ભગવન્ સંસ્મરંશ્ ચિત્રાં તામ્ આત્મશ્વપચસ્થિતિમ્ । ઇમાં સંસારમાયાં ચ પરિમુહ્યામિ ચેતસા
હે ભગવાન, જ્યારે હું મારા જ સ્વરૂપમાં ચમકતી એ ચમત્કારી સ્થિતિ અને આ સંસારની માયાને યાદ કરું છું, ત્યારે મારું મન ખૂબ જ ગુંચવાઈ જાય છે.
તદ્ ઉક્ત્વાશુ યથાવસ્તુ મહામોહનિવૃત્તયે । એતસ્મિન્ન્ એવ વિમલે માં નિયોજય કર્મણિ
આ રીતે કહ્યા પછી, મહાન મોહ દૂર કરવા માટે, મને આ પવિત્ર કર્મમાં સાચી રીતે તરત જ જોડો.
બ્રહ્મઞ્ જગદ્ ઇદં માયામહાશમ્બરડમ્બરમ્ । સર્વા આશ્ચર્યકલનાસ્ સમ્ભવન્તીહ વિસ્તૃતે
હે બ્રહ્મન, આ જગત માયાનું વિશાળ રમણિય દૃશ્ય છે, જેમાં બધાં આશ્ચર્યજનક સર્જનો ઉદ્ભવે છે અને ફેલાય છે.
હૂનકીરપુરે મોહાદ્ દૃષ્ટવાંસ્ તત્ તથા ભવાન્ । ઇત્ય્ એતત્ સમ્ભવત્ય્ એવ દૃશ્યતે હિ જનૈર્ ભ્રમઃ
હૂણ અને કીરા નગરમાં તમે મોહવશ એ જ રીતે જોયું; આવું જ લોકોમાં ભ્રમ દેખાય છે અને બનતું રહે છે.
હૂનાસ્ ત્વમ્ ઇવ કીરાશ્ ચ દૃષ્ટવન્તસ્ તથા ભ્રમમ્ । મુધૈવેત્ય્ અપિ સત્યાભં સમકાલાદિસમ્ભવાત્
જેમ તમે હૂણ અને કીરા લોકોમાં એ ભ્રમ જોયો, એમ જ બીજા લોકો પણ આવો ભ્રમ જુએ છે; એનું કોઈ આધાર નથી, છતાં એકસાથે બનવાથી એ સાચું લાગે છે.
ઇદં તુ શૃણુ વક્ષ્યામિ યથાભૂતમ્ અનિન્દિત । યેનૈતિ તનુતાં ચિન્તા માર્ગશીર્ષલતેવ તે
હવે, નિર્દોષ આત્મા, સાચું કહું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. જેથી તારી ચિંતા રસ્તાની લતાની નાજુક ડાળ જેવી પાતળી થઈ જાય.
યો ઽસૌ કટઞ્જકો નામ શ્વપચો હૂનમણ્ડલે । તેનૈવ સન્નિવેશેન સ તથૈવાભવત્ પુરા
કટંજક નામનો જે શ્વપચ હતો, હૂણોના પ્રદેશમાં રહેતો, એ જ રીતે, એ જ સ્થિતિમાં, એ પહેલાં હતો.
તથૈવ વિકલત્રત્વં પ્રાપ્ય દેશાન્તરં ગતઃ । બભૂવ કીરનૃપતિઃ પ્રવિવેશાનલં તતઃ
એ જ રીતે, બીજી પત્ની મેળવી અને બીજાં દેશમાં ગયો, પછી કીર રાજા બન્યો અને પછી અગ્નિમાં પ્રવેશ્યો.
ભવતઃ કેવલં ચિત્તે જલાન્તર્વર્તિનસ્ તદા । પ્રતિભાતા તથાભૂતા કટઞ્જાચારસંસ્થિતિઃ
એ સમયે, બસ તારા મનમાં જ, પાણીમાં દેખાતી છબી જેવી, કટંજકના વર્તનનું અસ્તિત્વ દેખાયું હતું.
દૃષ્ટાનુભૂતમ્ અત્યર્થં કદાચિદ્ વિસ્મરત્ય્ અલમ્ । કદાચિદ્ અપ્ય્ અદૃષ્ટં તુ ચેતઃ પશ્યતિ દૃષ્ટવત્
ક્યારેક મન એ જોઈને અને અનુભવીને પણ બધું ભૂલી જાય છે; અને ક્યારેક, જે કદી જોયું જ નથી, એ પણ મનને એવું દેખાય છે જાણે જોઈ લીધું હોય.
યથા સ્વપ્નમનોરાજ્યધાતુસંસ્થિતિષુ ભ્રમઃ । જાગ્રત્ય્ અપિ તથૈવાઙ્ગ દૃશ્યતે મનસા સ્વયમ્
જેમ સ્વપ્નમાં, કલ્પનામાં કે તત્વોની અવસ્થામાં ભ્રમ થાય છે, તેમ જ, પ્રિય, જાગ્રત અવસ્થામાં પણ મન પોતે જ ભ્રમ પેદા કરે છે.
ભવિષ્યદ્ભૂતકાલસ્થં યથા ત્રૈકાલ્યદર્શિનઃ । પ્રતિભામ્ એતિ તે ગાધે કટઞ્જચરિતં તથા
જેમ ત્રણેય કાળને જોનાર ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનમાં જે ઘટે છે એ જોઈ શકે છે, તેમ, ગાધિ, મન પણ કટઞ્જના કાર્યોને જાણે છે.
અયં સો ઽહમ્ ઇદં તન્ મે ઇતિ મજ્જતિ નાત્મવાન્ । અયં સો ઽહમ્ ઇદં તન્ મે ઇતિ પશ્યત્ય્ અનાત્મવાન્
જે આત્માને ઓળખે છે, એ 'હું આ છું, આ મારું છે' એમ વિચારોમાં ફસાતો નથી; પણ જે આત્માને ઓળખતો નથી, એ 'હું આ છું, આ મારું છે' એમ જ જુએ છે.
સર્વમ્ એવાહમ્ એવેતિ તત્ત્વજ્ઞો નાવસીદતિ । ન ગૃહ્ણાતિ પદાર્થેષુ વિભાગાનર્થભાવનામ્
જે તત્ત્વજ્ઞ છે, તે 'હું જ બધું છું' એમ જોઈને કદી ડૂબતો નથી; તે વસ્તુઓમાં ભેદ કે અલગપણાની ભાવના પકડી નથી.
તેનાસૌ ભ્રમમોહેષુ સુખદુઃખવિલાસિષુ । ન નિમજ્જતિ મગ્નો ઽપિ તુમ્બીપાત્રમ્ ઇવામ્ભસિ
એટલે, ભ્રમ અને મોહમાં, સુખ-દુખમાં ભળેલો હોવા છતાં, તે ડૂબતો નથી—જેમ પાણીમાં તુંબીનું પાત્ર ડૂબતું નથી.
ત્વં તાવદ્ વાસનાજાલગ્રસ્તચિત્તો વિચેતનઃ । કિઞ્ચિચ્છેષમહાવ્યાધિર્ ઇવ ન સ્વાસ્થ્યમ્ આગતઃ
પણ તું, વાસનાના જાળમાં ફસાઈ, મનથી અચેતન બની ગયો છે; જેમ લાંબા રોગથી પીડિત વ્યક્તિ આરોગ્ય પામતો નથી.
જ્ઞાનસ્યાપરિપૂર્ણત્વાન્ ન શક્નોષિ મનોભ્રમમ્ । વિનિવારયિતું મેઘમ્ અસમ્યઙ્મન્ત્રવાન્ ઇવ
તારા જ્ઞાન અધૂરૂં હોવાથી, તું મનના ભ્રમને દૂર કરી શકતો નથી; જેમ યોગ્ય મંત્ર ન જાણનાર વાદળ દૂર કરી શકતો નથી.
યદ્ એવ તે મનોમાત્રે સહસા પ્રતિબિમ્બતે । તરુર્ ઓઘજવેનેવ તેનૈવાક્રમ્યસે ક્ષણાત્
જેમ તરત જ મનમાં જે કંઈ દેખાય છે, એ જ તને પળમાં જ પકડી લે છે, એ રીતે જેમ ઝરણાની ઝડપથી વૃક્ષને પાણી ઘેરી લે છે.
ચિત્તનાભેઃ કલાસ્યેહ માયાચક્રસ્ય સર્વતઃ । સ્થીયતે ચેત્ તદ્ આક્રમ્ય તન્ ન કિઞ્ચિત્ પ્રબાધતે
જો તું ચેતનાના નાભિમાંથી ઊભેલા માયાના ચક્રના બધા રૂપોને સમજીને સ્થિર ઊભો રહે, તો પછી તને કંઈયે પરેશાન કરી શકતું નથી.
ત્વમ્ ઉત્તિષ્ઠ ગિરેઃ કુઞ્જે દશવર્ષાણ્ય્ અખિન્નધીઃ । તપઃ કુરુ તતો જ્ઞાનમ્ અનન્તાભાવમ્ આપ્સ્યસિ
હવે તું પર્વતની વાડીમાં જઈને, દસ વર્ષ સુધી અડગ મનથી તપ કર; પછી તને અનંતનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થશે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પુણ્ડરીકાક્ષસ્ તત્રૈવાન્તરધીયત । વાતાભ્રવદ્ દીપકવદ્ યમુનોત્પીડવત્ ક્ષણાત્
આવું કહીને કમળનયન ત્યાં જ એક ક્ષણે અદૃશ્ય થઈ ગયા, જેમ પવન, વાદળ, દીવો કે યમુનાની લહેરો પળમાં અદૃશ્ય થાય છે.
ગાધિર્ વિવેકવશજં વૈરાગ્યં પરમ્ આગતઃ । શરત્સમયપર્યન્તે વૈરસ્યમ્ ઇવ પાદપઃ
ગાધિએ વિવેકથી જન્મેલું ઉત્તમ વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કર્યું, જેમ શરદ ઋતુના અંતે વૃક્ષ પોતાનું સૌંદર્ય ગુમાવે છે.
વિચિત્રં ચેષ્ટિતં ધાતુર્ અસમઞ્જસમ્ આતતમ્ । બૃહદ્ભ્રમભરોન્મુક્તમતિર્ મન્દમ્ અગર્હયત્
મહામોહમાંથી મુક્ત થયેલા અને હવે ભ્રમરહિત મનથી, તેણે ધાતુઓની વિચિત્ર અને અસંગત લિલાઓને ધીમે ધીમે નિંદ્યા કરી.
જગામ કરુણાર્દ્રાત્મા નિયમાયોત્તમશ્રિયે । વિશ્રાન્ત્યૈ વૃષ્ટમૂકાત્મા પયોધર ઇવાચલમ્
કરુણાથી પગલેલા હૃદય સાથે, તેણે શ્રેષ્ઠ યશ અને નિયમ માટે પ્રયાણ કર્યું, જેમ વરસાદી વાદળ આરામ માટે પર્વત તરફ જાય છે.
નિરસ્તાશેષસઙ્કલ્પસ્ તપસ્ તત્ર ચકાર હ । દશવર્ષાણિ તેનાસાવ્ આત્મજ્ઞાનમ્ અવાપ હ
ત્યાં તેણે સર્વ સંકલ્પો ત્યજી, દસ વર્ષ સુધી તપ કર્યું; એ તપથી તેણે આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.
અરમત તદનુ સ્વાં પ્રાપ્ય સત્તાં મહાત્મા વ્યપગતભયમોહો ભોગભૂમાવ્ અનિચ્છઃ । સતતમુદિતજીવન્મુક્તરૂપઃ પ્રશાન્તસ્ સકલ ઇવ શશાઙ્કો ઘૂર્ણિતાપૂર્ણચેતાઃ
પછી, જ્યારે મહાન આત્માએ પોતાની સાચી અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી, ત્યારે તે નિર્ભય અને મોહરહિત બની જાય છે, ભોગવિષયોમાં કોઈ ઈચ્છા રહેતી નથી. એ હંમેશાં આનંદિત અને જીવિત અવસ્થામાં મુક્ત રહે છે, સંપૂર્ણ શાંત રહે છે, જેમ પૂર્ણ ચાંદ્રમા શાંત અને પ્રસન્ન હોય છે, તેમ તેનું મન પણ સ્થિર અને પૂર્ણ રહે છે.
એવમ્ એષાતિવિતતા દુર્જ્ઞાના રઘુનન્દન । મહામોહકરી માયા વિષમા પારમાત્મિકી
રઘુવંશના આનંદ, આવી રીતે આ પરમ માયાનું જાળ બહુ વિશાળ છે, એ સમજવામાં અઘરી છે અને મોટો મોહ પેદા કરે છે; એ બહુ સૂક્ષ્મ છે અને પરમાત્માની છે.
ક્વ મુહૂર્તદ્વયસ્વપ્નસમ્ભ્રમાલોકદૃષ્ટતા । ક્વાનેકવર્ષસમ્ભુક્તશ્વપચાવનિપભ્રમઃ
માત્ર બે ક્ષણના સ્વપ્નમાં જોવા મળતી ગૂંચવણ ક્યાં અને વર્ષો સુધી એક શ્વપચના જીવનમાં ધરતી પર ફરવાની અનુભૂતિ ક્યાં?
ક્વ સમ્ભ્રમોપલબ્ધત્વં ક્વ પ્રત્યક્ષનિદર્શનમ્ । ક્વાસત્યત્વમ્ અસન્દિગ્ધં ક્વ સત્યપરિણામિતા
ક્યાં છે ગૂંચવણની અનુભૂતિ, ક્યાં છે સ્પષ્ટ અનુભવ, ક્યાં છે નિશ્ચિત અસત્યતા અને ક્યાં છે સાચી પરિવર્તનશીલતા?
અતો વચ્મિ મહાબાહો માયેયં વિતતેત્ય્ અલમ્ । અસાવધાનમનસં યોજયત્ય્ અતિસઙ્કટે
મહાબાહુ, તેથી હું કહું છું કે આ માયા બહુ જ વિસ્તૃત છે; હવે પૂરતું! જે લોકોનું મન સાવધાન નથી, તેમને આ માયા ભારે મુશ્કેલીમાં ફસાવે છે.