દ્રુમે ઽક્ષિનાસાકુસુમે ભુજાદિશાખે વિલોલાઙ્ગુલિજાલપત્ત્રે । સમુલ્લસન્તં પરિમારયૈનં મનોમહામર્કટમ્ અઙ્ગ સિદ્ધ્યૈ
જે વૃક્ષના ફૂલો ઇન્દ્રિય છે, શાખાઓ હાથપગ છે અને પાંદડાં ચંચળ આંગળીઓ છે, એ વૃક્ષ પર મન રૂપ મોટો વાંદરો ઉછળકૂદ કરે છે—હે મિત્ર, સિદ્ધિ માટે એ મનને સંયમમાં રાખ.
અભ્યુત્થિતં સત્ફલસઙ્ક્ષયાય લસત્સુખાસઙ્ગતડિત્પ્રકાશમ્ । વર્ષન્તમ્ આસારમ્ અનર્થસાર્થમ્ આન્દોલિતં વાસનવાત્યયાન્તઃ
સાચા ફળના વિનાશ માટે ઊભેલો, આનંદની લાલચ જેવી વીજળીથી ઝળહળતો, વ્યર્થ દુઃખની વરસાદ વરસાવતો, મનનો વાદળ અંદરની ઇચ્છાની પવનથી હલાવાય છે.
સઙ્કલ્પ્યસઙ્કલ્પનવર્જનોગ્રમન્ત્રપ્રભાવાદ્ ધૃદયામ્બરાત્ ત્વમ્ । સોત્સાહમ્ ઉત્સાદય ચિત્તમેઘં મહત્ ફલં પ્રાપ્ય ભવાલમ્ આઢ્યઃ
વિચાર કરવો કે ન કરવો એના તીવ્ર સંકલ્પના મંત્રના પ્રભાવથી, હૃદયના આકાશમાંથી ઉત્સાહપૂર્વક મનના વાદળને દૂર કરી દે; મોટું ફળ પ્રાપ્ત કરીને સચ્ચાઈના ધનથી સમૃદ્ધ બની જા.
ગ્રન્થીકૃતં કર્મભિર્ આત્મસૃષ્ટૈશ્ શસ્ત્રૈર્ અભેદ્યં જ્વલનૈર્ અદગ્ધમ્ । પીડાં પરામ્ આત્મનિ કલ્પયન્તં સમસ્તજાત્યન્તરદીર્ઘદામ
પોતે કરેલા કર્મોથી ગાંઠાયેલા, શસ્ત્રોથી ન કાપી શકાય એવા, અગ્નિથી ન બળી શકે એવા, સર્વ જાતિ અને જન્મોની લાંબી સાંકળ જે આત્મામાં જ પીડા પેદા કરે છે.
સમ્પ્રોતનિસ્સઙ્ખ્યશરીરમાલં બલાદ્ અસઙ્કલ્પનમાત્રશસ્ત્રૈઃ । છિત્ત્વા સ્વયં રાઘવ ચિત્તપાશં યથાસુખં ત્વં વિહરાસ્તશઙ્કઃ
શરીરના અનગણિત બંધનોને, જે બળવાન થયા છે, નિર્વિકાર વિચારના શસ્ત્રથી કાપી નાખ; મનની ફાંસી તું પોતે તોડી નાખ, હે રાઘવ, અને નિર્ભય બનીને મનગમતું જીવન જીવી.
ફૂત્કારદગ્ધાખિલમાર્ગલોકમ્ અત્યન્તદુષ્પ્રાપપરપ્રબોધમ્ । આશાવિષાશોષિતલોકષણ્ડં વાતામિષોચ્છૂનશરીરદણ્ડમ્
તમે તમારી શ્વાસની અગ્નિથી બધા માર્ગો અને લોકોને દાઝી નાખ્યા છે, એથી પરમ જાગૃતિ અત્યંત દુર્લભ બની ગઈ છે; ઇચ્છાના ઝેરથી લોકોના વનને સુકવી નાખ્યા છે, અને વાયુના માંસથી શરીરનું દંડ ફુલાવી દીધું છે—
આમન્થરં દેહગુહાપ્રસુપ્તં સઙ્કલ્પઘોરાજગરં જવેન । અકામનાનામમહાનલેન બલેન દગ્ધ્વા વિભયો ભવ ત્વમ્
શરીરની ગુફામાં સૂતું કલ્પનાનું ભયાનક અજગર, ઇચ્છાવિહિનતાની મહાન અગ્નિથી ઝડપથી ભસ્મ કરી નાખો અને નિર્ભય બની જાવ.
ચિત્તેન ચેતશ્ શમમ્ આશુ નીત્વા શુદ્ધેન ઘોરાસ્ત્રમ્ ઇવાસ્ત્રયુક્ત્યા । ચિરાય સાધો ત્યજ ચઞ્ચલત્વં વિમર્કટો વૃક્ષ ઇવાક્ષતશ્રીઃ
શુદ્ધ મનથી, પોતાના મનને તરત શાંત બનાવી દો, જેમ કોઈ ભયાનક શસ્ત્રને બીજાં શસ્ત્રથી વશમાં કરે છે; હે મહાન, વાંદરા જેવો ચંચળપણું સદા માટે છોડી દો અને વૃક્ષમાં બેઠેલા બુદ્ધિશાળી વાંદરા જેવો અખંડિત આનંદ મેળવો.
અલમ્ અલમ્ ઇતિ કૃત્વા ચેતસા વીતશઙ્કં વ્યુપશમિતમલો ઽન્તસ્ સર્વમ્ આદેહમ્ એવ । તૃણલવલઘુ પશ્યંલ્ લીલયાહેયદૃષ્ટ્યા પિબ વિહર રમસ્વ પ્રાપ્તસંસારપારઃ
મનથી 'બસ, હવે પૂરતું' કહી, અંદરના બધા કલમશ અને શંકા શાંત કરી, આખા શરીરને તણખલાં કે તલના દાણા જેટલું હલકું માનો; સહજ વૈરાગ્યદૃષ્ટિથી પીવો, રમો અને આનંદ માણો, કેમ કે તમે સંસારના પાર પહોંચી ગયા છો.
પરિદીર્ઘાસુ તન્વીષુ કચન્તીષ્વ્ અસિતાસુ ચ । ક્ષુરધારોપમાનાસુ ચિત્તવૃત્તિષુ તિષ્ઠ મા
લાંબા અને પાતળા, કાળા અને વાળની ધાર જેટલા તિક્ષ્ણ એવા મનના ભાવોમાં તું અટકી ન રહે.
કાલેન ચ મહાક્ષેત્રે જાતેયં બુદ્ધિવલ્લરી । વૃદ્ધિં વિવેકસેકેન નયૈનાં નયકોવિદ
સમય જતાં, મહાન ખેતરમાં સમજણની વેલ ઊગી છે; હે માર્ગ દર્શક વિદ્વાન, તું તેને વિવેકના પાણીથી પોષ.
યાવન્ મ્લાયતિ નો કાયકલિકા કલિભસ્મના । ભૂતલે પતિતાં તાવદ્ એનામ્ ઉદ્ધૃત્ય ધારય
જ્યાં સુધી શરીરનું કળી સમયની રાખથી સુકાઈ નથી જતી, ત્યાં સુધી આ વેલને ધરતી પર પડવા દેતાં પહેલાં સંભાળી રાખ.
મદ્વાક્યાર્થૈકતત્ત્વજ્ઞ મદ્વાક્યાર્થૈકભાવનાત્ । સુખમ્ આપ્નોષિ સર્પારિર્ યથાભ્રરવભાવનાત્
મારા વચનનો એકમાત્ર તાત્પર્ય જાણીને અને એનું ચિંતન કરતાં, તું સુખ પામે છે, જેમ સાપનો શત્રુ ગરુડ વાદળનું ધ્યાન કરીને આકાશ મેળવે છે.
ઉદ્દાલકવદ્ આલૂનવિશીર્ણં ભૂતપઞ્ચકમ્ । કૃત્વા કૃત્વા ધિયા ધીર ધીરયાન્તર્ વિચારય
ઉદ્દાલક જેવું, પાંસઠ તત્વોને વારંવાર મનમાં વિઘટિત કરી, સ્થિર બુદ્ધિથી અંદરથી વિચાર કર.
કેન ક્રમેણ ભગવન્ મુનિનોદ્દાલકેન તત્ । ભૂતપઞ્ચકમ્ આલૂનં કૃત્વાન્તઃ પ્રવિચારિતમ્
હે ભગવાન, ઉદ્દાલક મુનિએ કયા રીતે પાંસઠ તત્વોને વિઘટિત કરી અંદરથી તેનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું?
શૃણુ રામ યથા પૂર્વં ભૂતવૃન્દવિચારણાત્ । ઉદ્દાલકેન સમ્પ્રાપ્તા પરમા દૃષ્ટિર્ અક્ષતા
હે રામ, સાંભળ, પહેલાં ઉદ્દાલકે કેવી રીતે તત્વોના સમૂહનું વિચાર કરીને સર્વોચ્ચ અને અખંડ દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત કરી હતી.
જગજ્જીર્ણગૃહસ્યાસ્ય કોણે કસ્મિંશ્ચિદ્ આતતે । ભૂમેર્ અનિલદિઙ્નામ્નિ ભૂભૃદ્ભાણ્ડભરાકુલે
આ જગત જૂના અને જૂજાતા ઘર જેવું છે, તેમાંના એક ખૂણે, પૃથ્વી પર અનિલ નામના પ્રદેશમાં, જ્યાં પહાડો અને પથ્થરોના ઢગલા ભરેલા છે—
ગન્ધમાદનશૈલેન્દ્રનામ્ની કાચિત્ કિલ સ્થલી । વિદ્યતે કીર્ણકુસુમા કર્પૂરદ્રુમધૂસરા
કહે છે કે ત્યાં ગંધમાદન નામનું એક સ્થળ છે, જ્યાં ચારે બાજુ ફૂલો છવાયેલા છે અને કપૂરના વૃક્ષોથી સફેદાઈ છવાઈ ગઈ છે.
વિચિત્રવર્ણવિહગા નાનાવનવિલાસિની । વનેચરવ્યાપ્તતટી પુષ્પકેસરહાસિની
તે સ્થળ વિવિધ રંગના પક્ષીઓથી શોભાયમાન છે, અનેક પ્રકારના વનોમાં આનંદ માણે છે, તેની કિનારીઓ વનજીવોથી ભરેલી છે અને ફૂલોના પરાગથી હસતી લાગે છે.
ક્વચિત્ સ્થિતમહારત્ના ક્વચિન્ નીલામ્બુદોત્પલા । ક્વચિન્ નીહારકવરી સરસીદર્પણા ક્વચિત્
ક્યાંક મોટા રત્નો પડેલા છે, ક્યાંક વાદળ જેવા નીલા કમળો ખીલે છે, ક્યાંક ધુમ્મસથી ઢંકાયેલા સરોવર છે અને ક્યાંક પાણી અરીસાની જેમ ચમકે છે.
તત્ર કસ્મિંશ્ચિદ્ ઉદિતે સાનૌ સફલપાદપે । આગુલ્ફકીર્ણકુસુમે સ્નિગ્ધચ્છાયામહાદ્રુમે
ત્યાં એક ઊંચા ઢોળાણ પર એક ફળદાર વૃક્ષ ઊભું છે, જેના પાયે પગની ઘૂંટડી સુધી ફૂલો છવાયેલા છે અને તેની ઘાટી છાંયાથી ઠંડક ફેલાય છે.
ઉદ્દાલકો નામ મુનિર્ મૌની માની મહામતિઃ । અપ્રાપ્તયૌવનઃ પૂર્વમ્ ઉવાસોદ્દામતાપસઃ
ઉદ્દાલક નામે એક ઋષિ હતા, જે બહુ શાંત, થોડા અભિમાની અને અત્યંત બુદ્ધિશાળી હતા. યુવાની પણ આવી ન હતી ત્યારે જ તેઓ ભારે તપસ્વી બનીને રહેતા હતા.
પ્રથમં તુ બભૂવાસાવ્ અલ્પપ્રજ્ઞાવિચારવાન્ । અપ્રાપ્તપદવિશ્રાન્તિર્ અપ્રબુદ્ધશુભાશયઃ
શરૂઆતમાં તેઓનું સમજવું ઓછું હતું અને વિચારો પણ ઊંડા નહોતા. તેઓએ હજુ અંતરશાંતિ પામી નહોતી અને શુભ વિચારોમાં પણ સંપૂર્ણ રીતે જાગૃત થયા નહોતા.
તતઃ ક્રમેણ તપસા શાસ્ત્રાર્થનિયમૈર્ યમૈઃ । વિવેક આજગામૈનં નવર્તુર્ ઇવ ભૂતલમ્
પછી ધીરે ધીરે તપ અને શાસ્ત્રના અર્થને સમજવાની નિયમિતતા તથા આત્મસંયમથી તેમના અંદર વિવેક જાગ્યો, જેમ વસંત ઋતુ ધરતી પર આવે છે.
અથેદં ચિન્તયામ્ આસ સંસારભયભીતધીઃ । એકાન્ત એવ નિવસન્ કદાચિત્ ક્લાન્તમાનસઃ
પછી સંસારના ભયથી ડરાયેલાં મનથી, તેઓ એકાંતમાં રહેતા અને ક્યારેક થાકેલા મનથી વિચાર કરવા લાગ્યા.
કિં તત્ પ્રાપ્યં પ્રધાનં સ્યાદ્ યદ્ વિશ્રાન્તૌ ન શોચ્યતે । યત્ પ્રાપ્ય જન્મના ભૂયસ્ સમ્બન્ધો નોપજાયતે
એવું કયું શ્રેષ્ઠ પ્રાપ્ત્ય છે, જેને પ્રાપ્ત કર્યા પછી આરામમાં કોઈ દુઃખ રહેતું નથી, અને જેને મેળવી લીધા પછી ફરી જન્મનો બંધન નથી રહેતો?
કદાહં ત્યક્તમનનઃ પદે પરમપાવને । વિશ્રાન્તિં ચિરમ્ એષ્યામિ મેરુશૃઙ્ગ ઇવામ્બુદઃ
ક્યારે હું બધા વિચારો છોડીને, એ સર્વશુદ્ધ અવસ્થામાં લાંબો આરામ મેળવીશ, જેમ મેઘો મેરુ પર્વતની ચોટી પર આરામ કરે છે?
કદા શમમ્ ઉપેષ્યન્તિ મમાન્તર્ ભોગવાસનાઃ । આલોલકલ્લોલરવા ઊર્મયો ઽમ્બુનિધાવ્ ઇવ
ક્યારે મારા અંદરના ભોગની ઈચ્છાની લહેરો શાંત થઈ જશે, જેમ દરિયામાં ઉછળતી લહેરો શાંત પડી જાય છે?
ઇદં કૃત્વેદમ્ અપ્ય્ અન્યત્ કર્તવ્યમ્ ઇતિ કલ્પનામ્ । કદાન્તર્ વિહસિષ્યામિ પદવિશ્રાન્તયા ધિયા
ક્યારે હું 'આ કર્યું, હવે બીજું કરવું' એવી કલ્પના છોડીને, મનની શાંતિથી અંદરથી આનંદ અનુભવીશ?
કદા વિકલ્પજાલં મે ન લગિષ્યતિ ચેતસિ । સ્થિતમ્ અપ્ય્ ઉજ્ઝિતાસઙ્ગં પયઃ પદ્મદલે યથા
ક્યારે મારા મનમાં વિચારોનું જાળ વધુ ચોંટશે નહીં, અને જો હોય તો પણ, કમળના પાન પર પાણી જેમ, એ અસ્પૃશ્ય રહેશે?