ભોગાભોગતિરસ્કારૈઃ કાર્શ્યં નેયં મનશ્ શનૈઃ । રસાપહારૈસ્ તજ્જ્ઞેન કાલેનાજીર્ણપર્ણવત્
ભોગ કે અભોગ બંનેથી દૂર રહીને, જ્ઞાની ધીમે ધીમે મનને સૂકું કરે છે; જેમ સમય જતાં પાનમાં રસ ઓછો થાય એટલે એ સુકાઈ જાય છે.
અનાત્મન્ય્ આત્મભાવેન દેહમાત્રાસ્થયાનયા । પુત્રદારકુટુમ્બૈશ્ ચ ચેતો ગચ્છતિ પીનતામ્
જ્યારે પોતાને ન હોવા છતાં શરીરને પોતાનું માનીને, માત્ર શરીર સાથે જ જોડાઈએ છીએ, અને પુત્ર, પત્ની તથા કુટુંબ પ્રત્યે મન લગાડી રાખીએ છીએ, ત્યારે મન ફૂલાઈ જાય છે.
અહઙ્કારવિકારેણ મમતામલહેલયા । ઇદં મમેતિ ભાવેન ચેતો ગચ્છતિ પીનતામ્
અહંકારના ભ્રમ અને 'મારું' એવું માનીને, મમત્વની અશુદ્ધિથી, 'આ મારું છે' એવી લાગણીથી મન ફૂલતું જાય છે.
જરામરણદુઃખેન વ્યર્થમ્ ઉન્નતિમ્ ઈયુષા । દોષાશીવિષકોશેન ચેતો ગચ્છતિ પીનતામ્
વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુના દુઃખ વચ્ચે વ્યર્થ ઊંચાઈ મેળવવાની ઇચ્છાથી, અને દોષોનું ઝેરી સાપ જેવું આવરણ ધારણ કરીને, મન ફૂલાઈ જાય છે.
દુરાશાક્ષીરપાનેન ભોગાનિલબલેન ચ । આસ્થાદાનેન ચાનેન ચિત્તાહિર્ યાતિ પીનતામ્
નિરર્થક આશાઓનું દૂધ પીવાથી, ભોગવિલાસની હવા જેવી તાકાતથી અને એ બધું મજબૂતીથી પકડી રાખવાથી, મનરૂપ સાપ ફૂલતો જાય છે.
આધિવ્યાધિવિલાસેન સમાશ્વાસેન સંસૃતૌ । હેયાદેયપ્રયત્નેન ચેતો ગચ્છતિ પીનતામ્
દુઃખ અને રોગના ખેલથી, સંસારની ખોટી આશ્વાસનાથી અને શું છોડવું કે શું સ્વીકારવું એના પ્રયત્નોથી મન ફૂલતું જાય છે.
આગમાપાયવપુષા વિષવૈષમ્યશંસિના । ભોગાભોગેન પીનેન ચિત્તાહિર્ યાતિ પીનતામ્
આવવા-જવાની સ્થિતિ ધરાવતું શરીર, ઝેરના અસંતુલનને બતાવતું, અને ભોગ કે અભોગથી મન રૂપ સાપ ફૂલતો જાય છે.
શરીરદુશ્શ્વભ્રચિરપ્રરૂઢં ચિન્તાચયોચ્ચાકૃતિમઞ્જરીકમ્ । જરામૃતિવ્યાધિફલાવનમ્રં કામોપભોગૌઘવિકાસિપુષ્પમ્
મનનું ઝેરી વૃક્ષ, જે શરીરના બાંઝ જમીનમાં લાંબા સમયથી ઉગેલી ચિંતાની ગૂંચથી ફૂલ્યું છે, જેની ઇચ્છાઓની ફૂલો પ્રસરી છે અને વૃદ્ધાવસ્થા, મૃત્યુ અને રોગના ફળોથી નમ્યું છે—
વિચારસારક્રકચેન ચિત્તવિષદ્રુમં ત્વં દ્રુતમ્ ઇન્દુકલ્પ । આશામહાશાખમ્ અશઙ્કમ્ એવ ચ્છિન્દ્ધિ પ્રસહ્યાર્દ્રવિકલ્પપત્ત્રમ્
હે શીતળ ચંદ્ર સમાન, સાચા વિચારના કરડાથી મનના ઝેરી વૃક્ષને, તેની આશાની મોટી ડાળીઓ અને ભીંજાયેલા કલ્પનાના પાંદડાં સહિત, નિર્ભયતાથી ઝડપથી કાપી નાખ.
મત્તં ક્ષણં ચૈકતટોપવેશવિશ્રાન્તિસૌખ્યેષ્વ્ અસમર્થમ્ ઉગ્રમ્ । આલોડનોત્કં સુજનક્રમાબ્જષણ્ડસ્ય ચણ્ડં સુખદુઃખગણ્ડમ્
મન એવુ ઉગ્ર અને ઉન્મત્ત છે કે એક ક્ષણ પણ એકાંતમાં આરામથી બેસી શકે તેમ નથી; તે સારા વર્તનના કમળમાં રહેલા મધમાખીના ઝુંડ જેવું સતત ઉથલપાથલ કરે છે અને સુખ-દુઃખના ગોઠવાયેલા ગાંઠ જેવું કઠણ બની જાય છે.
ચેતોગજં કાયકુકાનનસ્થં સુતીક્ષ્ણયા ધીકરજાગ્રપઙ્ક્ત્યા । વિદારયાદીર્ઘવિકારદન્તં ક્રિયાકરં રાઘવ રાજસિંહ
હે રાઘવ, રાજાઓમાં સિંહ, મન રૂપ હાથી શરીર નામના પાંજરાની જંગલમાં વસે છે; તેની તીક્ષ્ણ વિચારની લાંબી, વાંકી દાંતોથી તે બધું ફાડી નાખે છે અને દૃઢ ઈચ્છાઓના ટોળા દ્વારા કામ કરે છે.
રતિં ગતં નિત્યમ્ અસત્પ્રદેશે શરીરમાલાગ્રસનેન પુષ્ટમ્ । ધૃષ્ટં ક્રિયાકર્કશચઞ્ચુચણ્ડમ્ એકેક્ષણં પુષ્ટતમોઽંશકૃષ્ણમ્
મન હંમેશા ખોટી જગ્યાઓમાં આનંદ મેળવે છે, શરીર રૂપ હારથી પોષાય છે, તે ધૃષ્ટ, કર્કશ, અશાંત અને ઉગ્ર છે; દરેક ક્ષણે તેનું સૌથી મજબૂત ભાગ અંધકાર તરફ ખેંચાય છે.
દૂરે સમુત્સારય સારભૂતં દુશ્ચેષ્ટિતં કર્કશમ્ આરટન્તમ્ । ગર્વોદ્ધતં કાયકુલાયકોશાદ્ દોષોપશાન્ત્યૈ નિજચિત્તકાકમ્
ખરાબ વર્તનથી ગર્વિત, શરીર નામના પાંજરાની ગૂંજીમાં બેઠેલું, પોતાનાં મનનું કાગડું જે દુષ્ટ, કર્કશ અને ઉંચે રડતું હોય, તેને તારી ખોટ દૂર કરવા માટે દૂર હાંકી દે.
તૃષ્ણાપિશાચ્યા પરિચર્યમાણં વિશ્રાન્તમ્ અજ્ઞાનમહાવટેષુ । ભ્રાન્તં ચિરં દેહશતેષ્વ્ અટવ્યાં સ્વસંસૃતૌ ચેતનવર્જિતેષુ
તૃષ્ણાની રાક્ષસી સાથે રહેતો, અજ્ઞાનના મોટા અંધકારમાં આરામ કરતો, અનેક શરીરોની જંગલમાં લાંબા સમય સુધી ભટકતો, પોતાનાં જન્મમરણના ચક્રમાં, જેઓમાં જ્ઞાન નથી એવા શરીરોમાં ફરતો છે.
વિવેકવૈરાગ્યગુરુપ્રયત્નમન્ત્રૈસ્ સ્વતન્ત્રૈસ્ સ્વચિદાત્મગેહાત્ । નોત્સારિતશ્ ચિત્તપિશાચકો ઽયં યાવત્ કુતસ્ તાવદ્ ઇહાત્મસિદ્ધિઃ
વિવેક, વૈરાગ્ય, ગુરુનો પ્રયાસ અને મંત્રના સ્વતંત્ર ઉપાયો વડે, પોતાના ચેતનાના ઘરમાંથી મનના પિશાચને દૂર ન કરવામાં આવે ત્યાં સુધી, આત્મસાક્ષાત્કાર કેવી રીતે શક્ય છે?
શુભાસુભાશીર્હતમાનવૌઘં ચિન્તાવિષં કાયકુકઞ્ચુકં ચ । અજસ્રમ્ અચ્છશ્વસનાશનં ચ સર્વસ્ય રામાભયનાશનં ચ
શુભ-અશુભ વિચારોની ભીડ, ચિંતાનું ઝેર, શરીરનું બંધન, સતત શ્વાસ લેવો અને ખાવું—હે રામ, આ બધું દરેક માટે ભયનો નાશક છે.
હૃદબ્જદુશ્શલ્મલિકોટરસ્થં ભોગૌઘગર્હાખગમન્ત્રશક્ત્યા । નીત્વા શમં રામ મનોમહાહિં ભયં ભૃશં પ્રોજ્ઝ્ય ભવાભયાત્મા
હે રામ, ભોગોની વાસનાથી ઉદાસીનતાના મંત્રની શક્તિથી, હૃદયકમળના ખોખામાં રહેલા મનના મહા સાપને શાંત કરી, અને ભયમુક્ત સ્વરૂપ બની, જન્મમરણના ભયને સંપૂર્ણપણે ત્યજી દે.
અમઙ્ગલાકારધરશ્ શરીરશવાવલીસન્તતસેવનેન । દિગાવલીસમ્ભ્રમણશ્રમાર્તશ્ શ્મશાનસેવી વપુષા ક્ષતેન
અશુભ આકાર ધારણ કરેલું આ શરીર, જાણે મૃતદેહોની રાશી હોય તેમ, દિશાઓમાં સતત ભટકવાથી થાકી ગયું છે. સતત ફરતાં ફરતાં થાકેલું છે, અને અંતે સ્મશાન તરફ જતું રહે છે; એનું સ્વરૂપ પણ ઘાયલ અને દુઃખી છે.
ભોગામિષે દિક્ષ્વ્ અભિધાવમાન ઉત્કન્ધરો ધીરવિવૃદ્ધગર્વઃ । ઉડ્ડીય ચેદ્ ગચ્છતિ ચિત્તગૃધ્રો દેહદ્રુમાત્ તન્ નિપુણં જયસ્ તે
જો મન રૂપ ગૃધ્ર, જેનો ગળો લંબાયેલો છે અને ખોટી હિંમતના અભિમાનથી ફૂલેલું છે, ભોગ રૂપ ચારા માટે દિશા દિશામાં દોડે છે અને પછી શરીર રૂપ વૃક્ષમાંથી ઊડી જાય છે, તો, હે વિદ્વાન, ખરેખર તું વિજયી થયો છે.
ભ્રાન્તં વનાન્તેષુ દિગન્તરેષુ ફલાર્થિનં ચઞ્ચલમ્ આકુલાઙ્ગમ્ । જન્માવનેર્ જન્મમહીં પ્રયાન્તં સંસારપાન્થં જનમ્ આહસન્તમ્
જગતના માર્ગે ચાલતો માણસ, જંગલોમાં અને દૂર દૂરના પ્રદેશોમાં ભટકતો, ફળ મેળવવાની તલપથી અશાંત અને ચંચળ અંગોવાળો, જન્મભૂમિએથી બીજી જન્મભૂમિએ જતો રહે છે અને સંસારના માર્ગે બીજા લોકોને બોલાવી રહ્યો છે.
દ્રુમે ઽક્ષિનાસાકુસુમે ભુજાદિશાખે વિલોલાઙ્ગુલિજાલપત્ત્રે । સમુલ્લસન્તં પરિમારયૈનં મનોમહામર્કટમ્ અઙ્ગ સિદ્ધ્યૈ
જે વૃક્ષના ફૂલો ઇન્દ્રિય છે, શાખાઓ હાથપગ છે અને પાંદડાં ચંચળ આંગળીઓ છે, એ વૃક્ષ પર મન રૂપ મોટો વાંદરો ઉછળકૂદ કરે છે—હે મિત્ર, સિદ્ધિ માટે એ મનને સંયમમાં રાખ.
અભ્યુત્થિતં સત્ફલસઙ્ક્ષયાય લસત્સુખાસઙ્ગતડિત્પ્રકાશમ્ । વર્ષન્તમ્ આસારમ્ અનર્થસાર્થમ્ આન્દોલિતં વાસનવાત્યયાન્તઃ
સાચા ફળના વિનાશ માટે ઊભેલો, આનંદની લાલચ જેવી વીજળીથી ઝળહળતો, વ્યર્થ દુઃખની વરસાદ વરસાવતો, મનનો વાદળ અંદરની ઇચ્છાની પવનથી હલાવાય છે.
સઙ્કલ્પ્યસઙ્કલ્પનવર્જનોગ્રમન્ત્રપ્રભાવાદ્ ધૃદયામ્બરાત્ ત્વમ્ । સોત્સાહમ્ ઉત્સાદય ચિત્તમેઘં મહત્ ફલં પ્રાપ્ય ભવાલમ્ આઢ્યઃ
વિચાર કરવો કે ન કરવો એના તીવ્ર સંકલ્પના મંત્રના પ્રભાવથી, હૃદયના આકાશમાંથી ઉત્સાહપૂર્વક મનના વાદળને દૂર કરી દે; મોટું ફળ પ્રાપ્ત કરીને સચ્ચાઈના ધનથી સમૃદ્ધ બની જા.
ગ્રન્થીકૃતં કર્મભિર્ આત્મસૃષ્ટૈશ્ શસ્ત્રૈર્ અભેદ્યં જ્વલનૈર્ અદગ્ધમ્ । પીડાં પરામ્ આત્મનિ કલ્પયન્તં સમસ્તજાત્યન્તરદીર્ઘદામ
પોતે કરેલા કર્મોથી ગાંઠાયેલા, શસ્ત્રોથી ન કાપી શકાય એવા, અગ્નિથી ન બળી શકે એવા, સર્વ જાતિ અને જન્મોની લાંબી સાંકળ જે આત્મામાં જ પીડા પેદા કરે છે.
સમ્પ્રોતનિસ્સઙ્ખ્યશરીરમાલં બલાદ્ અસઙ્કલ્પનમાત્રશસ્ત્રૈઃ । છિત્ત્વા સ્વયં રાઘવ ચિત્તપાશં યથાસુખં ત્વં વિહરાસ્તશઙ્કઃ
શરીરના અનગણિત બંધનોને, જે બળવાન થયા છે, નિર્વિકાર વિચારના શસ્ત્રથી કાપી નાખ; મનની ફાંસી તું પોતે તોડી નાખ, હે રાઘવ, અને નિર્ભય બનીને મનગમતું જીવન જીવી.
ફૂત્કારદગ્ધાખિલમાર્ગલોકમ્ અત્યન્તદુષ્પ્રાપપરપ્રબોધમ્ । આશાવિષાશોષિતલોકષણ્ડં વાતામિષોચ્છૂનશરીરદણ્ડમ્
તમે તમારી શ્વાસની અગ્નિથી બધા માર્ગો અને લોકોને દાઝી નાખ્યા છે, એથી પરમ જાગૃતિ અત્યંત દુર્લભ બની ગઈ છે; ઇચ્છાના ઝેરથી લોકોના વનને સુકવી નાખ્યા છે, અને વાયુના માંસથી શરીરનું દંડ ફુલાવી દીધું છે—
આમન્થરં દેહગુહાપ્રસુપ્તં સઙ્કલ્પઘોરાજગરં જવેન । અકામનાનામમહાનલેન બલેન દગ્ધ્વા વિભયો ભવ ત્વમ્
શરીરની ગુફામાં સૂતું કલ્પનાનું ભયાનક અજગર, ઇચ્છાવિહિનતાની મહાન અગ્નિથી ઝડપથી ભસ્મ કરી નાખો અને નિર્ભય બની જાવ.
ચિત્તેન ચેતશ્ શમમ્ આશુ નીત્વા શુદ્ધેન ઘોરાસ્ત્રમ્ ઇવાસ્ત્રયુક્ત્યા । ચિરાય સાધો ત્યજ ચઞ્ચલત્વં વિમર્કટો વૃક્ષ ઇવાક્ષતશ્રીઃ
શુદ્ધ મનથી, પોતાના મનને તરત શાંત બનાવી દો, જેમ કોઈ ભયાનક શસ્ત્રને બીજાં શસ્ત્રથી વશમાં કરે છે; હે મહાન, વાંદરા જેવો ચંચળપણું સદા માટે છોડી દો અને વૃક્ષમાં બેઠેલા બુદ્ધિશાળી વાંદરા જેવો અખંડિત આનંદ મેળવો.
અલમ્ અલમ્ ઇતિ કૃત્વા ચેતસા વીતશઙ્કં વ્યુપશમિતમલો ઽન્તસ્ સર્વમ્ આદેહમ્ એવ । તૃણલવલઘુ પશ્યંલ્ લીલયાહેયદૃષ્ટ્યા પિબ વિહર રમસ્વ પ્રાપ્તસંસારપારઃ
મનથી 'બસ, હવે પૂરતું' કહી, અંદરના બધા કલમશ અને શંકા શાંત કરી, આખા શરીરને તણખલાં કે તલના દાણા જેટલું હલકું માનો; સહજ વૈરાગ્યદૃષ્ટિથી પીવો, રમો અને આનંદ માણો, કેમ કે તમે સંસારના પાર પહોંચી ગયા છો.
પરિદીર્ઘાસુ તન્વીષુ કચન્તીષ્વ્ અસિતાસુ ચ । ક્ષુરધારોપમાનાસુ ચિત્તવૃત્તિષુ તિષ્ઠ મા
લાંબા અને પાતળા, કાળા અને વાળની ધાર જેટલા તિક્ષ્ણ એવા મનના ભાવોમાં તું અટકી ન રહે.