસાયનમ્ । સ ત્યક્તમન્દારવનઃ પ્રયાતિ વિષજઙ્ગલમ્
જે શાંતિના અમૃતને છોડીને ભોગોની પાછળ દોડે છે, એ જાણે સ્વર્ગીય વૃક્ષોનો વન છોડીને ઝેરી જંગલમાં જાય છે.
યદિ યાસિ મહીરન્ધ્રં બ્રહ્મલોકમ્ અથાપિ વા । તન્ ન નિર્વૃતિમ્ આયાસિ ત્વં વિનોપશમામૃતમ્
તું ભલે પૃથ્વીના ગહન ભાગે પહોંચી જાય કે બ્રહ્મલોક સુધી પહોંચી જાય, પણ આંતરિક શાંતિના અમૃત વિના તને સાચી તૃપ્તિ મળશે નહીં.
આશાશતાવપૂર્ણત્વં ત્વમ્ ઇદં સર્વદુઃખદમ્ । ત્યજ યાહિ પરં શ્રેયઃ પદમ્ એકાન્તસુન્દરમ્
આ અનંત ઈચ્છાની તરસ જ તારા બધા દુઃખનું મૂળ છે; તેને છોડ અને એ સર્વોત્તમ, અદભુત રીતે સુંદર કલ્યાણના સ્થાન તરફ આગળ વધ.
ઇમા વિચિત્રાઃ કલના ભાવાભાવમયાત્મિકાઃ । દુઃખાયૈવ તવોગ્રાય ન સુખાય કદાચન
આ જુદી જુદી કલ્પનાઓ, જેનું સ્વરૂપ ક્યારે છે અને ક્યારે નથી, એ તને માત્ર ભારે દુઃખ જ આપે છે, ક્યારેય સુખ નથી આપતી.
શબ્દાદિકાભિર્ એતાભિઃ કિં મૂઢ હતવૃત્તિભિઃ । ભ્રમસ્ય્ અવિરતં વ્યર્થમ્ એવ મણ્ડૂકિકા યથા
અરે મૂર્ખ, તું શા માટે આ અવાજ વગેરે વિષયોની પાછળ, બગડેલી વૃત્તિઓ સાથે, બિનઅર્થક રીતે સતત ભટકતો રહે છે, жаб એક દેડકાની જેમ?
મનોમણ્ડૂકિકે વ્યર્થમ્ ઇયન્તં કાલમ્ અન્ધયા । ભ્રમન્ત્યા ભુવનં વિષ્વક્ કિં સમાસાદિતં ત્વયા
અરે મન, અંધ દેડકાની જેમ તું આટલો લાંબો સમય વ્યર્થમાં આખા જગતમાં ભટકતો રહ્યો છે—તારે ખરેખર શું મેળવ્યું છે?
યસ્માત્ કિઞ્ચિત્ તદ્ આપ્નોષિ યસ્મિન્ ભજસિ નિર્વૃતિમ્ । તસ્મિંશ્ ચિત્ત શમે મૂર્ખ નાનુબધ્નાસિ કિં પદમ્
હે મન, તું જે કંઈ મેળવે છે, જેમાં તને સંતોષ મળે છે, એમાં તું શાંતિ શોધી શકે છે તો, હે મૂર્ખ, એ આંતરિક શાંતિનો માર્ગ કેમ નથી પકડી લેતો?
આગત્ય શ્રોત્રતાં મૂર્ખ વ્યર્થોત્થાનોપબૃંહિતામ્ । ધિયા શબ્દાનુસારિણ્યા મૃગવન્ મા ક્ષયં વ્રજ
હે મૂર્ખ, તું સાંભળવાની શક્તિ મેળવી છે, પણ તે વ્યર્થ અવાજોથી ભરેલી છે. તારા ચંચળ મનથી શબ્દોના પાછળ દોડીને, હરણ જેવું પોતાનો નાશ ન કર.
ત્વક્તામ્ આગત્ય દુઃખાય સ્પર્શોન્મુખતયાનયા । મૂર્ખ મા બદ્ધતામ્ એહિ ગજીલુબ્ધગજેન્દ્રવત્
સ્પર્શની ઇન્દ્રિયથી, જે દુઃખ તરફ લઈ જાય છે, હે મૂર્ખ, તું બાંધાઈ ન પડ, જેમ કે હાથી પોતે હથણીની લાલચમાં ફસાઈ જાય છે.