એકસ્યામ્ એવ લીલાયાં વનસ્થલ્યામ્ ઇવૈણકાઃ
જેમ એક જ જંગલની મેદાનમાં અનેક હરણો રમે છે, તેમ.
બહવસ્ તુલ્યકાલં ચ પ્રતિભાતેન કર્મણા । જના યતન્તે સ્વફલપાકેનેવ દ્રુમા ઋતૌ
જેમ વૃક્ષો ઋતુ આવે ત્યારે પોતપોતાના ફળ પકવે છે, તેમ ઘણા લોકો એક સાથે એક જ પ્રકારના કર્મમાં પ્રયત્ન કરે છે.
પ્રતિબન્ધાભ્યનુજ્ઞાનાં કાલો દાતેતિ યા શ્રુતિઃ । વિપ્ર સઙ્કલ્પમાત્રો ઽસૌ કાલો હ્ય્ આત્મનિ તિષ્ઠતિ
સમય અવરોધ કે મંજૂરી આપે છે એવી વાત માત્ર કલ્પના છે, હે બ્રાહ્મણ; ખરેખર તો સમય મનમાં જ વસે છે.
અમૂર્તો ભગવાન્ કાલો બ્રહ્મૈવ તમ્ અજં વિદુઃ । ન જહાતિ ન ચાદત્તે કિઞ્ચિત્ કસ્યચિદ્ એવ સઃ
સમય સ્વરૂપ ભગવાન નિરાકાર છે; એ જ બ્રહ્મ છે, જેને અજન્મા કહેવાય છે. એ કોઈને કશું છોડતો નથી કે કોઈ પાસેથી કશું લેતો નથી.
લૌકિકો યસ્ ત્વ્ અયં કાલો વર્ષકલ્પયુગાત્મકઃ । સઙ્કલ્પ્યતે પદાર્થૌઘૈઃ પદાર્થૌઘાશ્ ચ તેન તે
પણ આ લોકિક સમય વર્ષ, યુગ અને કલ્પથી બનેલો છે; એ અનેક વસ્તુઓ સાથે કલ્પાય છે અને એ વસ્તુઓ પણ એ સમયથી જ કલ્પાય છે.
સમાનપ્રતિભાસોત્થસમ્ભ્રમભ્રાન્તચેતસઃ । તથા તદ્ દૃષ્ટવન્તસ્ તે હૂનકીરજનોચ્ચયાઃ
જે લોકોની બુદ્ધિ સમાન દેખાવથી ભ્રમાઈ ગઈ છે, તેઓએ નામના અને અપમાનના ઉદય-પતન સાથે સમયને આવું જ જોયું છે.
સ્વવ્યાપારપરો ભૂત્વા ધિયાત્માનં વિચારયન્ । સાધો ગતમનોમોહમ્ ઇહૈવાસ્સ્વ વ્રજામ્ય્ અહમ્
પંડિતે પોતાનું કામ કરતા, બુદ્ધિથી પોતાને વિચારતા, મનનો મોહ દૂર કરીને અહીં જ રહ્યો અને કહ્યું: 'હવે હું જઈશ.'
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ વિષ્ણુર્ જગામાન્તર્ધિમ્ ઈશ્વરઃ । અતિષ્ઠત્ કન્દરે ગાધિર્ આધિપીવરયા ધિયા
આ રીતે કહીને ભગવાન વિષ્ણુ, સર્વશક્તિમાન ઈશ્વર, અદૃશ્ય થઈ ગયા. ગાધિ ગુહામાં ઊંડા અને દૃઢ મનથી બેઠા રહ્યા.
તતઃ કતિપયેષ્વ્ અદ્રૌ માસેષ્વ્ અપિ ગતેષુ સઃ । પુનર્ આરાધયામ્ આસ પુણ્ડરીકકરં દ્વિજઃ
પછી, પહાડમાં થોડા મહિના વીતી ગયા પછી, તે દ્વિજએ ફરી કમળ જેવા હાથ ધરતા ભગવાનની ઉપાસના શરૂ કરી.
દદર્શ ચૈકદા નાથમ્ આગતં પ્રણનામ તમ્ । પૂજયામ્ આસ મનસા સોત્કેનોવાચ ચેશ્વરમ્
એક દિવસ તેણે ભગવાનને આવતાં જોયા, તેમને નમસ્કાર કર્યા, મનથી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી અને ભગવાનને કહ્યું.
ભગવન્ સંસ્મરંશ્ ચિત્રાં તામ્ આત્મશ્વપચસ્થિતિમ્ । ઇમાં સંસારમાયાં ચ પરિમુહ્યામિ ચેતસા
હે ભગવાન, જ્યારે હું મારા જ સ્વરૂપમાં ચમકતી એ ચમત્કારી સ્થિતિ અને આ સંસારની માયાને યાદ કરું છું, ત્યારે મારું મન ખૂબ જ ગુંચવાઈ જાય છે.
તદ્ ઉક્ત્વાશુ યથાવસ્તુ મહામોહનિવૃત્તયે । એતસ્મિન્ન્ એવ વિમલે માં નિયોજય કર્મણિ
આ રીતે કહ્યા પછી, મહાન મોહ દૂર કરવા માટે, મને આ પવિત્ર કર્મમાં સાચી રીતે તરત જ જોડો.
બ્રહ્મઞ્ જગદ્ ઇદં માયામહાશમ્બરડમ્બરમ્ । સર્વા આશ્ચર્યકલનાસ્ સમ્ભવન્તીહ વિસ્તૃતે
હે બ્રહ્મન, આ જગત માયાનું વિશાળ રમણિય દૃશ્ય છે, જેમાં બધાં આશ્ચર્યજનક સર્જનો ઉદ્ભવે છે અને ફેલાય છે.
હૂનકીરપુરે મોહાદ્ દૃષ્ટવાંસ્ તત્ તથા ભવાન્ । ઇત્ય્ એતત્ સમ્ભવત્ય્ એવ દૃશ્યતે હિ જનૈર્ ભ્રમઃ
હૂણ અને કીરા નગરમાં તમે મોહવશ એ જ રીતે જોયું; આવું જ લોકોમાં ભ્રમ દેખાય છે અને બનતું રહે છે.
હૂનાસ્ ત્વમ્ ઇવ કીરાશ્ ચ દૃષ્ટવન્તસ્ તથા ભ્રમમ્ । મુધૈવેત્ય્ અપિ સત્યાભં સમકાલાદિસમ્ભવાત્
જેમ તમે હૂણ અને કીરા લોકોમાં એ ભ્રમ જોયો, એમ જ બીજા લોકો પણ આવો ભ્રમ જુએ છે; એનું કોઈ આધાર નથી, છતાં એકસાથે બનવાથી એ સાચું લાગે છે.
ઇદં તુ શૃણુ વક્ષ્યામિ યથાભૂતમ્ અનિન્દિત । યેનૈતિ તનુતાં ચિન્તા માર્ગશીર્ષલતેવ તે
હવે, નિર્દોષ આત્મા, સાચું કહું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. જેથી તારી ચિંતા રસ્તાની લતાની નાજુક ડાળ જેવી પાતળી થઈ જાય.
યો ઽસૌ કટઞ્જકો નામ શ્વપચો હૂનમણ્ડલે । તેનૈવ સન્નિવેશેન સ તથૈવાભવત્ પુરા
કટંજક નામનો જે શ્વપચ હતો, હૂણોના પ્રદેશમાં રહેતો, એ જ રીતે, એ જ સ્થિતિમાં, એ પહેલાં હતો.
તથૈવ વિકલત્રત્વં પ્રાપ્ય દેશાન્તરં ગતઃ । બભૂવ કીરનૃપતિઃ પ્રવિવેશાનલં તતઃ
એ જ રીતે, બીજી પત્ની મેળવી અને બીજાં દેશમાં ગયો, પછી કીર રાજા બન્યો અને પછી અગ્નિમાં પ્રવેશ્યો.
ભવતઃ કેવલં ચિત્તે જલાન્તર્વર્તિનસ્ તદા । પ્રતિભાતા તથાભૂતા કટઞ્જાચારસંસ્થિતિઃ
એ સમયે, બસ તારા મનમાં જ, પાણીમાં દેખાતી છબી જેવી, કટંજકના વર્તનનું અસ્તિત્વ દેખાયું હતું.
દૃષ્ટાનુભૂતમ્ અત્યર્થં કદાચિદ્ વિસ્મરત્ય્ અલમ્ । કદાચિદ્ અપ્ય્ અદૃષ્ટં તુ ચેતઃ પશ્યતિ દૃષ્ટવત્
ક્યારેક મન એ જોઈને અને અનુભવીને પણ બધું ભૂલી જાય છે; અને ક્યારેક, જે કદી જોયું જ નથી, એ પણ મનને એવું દેખાય છે જાણે જોઈ લીધું હોય.
યથા સ્વપ્નમનોરાજ્યધાતુસંસ્થિતિષુ ભ્રમઃ । જાગ્રત્ય્ અપિ તથૈવાઙ્ગ દૃશ્યતે મનસા સ્વયમ્
જેમ સ્વપ્નમાં, કલ્પનામાં કે તત્વોની અવસ્થામાં ભ્રમ થાય છે, તેમ જ, પ્રિય, જાગ્રત અવસ્થામાં પણ મન પોતે જ ભ્રમ પેદા કરે છે.
ભવિષ્યદ્ભૂતકાલસ્થં યથા ત્રૈકાલ્યદર્શિનઃ । પ્રતિભામ્ એતિ તે ગાધે કટઞ્જચરિતં તથા
જેમ ત્રણેય કાળને જોનાર ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનમાં જે ઘટે છે એ જોઈ શકે છે, તેમ, ગાધિ, મન પણ કટઞ્જના કાર્યોને જાણે છે.
અયં સો ઽહમ્ ઇદં તન્ મે ઇતિ મજ્જતિ નાત્મવાન્ । અયં સો ઽહમ્ ઇદં તન્ મે ઇતિ પશ્યત્ય્ અનાત્મવાન્
જે આત્માને ઓળખે છે, એ 'હું આ છું, આ મારું છે' એમ વિચારોમાં ફસાતો નથી; પણ જે આત્માને ઓળખતો નથી, એ 'હું આ છું, આ મારું છે' એમ જ જુએ છે.
સર્વમ્ એવાહમ્ એવેતિ તત્ત્વજ્ઞો નાવસીદતિ । ન ગૃહ્ણાતિ પદાર્થેષુ વિભાગાનર્થભાવનામ્
જે તત્ત્વજ્ઞ છે, તે 'હું જ બધું છું' એમ જોઈને કદી ડૂબતો નથી; તે વસ્તુઓમાં ભેદ કે અલગપણાની ભાવના પકડી નથી.
તેનાસૌ ભ્રમમોહેષુ સુખદુઃખવિલાસિષુ । ન નિમજ્જતિ મગ્નો ઽપિ તુમ્બીપાત્રમ્ ઇવામ્ભસિ
એટલે, ભ્રમ અને મોહમાં, સુખ-દુખમાં ભળેલો હોવા છતાં, તે ડૂબતો નથી—જેમ પાણીમાં તુંબીનું પાત્ર ડૂબતું નથી.
ત્વં તાવદ્ વાસનાજાલગ્રસ્તચિત્તો વિચેતનઃ । કિઞ્ચિચ્છેષમહાવ્યાધિર્ ઇવ ન સ્વાસ્થ્યમ્ આગતઃ
પણ તું, વાસનાના જાળમાં ફસાઈ, મનથી અચેતન બની ગયો છે; જેમ લાંબા રોગથી પીડિત વ્યક્તિ આરોગ્ય પામતો નથી.
જ્ઞાનસ્યાપરિપૂર્ણત્વાન્ ન શક્નોષિ મનોભ્રમમ્ । વિનિવારયિતું મેઘમ્ અસમ્યઙ્મન્ત્રવાન્ ઇવ
તારા જ્ઞાન અધૂરૂં હોવાથી, તું મનના ભ્રમને દૂર કરી શકતો નથી; જેમ યોગ્ય મંત્ર ન જાણનાર વાદળ દૂર કરી શકતો નથી.
યદ્ એવ તે મનોમાત્રે સહસા પ્રતિબિમ્બતે । તરુર્ ઓઘજવેનેવ તેનૈવાક્રમ્યસે ક્ષણાત્
જેમ તરત જ મનમાં જે કંઈ દેખાય છે, એ જ તને પળમાં જ પકડી લે છે, એ રીતે જેમ ઝરણાની ઝડપથી વૃક્ષને પાણી ઘેરી લે છે.
ચિત્તનાભેઃ કલાસ્યેહ માયાચક્રસ્ય સર્વતઃ । સ્થીયતે ચેત્ તદ્ આક્રમ્ય તન્ ન કિઞ્ચિત્ પ્રબાધતે
જો તું ચેતનાના નાભિમાંથી ઊભેલા માયાના ચક્રના બધા રૂપોને સમજીને સ્થિર ઊભો રહે, તો પછી તને કંઈયે પરેશાન કરી શકતું નથી.
ત્વમ્ ઉત્તિષ્ઠ ગિરેઃ કુઞ્જે દશવર્ષાણ્ય્ અખિન્નધીઃ । તપઃ કુરુ તતો જ્ઞાનમ્ અનન્તાભાવમ્ આપ્સ્યસિ
હવે તું પર્વતની વાડીમાં જઈને, દસ વર્ષ સુધી અડગ મનથી તપ કર; પછી તને અનંતનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થશે.