રૂપાલોકમનસ્કારાન્ સત્તાકાલક્રિયાક્રમાન્ । કુમ્ભકારો ઘટમ્ ઇવ ચેતો હન્તિ કરોતિ ચ
રૂપ, દ્રષ્ટિ, મનનો ભાવ, અસ્તિત્વ, સમય અને ક્રમ દ્વારા મન કુંભારની જેમ પાત્રને બનાવે છે અને તોડે છે.
આબાલમ્ એતત્ પુરુષૈસ્ સર્વૈર્ એવાનુભૂયતે । સ્વપ્નભ્રમવદ્ આવેગરાગરોગાદિદૃષ્ટિષુ
બાળપણથી લઈને દરેક માણસે ઉન્માદ, કામ, રોગ વગેરે જેવી સ્થિતિઓમાં, સ્વપ્ન કે ભ્રમ જેવી અનુભૂતિ કરી છે.
ચિત્તે વૃત્તાન્તલક્ષાણિ સંસ્થિતાન્ય્ આત્તવાસને । પાદપે ફલપુષ્પાણિ મૂલાક્રાન્તાવનાવ્ ઇવ
મનમાં વસેલા સંસ્કારોના કારણે જે ઘટનાઓ અને તેમના ચિહ્નો રહે છે, તે જમીનમાં મૂળ ધરાવતી વૃક્ષ પર ફળ-ફૂલો ફૂટે છે એમ છે.
ત્યક્તાવનેર્ વિટપિનો ભૂયઃ પત્ત્રાણિ નો યથા । નિર્વાસનસ્ય જીવસ્ય પુનર્ જન્માદિ નો તથા
જેમ જમીન છોડેલું વૃક્ષ ફરી પાંદડા પેદા કરતું નથી, તેમ જેના મનમાંથી સંસ્કાર દૂર થઈ ગયા હોય, તેને ફરી જન્માદિ નથી મળતા.
યત્રાનન્તં જગજ્જાલં સંસ્થિતં તેન ચેતસા । શ્વપચત્વં પ્રકટિતં યદિ તદ્ વિસ્મયો ઽત્ર કિમ્
જ્યાં એ અનંત જગતનું જાળું જે મનમાં વસેલું છે, એ મનમાં જ કોઈને નીચ જાતિનુંપણું દેખાય, તો એમાં આશ્ચર્ય શું છે?
અવબુદ્ધા શ્વપચતા પ્રતિભાસવશાત્ ત્વયા । યથૈવાનલ્પસંરમ્ભા વિચિત્રાપિ વિકારદા
તમે જે રીતે માત્ર દેખાવના પ્રભાવથી શ્વપચ બન્યાની અનુભૂતિ કરી, એ જ રીતે થોડુંક ઊંઘાળું થવાથી અનેક પ્રકારના ફેરફારો દેખાય છે.
તથૈવાતિથિર્ આયાતો ભુક્તવાન્ સુપ્તવાન્ દ્વિજઃ । કથાં કથિતવાંશ્ ચેતિ દૃષ્ટવાન્ અસિ વિભ્રમમ્
એ જ રીતે, તમે જોયું કે મહેમાન આવ્યો, ખાધું, સુતો અને વાર્તા કહી— આ બધું પણ તમારી દૃષ્ટિમાં માત્ર ભ્રમ જ હતું.
તથૈવોત્થાય ગચ્છામિ પ્રાપ્તો ઽહં હૂનમણ્ડલમ્ । ઇમે હૂના ઇમે ગ્રામા દૃષ્ટવાન્ ઇત્ય્ અસિ ભ્રમમ્
એ જ રીતે, તમે ઊઠીને ગયા અને વિચાર્યું કે 'હું હૂણ દેશે પહોંચી ગયો છું, આ હૂણ લોકો છે, આ એમના ગામ છે'— આ બધું પણ તમારી દૃષ્ટિમાં ભ્રમ જ હતું.
તથૈવેદં કટઞ્જસ્ય પ્રાક્તનં લુઠિતં ગૃહમ્ । જનૈર્ ઉક્તઃ કટઞ્જશ્ ચ દૃષ્ટવાન્ ઇત્ય્ અસિ ભ્રમમ્
એ જ રીતે, તમે કટઞ્જાનું જૂનું, તૂટી ગયેલું ઘર જોયું, લોકો કહેતા 'આ કટઞ્જા છે'— આ બધું પણ તમારી દૃષ્ટિમાં માત્ર ભ્રમ જ હતું.
તથૈવ કીરનગરં પ્રાપ્તો ઽસ્મિ કથિતં ચ મે । કીરૈશ્ શ્વપચરાજત્વં દૃષ્ટવાન્ ઇત્ય્ અસિ ભ્રમમ્
એ જ રીતે હું કીરા નગરમાં પહોંચ્યો અને મને કહેવામાં આવ્યું કે, 'કીરાઓએ જે શ્વપચ રાજા બનાવ્યો હતો, તે તું જોયું છે'—પણ આ બધું તારી ભ્રાંતિ છે.
એવં સર્વં ત્વયા દૃષ્ટં મોહજાલં દ્વિજોત્તમ । યત્ સત્યમ્ ઇતિ જાનાસિ યચ્ ચાસત્યમ્ અવૈષિ ચ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તું જે કંઈ જોયું છે, તે બધું મોહનું જાળ છે—તું જે સત્ય માને છે અને જે અસત્ય જાણે છે, એ બધું પણ એ જ છે.
વાસનાવલિતં ચેતઃ કિં નામ ન ન પશ્યતિ । સાધિતં દૃશ્યતે સ્વપ્ને વર્ષસાધ્યં પ્રયોજનમ્
વાસનાથી રંગાયેલું મન શું નથી જોઈ શકતું? સપનામાં પણ, જે કામ વર્ષો લે તે પળમાં પૂરું થયું એવું જણાય છે.
નાતિથિર્ ન ચ હૂનાસ્ તે ન કીરાસ્ તે ન તત્ પુરમ્ । સર્વમ્ એવ મહાબુદ્ધે વ્યામોહાદ્ દૃષ્ટવાન્ અસિ
કોઈ અતિથિ નહોતો, ન હૂણો હતા, ન કીરા હતા, ન એ નગર હતું; હે મહાબુદ્ધિ, તું આ બધું ભારે ભ્રમથી જોયું છે.
ગચ્છતા ભવતા હૂનદેશં પાન્થેન કન્દરે । કસ્મિંશ્ચિદ્ વિપ્ર વિશ્રાન્તં કુરઙ્ગેણેવ કાનને
હે યાત્રિક, જ્યારે તમે હૂણોના પ્રદેશ તરફ જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે રસ્તામાં ક્યાંક, હે બ્રાહ્મણ, તમે જંગલમાં હરણ જેવો આરામ કર્યો હતો.
તથૈવ શ્રમમૂઢત્વાદ્ ઇદં તદ્ ધૂનમણ્ડલમ્ । ઇદં તચ્ છ્વપચાગારમ્ ઇતિ દૃષ્ટં ન સત્યતઃ
એ જ રીતે, થાક અને ગભરાટને કારણે, તમે 'આ હૂણોનો વિસ્તાર છે' અથવા 'આ ચંડાળનું ઘર છે' એવું જોયું, પણ વાસ્તવમાં એવું નહોતું.
તથૈવ કીરનગરં દૃષ્ટવાન્ અસિ તત્ તથા । તથૈવ નાન્યથા વાપિ માયાર્થી હિ ભવાન્ દ્વિજ
એ જ રીતે, તમે કીર શહેર પણ એવું જ જોયું, બીજું કંઈ નહોતું; કેમ કે, હે બ્રાહ્મણ, તમે માયાના પીછા કરનાર છો.
સર્વદૈવ સમગ્રાસુ વિહરન્ન્ અસિ દૃષ્ટવાન્ । દિક્ષુ પ્રોન્મત્તક ઇવ વિભ્રમં મનસા મુને
હમેશા, બધા તરફ, તમે મનથી ભટકો છો અને ગૂંચવણ જ જુઓ છો, હે મુનિ, જાણે કોઈ પાગલ માણસ હોય તેમ.
તદ્ ઉત્તિષ્ઠ નિજમ્ કર્મ કુર્વંસ્ તિષ્ઠોપશાન્તધીઃ । ન સ્વકર્મ વિના શ્રેયઃ પ્રાપ્નુવન્તીહ માનવાઃ
એથી, તું ઊભો થા અને મનમાં શાંતિ રાખીને પોતાનું કર્તવ્ય કર. કારણ કે, પોતાનું કર્તવ્ય કર્યા વિના અહીં કોઈ માણસને સારો ફળ મળતું નથી.
ઇતિ નિગદિતવાન્ સ પદ્મનાભો વનગતતાપસવૃન્દપૂજ્યમાનઃ । વિબુધમુનિગણૈઃ પવિત્રહસ્તૈર્ વૃત ઉદધિં નિજમ્ આસ્પદં જગામ
આ રીતે પદ્મનાભે કહ્યું, જેણે વનમાં રહેતા તપસ્વીઓ પાસેથી સન્માન મેળવ્યું હતું; અને પવિત્ર હાથે ધરાવનારા વિદ્વાન મુનિઓની વચ્ચે રહી, પોતાનું નિવાસસ્થાન સમુદ્રમાં પાછા ગયા.
અથ ગાધિર્ ગતે વિષ્ણૌ પુનર્ હૂનાદિકાઞ્ જનાન્ । સ્વસમ્મોહવિચારાર્થં બભ્રામાભ્રમ્ ઇવામ્બરે
પછી, જ્યારે વિષ્ણુ ચાલ્યા ગયા, ત્યારે ગાધીએ ફરીથી હૂણ અને બીજા લોકોમાં પોતાના મોહ વિશે વિચારવા માટે, આકાશમાં વાદળ જેમ, ચક્કર લગાવ્યા.
ઉપલભ્ય તથૈવાત્મવૃત્તાન્તં જનતસ્ તતઃ । હરિમ્ આરાધયામ્ આસ પુનર્ અદ્રિગુહાગતઃ
એ રીતે પોતાનો જીવનપ્રસંગ લોકોમાં જાણી લીધા પછી, તેણે ફરીથી પર્વતની ગુફામાં રહેલા હરિની ઉપાસના કરી.
આજગામૈનમ્ અલ્પેન કાલેનાથ જનાર્દનઃ । સકૃદારાધનેનૈવ માધવો યાતિ બન્ધુતામ્
થોડા જ સમયમાં જનાર્દન ત્યાં આવ્યા; કારણ કે એક જ વાર ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવાથી પણ માધવ મિત્ર બની જાય છે.
ઉવાચ ગાધિં ભગવાન્ મયૂરમ્ ઇવ વારિદઃ । કિં ત્વં પ્રાર્થયસે ભૂયસ્ તપસેતિ પ્રસાદવાન્
ભગવાને ગાધીને, જેમ મેઘ મોર માટે કૃપાળુ હોય છે તેમ, પ્રેમપૂર્વક પૂછ્યું: 'તમે ફરીથી તપશ્ચર્યાનો ઇરાદો કેમ રાખો છો? તમને શું જોઈએ છે?'
ભ્રાન્તો ઽસ્મિ દેવ ષણ્માસાન્ હૂનકીરજનાસ્પદમ્ । તત્ર વ્યભિચરત્ય્ અસ્મદ્વૃત્તાન્તો ન કથાસ્વ્ અપિ
પ્રભુ, હું છ મહિના સુધી હૂણ અને કિરાત લોકોમાં ભટકી રહ્યો છું; છતાં ત્યાં ક્યાંય—even તેમની વાર્તાઓમાં પણ—મારા જીવનનો ઉલ્લેખ નથી.
માયયા હૂનભૂર્ દૃષ્ટા ત્વયેત્ય્ ઉક્તો ઽસ્મિ કિં પ્રભો । મોહનાશાય મહતાં વચો નો મોહવૃદ્ધયે
'તમે હૂણોની ભૂમિ માયાથી જોઈ' એવું મને કહેવામાં આવ્યું હતું; પણ પ્રભુ, મહાન લોકોના શબ્દો મોહ દૂર કરવા માટે હોય છે કે મોહ વધારેવા માટે?
કાકતાલીયયોગેન ચેતસિ શ્વપચસ્થિતિઃ । સર્વેષાં હૂનકીરાણાં તથૈવ પ્રતિબિમ્બિતા
કોઈ અચાનક સંયોગથી મનમાં ચંડાળ જેવી સ્થિતિ દેખાય છે; એ જ રીતે, બધા નીચ અને પક્ષીઓની છબી પણ મનમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.
તેનાઙ્ગ તવ વૃત્તાન્તં સત્યં યત્ કથયન્તિ તે । પ્રતિભાસો હિ નાયાતિ પુનર્ અપ્રતિભાસતામ્
એથી, પ્રિય, જે કંઈક લોકો તને સાચું કહીને કહે છે, એ જાણ કે જે દેખાય છે, એ ફરીથી અદૃશ્ય થતું નથી.
કેનચિચ્ છ્વપચેનાન્તે ગ્રામસ્ય રચિતં ગૃહં । તત્ તથા યત્ ત્વયા દૃષ્ટમ્ ઇષ્ટકાખણ્ડતાં ગતમ્
ગામના અંતે કોઈ ચંડાળએ એક ઘર બનાવ્યું હતું; જેમ તું જોયું, એ ઘર ઈંટના ટુકડાઓમાં ફેરવાઈ ગયું.
કદાચિત્ પ્રતિભૈકૈવ બહૂનામ્ અપિ જાયતે । કાકતાલીયગતિવદ્ વિચિત્રા હિ મનોગતિઃ
ક્યારેક, ઘણા લોકોને એક જ દૃશ્ય દેખાય છે, જેમ કાગડો અને તાડફળનું મળવું અચાનક બને છે; કારણ કે મનની ચાલ ખરેખર અજાણી અને વિચિત્ર છે.
તથા હિ બહવસ્ સ્વપ્નમ્ એકં પશ્યન્તિ માનવાઃ । સ્વાપભ્રમદમૈરેયમદમન્થરચિત્તવત્
જેમ ઘણા લોકો ઊંઘ, ભ્રમ, દારૂ કે નશાથી મન ધીમી પડી જાય છે, એમ ઘણા લોકો એક જ સ્વપ્ન જુએ છે.