યથા સ્વપ્નમનોરાજ્યધાતુસંસ્થિતિષુ ભ્રમઃ । જાગ્રત્ય્ અપિ તથૈવાઙ્ગ દૃશ્યતે મનસા સ્વયમ્
જેમ સ્વપ્નમાં, કલ્પનામાં કે તત્વોની અવસ્થામાં ભ્રમ થાય છે, તેમ જ, પ્રિય, જાગ્રત અવસ્થામાં પણ મન પોતે જ ભ્રમ પેદા કરે છે.
ભવિષ્યદ્ભૂતકાલસ્થં યથા ત્રૈકાલ્યદર્શિનઃ । પ્રતિભામ્ એતિ તે ગાધે કટઞ્જચરિતં તથા
જેમ ત્રણેય કાળને જોનાર ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનમાં જે ઘટે છે એ જોઈ શકે છે, તેમ, ગાધિ, મન પણ કટઞ્જના કાર્યોને જાણે છે.
અયં સો ઽહમ્ ઇદં તન્ મે ઇતિ મજ્જતિ નાત્મવાન્ । અયં સો ઽહમ્ ઇદં તન્ મે ઇતિ પશ્યત્ય્ અનાત્મવાન્
જે આત્માને ઓળખે છે, એ 'હું આ છું, આ મારું છે' એમ વિચારોમાં ફસાતો નથી; પણ જે આત્માને ઓળખતો નથી, એ 'હું આ છું, આ મારું છે' એમ જ જુએ છે.
સર્વમ્ એવાહમ્ એવેતિ તત્ત્વજ્ઞો નાવસીદતિ । ન ગૃહ્ણાતિ પદાર્થેષુ વિભાગાનર્થભાવનામ્
જે તત્ત્વજ્ઞ છે, તે 'હું જ બધું છું' એમ જોઈને કદી ડૂબતો નથી; તે વસ્તુઓમાં ભેદ કે અલગપણાની ભાવના પકડી નથી.
તેનાસૌ ભ્રમમોહેષુ સુખદુઃખવિલાસિષુ । ન નિમજ્જતિ મગ્નો ઽપિ તુમ્બીપાત્રમ્ ઇવામ્ભસિ
એટલે, ભ્રમ અને મોહમાં, સુખ-દુખમાં ભળેલો હોવા છતાં, તે ડૂબતો નથી—જેમ પાણીમાં તુંબીનું પાત્ર ડૂબતું નથી.
ત્વં તાવદ્ વાસનાજાલગ્રસ્તચિત્તો વિચેતનઃ । કિઞ્ચિચ્છેષમહાવ્યાધિર્ ઇવ ન સ્વાસ્થ્યમ્ આગતઃ
પણ તું, વાસનાના જાળમાં ફસાઈ, મનથી અચેતન બની ગયો છે; જેમ લાંબા રોગથી પીડિત વ્યક્તિ આરોગ્ય પામતો નથી.
જ્ઞાનસ્યાપરિપૂર્ણત્વાન્ ન શક્નોષિ મનોભ્રમમ્ । વિનિવારયિતું મેઘમ્ અસમ્યઙ્મન્ત્રવાન્ ઇવ
તારા જ્ઞાન અધૂરૂં હોવાથી, તું મનના ભ્રમને દૂર કરી શકતો નથી; જેમ યોગ્ય મંત્ર ન જાણનાર વાદળ દૂર કરી શકતો નથી.
યદ્ એવ તે મનોમાત્રે સહસા પ્રતિબિમ્બતે । તરુર્ ઓઘજવેનેવ તેનૈવાક્રમ્યસે ક્ષણાત્
જેમ તરત જ મનમાં જે કંઈ દેખાય છે, એ જ તને પળમાં જ પકડી લે છે, એ રીતે જેમ ઝરણાની ઝડપથી વૃક્ષને પાણી ઘેરી લે છે.
ચિત્તનાભેઃ કલાસ્યેહ માયાચક્રસ્ય સર્વતઃ । સ્થીયતે ચેત્ તદ્ આક્રમ્ય તન્ ન કિઞ્ચિત્ પ્રબાધતે
જો તું ચેતનાના નાભિમાંથી ઊભેલા માયાના ચક્રના બધા રૂપોને સમજીને સ્થિર ઊભો રહે, તો પછી તને કંઈયે પરેશાન કરી શકતું નથી.
ત્વમ્ ઉત્તિષ્ઠ ગિરેઃ કુઞ્જે દશવર્ષાણ્ય્ અખિન્નધીઃ । તપઃ કુરુ તતો જ્ઞાનમ્ અનન્તાભાવમ્ આપ્સ્યસિ
હવે તું પર્વતની વાડીમાં જઈને, દસ વર્ષ સુધી અડગ મનથી તપ કર; પછી તને અનંતનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થશે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પુણ્ડરીકાક્ષસ્ તત્રૈવાન્તરધીયત । વાતાભ્રવદ્ દીપકવદ્ યમુનોત્પીડવત્ ક્ષણાત્
આવું કહીને કમળનયન ત્યાં જ એક ક્ષણે અદૃશ્ય થઈ ગયા, જેમ પવન, વાદળ, દીવો કે યમુનાની લહેરો પળમાં અદૃશ્ય થાય છે.
ગાધિર્ વિવેકવશજં વૈરાગ્યં પરમ્ આગતઃ । શરત્સમયપર્યન્તે વૈરસ્યમ્ ઇવ પાદપઃ
ગાધિએ વિવેકથી જન્મેલું ઉત્તમ વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કર્યું, જેમ શરદ ઋતુના અંતે વૃક્ષ પોતાનું સૌંદર્ય ગુમાવે છે.
વિચિત્રં ચેષ્ટિતં ધાતુર્ અસમઞ્જસમ્ આતતમ્ । બૃહદ્ભ્રમભરોન્મુક્તમતિર્ મન્દમ્ અગર્હયત્
મહામોહમાંથી મુક્ત થયેલા અને હવે ભ્રમરહિત મનથી, તેણે ધાતુઓની વિચિત્ર અને અસંગત લિલાઓને ધીમે ધીમે નિંદ્યા કરી.
જગામ કરુણાર્દ્રાત્મા નિયમાયોત્તમશ્રિયે । વિશ્રાન્ત્યૈ વૃષ્ટમૂકાત્મા પયોધર ઇવાચલમ્
કરુણાથી પગલેલા હૃદય સાથે, તેણે શ્રેષ્ઠ યશ અને નિયમ માટે પ્રયાણ કર્યું, જેમ વરસાદી વાદળ આરામ માટે પર્વત તરફ જાય છે.
નિરસ્તાશેષસઙ્કલ્પસ્ તપસ્ તત્ર ચકાર હ । દશવર્ષાણિ તેનાસાવ્ આત્મજ્ઞાનમ્ અવાપ હ
ત્યાં તેણે સર્વ સંકલ્પો ત્યજી, દસ વર્ષ સુધી તપ કર્યું; એ તપથી તેણે આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.
અરમત તદનુ સ્વાં પ્રાપ્ય સત્તાં મહાત્મા વ્યપગતભયમોહો ભોગભૂમાવ્ અનિચ્છઃ । સતતમુદિતજીવન્મુક્તરૂપઃ પ્રશાન્તસ્ સકલ ઇવ શશાઙ્કો ઘૂર્ણિતાપૂર્ણચેતાઃ
પછી, જ્યારે મહાન આત્માએ પોતાની સાચી અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી, ત્યારે તે નિર્ભય અને મોહરહિત બની જાય છે, ભોગવિષયોમાં કોઈ ઈચ્છા રહેતી નથી. એ હંમેશાં આનંદિત અને જીવિત અવસ્થામાં મુક્ત રહે છે, સંપૂર્ણ શાંત રહે છે, જેમ પૂર્ણ ચાંદ્રમા શાંત અને પ્રસન્ન હોય છે, તેમ તેનું મન પણ સ્થિર અને પૂર્ણ રહે છે.
એવમ્ એષાતિવિતતા દુર્જ્ઞાના રઘુનન્દન । મહામોહકરી માયા વિષમા પારમાત્મિકી
રઘુવંશના આનંદ, આવી રીતે આ પરમ માયાનું જાળ બહુ વિશાળ છે, એ સમજવામાં અઘરી છે અને મોટો મોહ પેદા કરે છે; એ બહુ સૂક્ષ્મ છે અને પરમાત્માની છે.
ક્વ મુહૂર્તદ્વયસ્વપ્નસમ્ભ્રમાલોકદૃષ્ટતા । ક્વાનેકવર્ષસમ્ભુક્તશ્વપચાવનિપભ્રમઃ
માત્ર બે ક્ષણના સ્વપ્નમાં જોવા મળતી ગૂંચવણ ક્યાં અને વર્ષો સુધી એક શ્વપચના જીવનમાં ધરતી પર ફરવાની અનુભૂતિ ક્યાં?
ક્વ સમ્ભ્રમોપલબ્ધત્વં ક્વ પ્રત્યક્ષનિદર્શનમ્ । ક્વાસત્યત્વમ્ અસન્દિગ્ધં ક્વ સત્યપરિણામિતા
ક્યાં છે ગૂંચવણની અનુભૂતિ, ક્યાં છે સ્પષ્ટ અનુભવ, ક્યાં છે નિશ્ચિત અસત્યતા અને ક્યાં છે સાચી પરિવર્તનશીલતા?
અતો વચ્મિ મહાબાહો માયેયં વિતતેત્ય્ અલમ્ । અસાવધાનમનસં યોજયત્ય્ અતિસઙ્કટે
મહાબાહુ, તેથી હું કહું છું કે આ માયા બહુ જ વિસ્તૃત છે; હવે પૂરતું! જે લોકોનું મન સાવધાન નથી, તેમને આ માયા ભારે મુશ્કેલીમાં ફસાવે છે.
એવમ્ અસ્ય કથં બ્રહ્મન્ માયાચક્રસ્ય રોધનમ્ । કુર્મઃ પ્રબલિનો વેગાત્ સર્વાઙ્ગચ્છેદકારિણઃ
હે બ્રાહ્મણ, તો હવે કહો કે આ માયાના ચક્રને, જે બહુ જ શક્તિશાળી છે અને પોતાના જોરથી બધાં અંગો કાપી નાખે છે, આપણે કેવી રીતે રોકી શકીએ?
અસ્ય સંસારરૂપસ્ય માયાચક્રસ્ય રાઘવ । ચિત્તં વિદ્ધિ મહાનાભિં ભ્રમતો ભ્રમદાયિનઃ
હે રાઘવ, જાણ કે આ સંસારરૂપ માયાના ચક્રનું મોટું નાભિ એટલે મન છે, જે સતત ફરતું રહે છે અને બીજાને પણ ફરાવતું રહે છે.
તસ્મિન્ નૂનમ્ અવષ્ટબ્ધે ધિયા પુરુષયત્નતઃ । ગૃહીતનાભિ વહનાન્ માયાચક્રં નિરુધ્યતે
જ્યારે મનુષ્ય બુદ્ધિપૂર્વક પુરુષાર્થથી એ નાભિને મજબૂતીથી પકડી લે છે, ત્યારે એ નાભિ પકડી રાખવાથી માયાનું ચક્ર ચોક્કસપણે અટકી જાય છે.
અવષ્ટબ્ધમનોનાભિ મોહચક્રં ન ચોપતિ । યથા રજ્જ્વાં નિરુદ્ધાયાં કીલકં રજ્જુવેષ્ટિતમ્
જ્યારે મનની નાભિ મજબૂત રીતે સ્થિર થાય છે, ત્યારે મોહનું ચક્ર ફરતું નથી, જેમ કે દોરીથી બાંધીને રાખેલો ખૂંટો હલતો નથી.
ચક્રયુદ્ધૈકતજ્જ્ઞો ઽપિ કસ્માજ્ જાનાસિ નાનઘ । ચક્રં નાભાવ્ અવષ્ટબ્ધં વશમ્ આયાતિ નાન્યથા
હે નિર્દોષ, તું ચક્રયુદ્ધમાં કુશળ હોવાં છતાં, શું જાણતો નથી કે જ્યારે ચક્રની નાભિ મજબૂતીથી બાંધી હોય ત્યારે જ તે કાબૂમાં આવે છે, નહિ તો નહીં?
ચિત્તનાભાવ્ અવષ્ટભ્ય તસ્માદ્ યત્નેન રાઘવ । સંસારચક્રં વહનાદ્ આત્મનઃ પરિરોધય
હે રાઘવ, તેથી મનની નાભિને પુરજોશથી મજબૂતપણે બાંધી રાખ અને સંસારના ચક્રને પોતાના ઉપર ફરતા રોકી દે.
એતાં યુક્તિં વિના દુઃખમ્ અનન્તમ્ ઇદમ્ આત્મનઃ । અસ્યાં યુક્તૌ ક્ષણાત્ ત્વ્ અન્તં ગતમ્ એવાવલોકય
આ રીત વિના, મનુષ્યને અનંત દુઃખ મળે છે; પણ આ રીત અપનાવતાં જ, જો કે ક્ષણમાં બધું દુઃખ અંત પામે છે, એ જોઈ લે.
ચિત્તાક્રમણમાત્રાખ્યાત્ પરમાદ્ ઔષધાદ્ ઋતે । પ્રયત્નેનાપિ સંસારમહારોગો ન શામ્યતિ
મનને સંયમમાં રાખવાનું જે સર્વોત્તમ ઔષધ છે, એ સિવાય, કેટલાંય પ્રયત્નો કર્યા પછી પણ, સંસાર નામની મોટી બીમારી શાંત થતી નથી.
તસ્માદ્ રાઘવ સન્ત્યજ્ય તીર્થદાનતપઃક્રિયાઃ । શ્રેયસે પરમાયાન્તશ્ ચિત્તમ્ એવ વશીકુરુ
એથી, રાઘવ, તીર્થયાત્રા, દાન કે તપ જેવા કર્મો છોડીને, સર્વોત્તમ કલ્યાણ માટે માત્ર મનને જ વશમાં કર.
ચિત્તાન્તર્ એવ સંસારઃ કુમ્ભાન્તઃ કુમ્ભખં યથા । ચિત્તનાશે ન સંસારઃ કુમ્ભનાશે ન કુમ્ભખમ્
જેમ માટલામાં માત્ર માટલાનું જ આકાશ હોય છે, તેમ સંસાર પણ માત્ર મનમાં જ છે; મન નાશ પામે ત્યારે સંસાર રહેતો નથી, જેમ માટલું તૂટે ત્યારે માટલાનું આકાશ રહેતું નથી.