ઉપલભ્ય તથૈવાત્મવૃત્તાન્તં જનતસ્ તતઃ । હરિમ્ આરાધયામ્ આસ પુનર્ અદ્રિગુહાગતઃ
એ રીતે પોતાનો જીવનપ્રસંગ લોકોમાં જાણી લીધા પછી, તેણે ફરીથી પર્વતની ગુફામાં રહેલા હરિની ઉપાસના કરી.
આજગામૈનમ્ અલ્પેન કાલેનાથ જનાર્દનઃ । સકૃદારાધનેનૈવ માધવો યાતિ બન્ધુતામ્
થોડા જ સમયમાં જનાર્દન ત્યાં આવ્યા; કારણ કે એક જ વાર ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવાથી પણ માધવ મિત્ર બની જાય છે.
ઉવાચ ગાધિં ભગવાન્ મયૂરમ્ ઇવ વારિદઃ । કિં ત્વં પ્રાર્થયસે ભૂયસ્ તપસેતિ પ્રસાદવાન્
ભગવાને ગાધીને, જેમ મેઘ મોર માટે કૃપાળુ હોય છે તેમ, પ્રેમપૂર્વક પૂછ્યું: 'તમે ફરીથી તપશ્ચર્યાનો ઇરાદો કેમ રાખો છો? તમને શું જોઈએ છે?'
ભ્રાન્તો ઽસ્મિ દેવ ષણ્માસાન્ હૂનકીરજનાસ્પદમ્ । તત્ર વ્યભિચરત્ય્ અસ્મદ્વૃત્તાન્તો ન કથાસ્વ્ અપિ
પ્રભુ, હું છ મહિના સુધી હૂણ અને કિરાત લોકોમાં ભટકી રહ્યો છું; છતાં ત્યાં ક્યાંય—even તેમની વાર્તાઓમાં પણ—મારા જીવનનો ઉલ્લેખ નથી.
માયયા હૂનભૂર્ દૃષ્ટા ત્વયેત્ય્ ઉક્તો ઽસ્મિ કિં પ્રભો । મોહનાશાય મહતાં વચો નો મોહવૃદ્ધયે
'તમે હૂણોની ભૂમિ માયાથી જોઈ' એવું મને કહેવામાં આવ્યું હતું; પણ પ્રભુ, મહાન લોકોના શબ્દો મોહ દૂર કરવા માટે હોય છે કે મોહ વધારેવા માટે?
કાકતાલીયયોગેન ચેતસિ શ્વપચસ્થિતિઃ । સર્વેષાં હૂનકીરાણાં તથૈવ પ્રતિબિમ્બિતા
કોઈ અચાનક સંયોગથી મનમાં ચંડાળ જેવી સ્થિતિ દેખાય છે; એ જ રીતે, બધા નીચ અને પક્ષીઓની છબી પણ મનમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.
તેનાઙ્ગ તવ વૃત્તાન્તં સત્યં યત્ કથયન્તિ તે । પ્રતિભાસો હિ નાયાતિ પુનર્ અપ્રતિભાસતામ્
એથી, પ્રિય, જે કંઈક લોકો તને સાચું કહીને કહે છે, એ જાણ કે જે દેખાય છે, એ ફરીથી અદૃશ્ય થતું નથી.
કેનચિચ્ છ્વપચેનાન્તે ગ્રામસ્ય રચિતં ગૃહં । તત્ તથા યત્ ત્વયા દૃષ્ટમ્ ઇષ્ટકાખણ્ડતાં ગતમ્
ગામના અંતે કોઈ ચંડાળએ એક ઘર બનાવ્યું હતું; જેમ તું જોયું, એ ઘર ઈંટના ટુકડાઓમાં ફેરવાઈ ગયું.
કદાચિત્ પ્રતિભૈકૈવ બહૂનામ્ અપિ જાયતે । કાકતાલીયગતિવદ્ વિચિત્રા હિ મનોગતિઃ
ક્યારેક, ઘણા લોકોને એક જ દૃશ્ય દેખાય છે, જેમ કાગડો અને તાડફળનું મળવું અચાનક બને છે; કારણ કે મનની ચાલ ખરેખર અજાણી અને વિચિત્ર છે.
તથા હિ બહવસ્ સ્વપ્નમ્ એકં પશ્યન્તિ માનવાઃ । સ્વાપભ્રમદમૈરેયમદમન્થરચિત્તવત્
જેમ ઘણા લોકો ઊંઘ, ભ્રમ, દારૂ કે નશાથી મન ધીમી પડી જાય છે, એમ ઘણા લોકો એક જ સ્વપ્ન જુએ છે.
એકસ્યામ્ એવ લીલાયાં વનસ્થલ્યામ્ ઇવૈણકાઃ
જેમ એક જ જંગલની મેદાનમાં અનેક હરણો રમે છે, તેમ.
બહવસ્ તુલ્યકાલં ચ પ્રતિભાતેન કર્મણા । જના યતન્તે સ્વફલપાકેનેવ દ્રુમા ઋતૌ
જેમ વૃક્ષો ઋતુ આવે ત્યારે પોતપોતાના ફળ પકવે છે, તેમ ઘણા લોકો એક સાથે એક જ પ્રકારના કર્મમાં પ્રયત્ન કરે છે.
પ્રતિબન્ધાભ્યનુજ્ઞાનાં કાલો દાતેતિ યા શ્રુતિઃ । વિપ્ર સઙ્કલ્પમાત્રો ઽસૌ કાલો હ્ય્ આત્મનિ તિષ્ઠતિ
સમય અવરોધ કે મંજૂરી આપે છે એવી વાત માત્ર કલ્પના છે, હે બ્રાહ્મણ; ખરેખર તો સમય મનમાં જ વસે છે.
અમૂર્તો ભગવાન્ કાલો બ્રહ્મૈવ તમ્ અજં વિદુઃ । ન જહાતિ ન ચાદત્તે કિઞ્ચિત્ કસ્યચિદ્ એવ સઃ
સમય સ્વરૂપ ભગવાન નિરાકાર છે; એ જ બ્રહ્મ છે, જેને અજન્મા કહેવાય છે. એ કોઈને કશું છોડતો નથી કે કોઈ પાસેથી કશું લેતો નથી.
લૌકિકો યસ્ ત્વ્ અયં કાલો વર્ષકલ્પયુગાત્મકઃ । સઙ્કલ્પ્યતે પદાર્થૌઘૈઃ પદાર્થૌઘાશ્ ચ તેન તે
પણ આ લોકિક સમય વર્ષ, યુગ અને કલ્પથી બનેલો છે; એ અનેક વસ્તુઓ સાથે કલ્પાય છે અને એ વસ્તુઓ પણ એ સમયથી જ કલ્પાય છે.
સમાનપ્રતિભાસોત્થસમ્ભ્રમભ્રાન્તચેતસઃ । તથા તદ્ દૃષ્ટવન્તસ્ તે હૂનકીરજનોચ્ચયાઃ
જે લોકોની બુદ્ધિ સમાન દેખાવથી ભ્રમાઈ ગઈ છે, તેઓએ નામના અને અપમાનના ઉદય-પતન સાથે સમયને આવું જ જોયું છે.
સ્વવ્યાપારપરો ભૂત્વા ધિયાત્માનં વિચારયન્ । સાધો ગતમનોમોહમ્ ઇહૈવાસ્સ્વ વ્રજામ્ય્ અહમ્
પંડિતે પોતાનું કામ કરતા, બુદ્ધિથી પોતાને વિચારતા, મનનો મોહ દૂર કરીને અહીં જ રહ્યો અને કહ્યું: 'હવે હું જઈશ.'
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ વિષ્ણુર્ જગામાન્તર્ધિમ્ ઈશ્વરઃ । અતિષ્ઠત્ કન્દરે ગાધિર્ આધિપીવરયા ધિયા
આ રીતે કહીને ભગવાન વિષ્ણુ, સર્વશક્તિમાન ઈશ્વર, અદૃશ્ય થઈ ગયા. ગાધિ ગુહામાં ઊંડા અને દૃઢ મનથી બેઠા રહ્યા.
તતઃ કતિપયેષ્વ્ અદ્રૌ માસેષ્વ્ અપિ ગતેષુ સઃ । પુનર્ આરાધયામ્ આસ પુણ્ડરીકકરં દ્વિજઃ
પછી, પહાડમાં થોડા મહિના વીતી ગયા પછી, તે દ્વિજએ ફરી કમળ જેવા હાથ ધરતા ભગવાનની ઉપાસના શરૂ કરી.
દદર્શ ચૈકદા નાથમ્ આગતં પ્રણનામ તમ્ । પૂજયામ્ આસ મનસા સોત્કેનોવાચ ચેશ્વરમ્
એક દિવસ તેણે ભગવાનને આવતાં જોયા, તેમને નમસ્કાર કર્યા, મનથી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી અને ભગવાનને કહ્યું.
ભગવન્ સંસ્મરંશ્ ચિત્રાં તામ્ આત્મશ્વપચસ્થિતિમ્ । ઇમાં સંસારમાયાં ચ પરિમુહ્યામિ ચેતસા
હે ભગવાન, જ્યારે હું મારા જ સ્વરૂપમાં ચમકતી એ ચમત્કારી સ્થિતિ અને આ સંસારની માયાને યાદ કરું છું, ત્યારે મારું મન ખૂબ જ ગુંચવાઈ જાય છે.
તદ્ ઉક્ત્વાશુ યથાવસ્તુ મહામોહનિવૃત્તયે । એતસ્મિન્ન્ એવ વિમલે માં નિયોજય કર્મણિ
આ રીતે કહ્યા પછી, મહાન મોહ દૂર કરવા માટે, મને આ પવિત્ર કર્મમાં સાચી રીતે તરત જ જોડો.
બ્રહ્મઞ્ જગદ્ ઇદં માયામહાશમ્બરડમ્બરમ્ । સર્વા આશ્ચર્યકલનાસ્ સમ્ભવન્તીહ વિસ્તૃતે
હે બ્રહ્મન, આ જગત માયાનું વિશાળ રમણિય દૃશ્ય છે, જેમાં બધાં આશ્ચર્યજનક સર્જનો ઉદ્ભવે છે અને ફેલાય છે.
હૂનકીરપુરે મોહાદ્ દૃષ્ટવાંસ્ તત્ તથા ભવાન્ । ઇત્ય્ એતત્ સમ્ભવત્ય્ એવ દૃશ્યતે હિ જનૈર્ ભ્રમઃ
હૂણ અને કીરા નગરમાં તમે મોહવશ એ જ રીતે જોયું; આવું જ લોકોમાં ભ્રમ દેખાય છે અને બનતું રહે છે.
હૂનાસ્ ત્વમ્ ઇવ કીરાશ્ ચ દૃષ્ટવન્તસ્ તથા ભ્રમમ્ । મુધૈવેત્ય્ અપિ સત્યાભં સમકાલાદિસમ્ભવાત્
જેમ તમે હૂણ અને કીરા લોકોમાં એ ભ્રમ જોયો, એમ જ બીજા લોકો પણ આવો ભ્રમ જુએ છે; એનું કોઈ આધાર નથી, છતાં એકસાથે બનવાથી એ સાચું લાગે છે.
ઇદં તુ શૃણુ વક્ષ્યામિ યથાભૂતમ્ અનિન્દિત । યેનૈતિ તનુતાં ચિન્તા માર્ગશીર્ષલતેવ તે
હવે, નિર્દોષ આત્મા, સાચું કહું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. જેથી તારી ચિંતા રસ્તાની લતાની નાજુક ડાળ જેવી પાતળી થઈ જાય.
યો ઽસૌ કટઞ્જકો નામ શ્વપચો હૂનમણ્ડલે । તેનૈવ સન્નિવેશેન સ તથૈવાભવત્ પુરા
કટંજક નામનો જે શ્વપચ હતો, હૂણોના પ્રદેશમાં રહેતો, એ જ રીતે, એ જ સ્થિતિમાં, એ પહેલાં હતો.
તથૈવ વિકલત્રત્વં પ્રાપ્ય દેશાન્તરં ગતઃ । બભૂવ કીરનૃપતિઃ પ્રવિવેશાનલં તતઃ
એ જ રીતે, બીજી પત્ની મેળવી અને બીજાં દેશમાં ગયો, પછી કીર રાજા બન્યો અને પછી અગ્નિમાં પ્રવેશ્યો.
ભવતઃ કેવલં ચિત્તે જલાન્તર્વર્તિનસ્ તદા । પ્રતિભાતા તથાભૂતા કટઞ્જાચારસંસ્થિતિઃ
એ સમયે, બસ તારા મનમાં જ, પાણીમાં દેખાતી છબી જેવી, કટંજકના વર્તનનું અસ્તિત્વ દેખાયું હતું.
દૃષ્ટાનુભૂતમ્ અત્યર્થં કદાચિદ્ વિસ્મરત્ય્ અલમ્ । કદાચિદ્ અપ્ય્ અદૃષ્ટં તુ ચેતઃ પશ્યતિ દૃષ્ટવત્
ક્યારેક મન એ જોઈને અને અનુભવીને પણ બધું ભૂલી જાય છે; અને ક્યારેક, જે કદી જોયું જ નથી, એ પણ મનને એવું દેખાય છે જાણે જોઈ લીધું હોય.