એવં વદન્તમ્ આલોક્ય હરિં ગાધિર્ દ્વિજોત્તમઃ । અર્ચાકુસુમપૂરેણ પાદયોઃ પર્યપૂજયત્
હરિએ આ રીતે બોલતા ગાધીએ, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે, પુષ્પોથી ભરપૂર અર્પણ કરીને તેમના પગલાંની પૂજા કરી.
દત્તાર્ઘં કીર્ણકુસુમં પ્રણમ્યાશુ પ્રદક્ષિણૈઃ । વિષ્ણુમ્ આહ દ્વિજો વાક્યમ્ અમ્ભોદમ્ ઇવ ચાતકઃ
પાદ્ય આપ્યા પછી અને ફૂલ છાંયડ્યા પછી, ઝડપથી વંદન કરીને અને પ્રદક્ષિણ કરી, બ્રાહ્મણે વિષ્ણુને એ રીતે સંબોધન કર્યું જેમ ચાતક પંખી મેઘને બોલે છે.
દેવ યૈષા ત્વયા માયા દર્શિતાતિતમોમયી । મહીં પ્રાતર્ ઇવાદિત્યસ્ તાં મે પ્રકટતાં નય
પ્રભુ, તમે જે માયા બતાવી છે, જે પ્રાચીન અંધકારથી બનેલી છે, એ મને સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવો, જેમ સૂર્ય સવારે ધરતીને પ્રકાશિત કરે છે.
ભ્રમં યત્ પશ્યતિ મનો વાસનામલમાલિતમ્ । સ્વપ્નવત્ સ કથં દેવ જાગ્રત્ય્ અપિ હિ દૃશ્યતે
હે દેવ, જ્યારે મનમાં વસનાની માળથી ભ્રમ પેદા થાય છે, ત્યારે એ સ્વપ્ન જેવું ભ્રમ જાગૃત અવસ્થામાં પણ કેમ દેખાય છે?
મુહૂર્તમ્ ઉપલબ્ધાત્મા જલાન્તસ્ સ્વપ્નવિભ્રમઃ । કથં પ્રત્યક્ષતાં પ્રાપ્તો મમામલપદાસ્પદ
પાણીમાં દેખાતા સ્વપ્ન જેવો ભ્રમ, થોડી ક્ષણ માટે પોતે જ છું એવું જાણાય છે, પણ હું તો શુદ્ધ અવસ્થામાં રહેવાવાળો છું, તો એ ભ્રમ મને સ્પષ્ટ અનુભવ તરીકે કેમ લાગ્યો?
દૈર્ઘ્યાદૈર્ઘ્યે ચ કાલસ્ય શરીરસ્ય ભવાભવૌ । કથમ્ અત્ર સ્થિતાનિ સ્યુર્ મદીયશ્વપચભ્રમે
મારા પોતાના ઘોડા અને ચંડાળના સ્વપ્નભ્રમમાં, સમય લાંબો કે ટૂંકો થાય, શરીરનું હોવું કે ન હોવું—આ બધું અહીં કેવી રીતે સ્થિર થઈ શકે?
ગાધે સ્વાધિવિધૂતસ્ય રૂપમ્ અસ્યૈતદ્ આત્મજમ્ । ચેતસો ઽદૃષ્ટતત્ત્વસ્ય યત્ પશ્યત્ય્ ઉરુવિભ્રમમ્
મન પોતાની વૃત્તિઓથી અશાંત હોય અને જે સત્યને જાણતો નથી, એના અંતરમાંથી ઉપજેલું આ સ્વરૂપ જોતાં, એ મોટો ભ્રમ અનુભવાય છે.
બહિર્ ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અસ્તિ ખાદ્રિદ્યૂર્વીદિગાદિકમ્ । એતત્ સ્વચિત્ત એવાસ્તિ પત્ત્રપુઞ્જ ઇવાઙ્કુરે
બહાર કશુંય નથી—ન આકાશ, ન પવન, ન ધરતી, ન દિશાઓ, કે બીજું કંઈ. આ બધું તો માત્ર પોતાના મનમાં જ છે, જેમ કે અંકુરમાં પાંદડાનો જૂથ છુપાયેલો હોય છે.
ફલાદિ સ્ફારતામ્ એતિ યથૈવ બહિર્ અઙ્કુરાત્ । બહિઃ પ્રકટતાં યાતિ તથા પૃથ્વ્યાદિ ચેતસઃ
જેમ અંકુરમાંથી ફળ વગેરે બહાર દેખાય છે, એ જ રીતે મનમાંથી ધરતી વગેરે પણ બહાર સ્પષ્ટ થાય છે.
સત્યં પૃથ્વ્યાદિ ચિત્તસ્થં ન બહિસ્સ્થં કદાચન । અઙ્કુરસ્થં ફલં વસ્તુ તસ્માદ્ યસ્માત્ ફલશ્રિયઃ
સાચે કહીએ તો ધરતી વગેરે મનમાં જ છે, બહાર ક્યારેય નથી; ફળ અંકુરમાં રહે છે અને એમાંથી જ ફળની મહિમા ફૂટે છે.
રૂપાલોકમનસ્કારાન્ સત્તાકાલક્રિયાક્રમાન્ । કુમ્ભકારો ઘટમ્ ઇવ ચેતો હન્તિ કરોતિ ચ
રૂપ, દ્રષ્ટિ, મનનો ભાવ, અસ્તિત્વ, સમય અને ક્રમ દ્વારા મન કુંભારની જેમ પાત્રને બનાવે છે અને તોડે છે.
આબાલમ્ એતત્ પુરુષૈસ્ સર્વૈર્ એવાનુભૂયતે । સ્વપ્નભ્રમવદ્ આવેગરાગરોગાદિદૃષ્ટિષુ
બાળપણથી લઈને દરેક માણસે ઉન્માદ, કામ, રોગ વગેરે જેવી સ્થિતિઓમાં, સ્વપ્ન કે ભ્રમ જેવી અનુભૂતિ કરી છે.
ચિત્તે વૃત્તાન્તલક્ષાણિ સંસ્થિતાન્ય્ આત્તવાસને । પાદપે ફલપુષ્પાણિ મૂલાક્રાન્તાવનાવ્ ઇવ
મનમાં વસેલા સંસ્કારોના કારણે જે ઘટનાઓ અને તેમના ચિહ્નો રહે છે, તે જમીનમાં મૂળ ધરાવતી વૃક્ષ પર ફળ-ફૂલો ફૂટે છે એમ છે.
ત્યક્તાવનેર્ વિટપિનો ભૂયઃ પત્ત્રાણિ નો યથા । નિર્વાસનસ્ય જીવસ્ય પુનર્ જન્માદિ નો તથા
જેમ જમીન છોડેલું વૃક્ષ ફરી પાંદડા પેદા કરતું નથી, તેમ જેના મનમાંથી સંસ્કાર દૂર થઈ ગયા હોય, તેને ફરી જન્માદિ નથી મળતા.
યત્રાનન્તં જગજ્જાલં સંસ્થિતં તેન ચેતસા । શ્વપચત્વં પ્રકટિતં યદિ તદ્ વિસ્મયો ઽત્ર કિમ્
જ્યાં એ અનંત જગતનું જાળું જે મનમાં વસેલું છે, એ મનમાં જ કોઈને નીચ જાતિનુંપણું દેખાય, તો એમાં આશ્ચર્ય શું છે?
અવબુદ્ધા શ્વપચતા પ્રતિભાસવશાત્ ત્વયા । યથૈવાનલ્પસંરમ્ભા વિચિત્રાપિ વિકારદા
તમે જે રીતે માત્ર દેખાવના પ્રભાવથી શ્વપચ બન્યાની અનુભૂતિ કરી, એ જ રીતે થોડુંક ઊંઘાળું થવાથી અનેક પ્રકારના ફેરફારો દેખાય છે.
તથૈવાતિથિર્ આયાતો ભુક્તવાન્ સુપ્તવાન્ દ્વિજઃ । કથાં કથિતવાંશ્ ચેતિ દૃષ્ટવાન્ અસિ વિભ્રમમ્
એ જ રીતે, તમે જોયું કે મહેમાન આવ્યો, ખાધું, સુતો અને વાર્તા કહી— આ બધું પણ તમારી દૃષ્ટિમાં માત્ર ભ્રમ જ હતું.
તથૈવોત્થાય ગચ્છામિ પ્રાપ્તો ઽહં હૂનમણ્ડલમ્ । ઇમે હૂના ઇમે ગ્રામા દૃષ્ટવાન્ ઇત્ય્ અસિ ભ્રમમ્
એ જ રીતે, તમે ઊઠીને ગયા અને વિચાર્યું કે 'હું હૂણ દેશે પહોંચી ગયો છું, આ હૂણ લોકો છે, આ એમના ગામ છે'— આ બધું પણ તમારી દૃષ્ટિમાં ભ્રમ જ હતું.
તથૈવેદં કટઞ્જસ્ય પ્રાક્તનં લુઠિતં ગૃહમ્ । જનૈર્ ઉક્તઃ કટઞ્જશ્ ચ દૃષ્ટવાન્ ઇત્ય્ અસિ ભ્રમમ્
એ જ રીતે, તમે કટઞ્જાનું જૂનું, તૂટી ગયેલું ઘર જોયું, લોકો કહેતા 'આ કટઞ્જા છે'— આ બધું પણ તમારી દૃષ્ટિમાં માત્ર ભ્રમ જ હતું.
તથૈવ કીરનગરં પ્રાપ્તો ઽસ્મિ કથિતં ચ મે । કીરૈશ્ શ્વપચરાજત્વં દૃષ્ટવાન્ ઇત્ય્ અસિ ભ્રમમ્
એ જ રીતે હું કીરા નગરમાં પહોંચ્યો અને મને કહેવામાં આવ્યું કે, 'કીરાઓએ જે શ્વપચ રાજા બનાવ્યો હતો, તે તું જોયું છે'—પણ આ બધું તારી ભ્રાંતિ છે.
એવં સર્વં ત્વયા દૃષ્ટં મોહજાલં દ્વિજોત્તમ । યત્ સત્યમ્ ઇતિ જાનાસિ યચ્ ચાસત્યમ્ અવૈષિ ચ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તું જે કંઈ જોયું છે, તે બધું મોહનું જાળ છે—તું જે સત્ય માને છે અને જે અસત્ય જાણે છે, એ બધું પણ એ જ છે.
વાસનાવલિતં ચેતઃ કિં નામ ન ન પશ્યતિ । સાધિતં દૃશ્યતે સ્વપ્ને વર્ષસાધ્યં પ્રયોજનમ્
વાસનાથી રંગાયેલું મન શું નથી જોઈ શકતું? સપનામાં પણ, જે કામ વર્ષો લે તે પળમાં પૂરું થયું એવું જણાય છે.
નાતિથિર્ ન ચ હૂનાસ્ તે ન કીરાસ્ તે ન તત્ પુરમ્ । સર્વમ્ એવ મહાબુદ્ધે વ્યામોહાદ્ દૃષ્ટવાન્ અસિ
કોઈ અતિથિ નહોતો, ન હૂણો હતા, ન કીરા હતા, ન એ નગર હતું; હે મહાબુદ્ધિ, તું આ બધું ભારે ભ્રમથી જોયું છે.
ગચ્છતા ભવતા હૂનદેશં પાન્થેન કન્દરે । કસ્મિંશ્ચિદ્ વિપ્ર વિશ્રાન્તં કુરઙ્ગેણેવ કાનને
હે યાત્રિક, જ્યારે તમે હૂણોના પ્રદેશ તરફ જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે રસ્તામાં ક્યાંક, હે બ્રાહ્મણ, તમે જંગલમાં હરણ જેવો આરામ કર્યો હતો.
તથૈવ શ્રમમૂઢત્વાદ્ ઇદં તદ્ ધૂનમણ્ડલમ્ । ઇદં તચ્ છ્વપચાગારમ્ ઇતિ દૃષ્ટં ન સત્યતઃ
એ જ રીતે, થાક અને ગભરાટને કારણે, તમે 'આ હૂણોનો વિસ્તાર છે' અથવા 'આ ચંડાળનું ઘર છે' એવું જોયું, પણ વાસ્તવમાં એવું નહોતું.
તથૈવ કીરનગરં દૃષ્ટવાન્ અસિ તત્ તથા । તથૈવ નાન્યથા વાપિ માયાર્થી હિ ભવાન્ દ્વિજ
એ જ રીતે, તમે કીર શહેર પણ એવું જ જોયું, બીજું કંઈ નહોતું; કેમ કે, હે બ્રાહ્મણ, તમે માયાના પીછા કરનાર છો.
સર્વદૈવ સમગ્રાસુ વિહરન્ન્ અસિ દૃષ્ટવાન્ । દિક્ષુ પ્રોન્મત્તક ઇવ વિભ્રમં મનસા મુને
હમેશા, બધા તરફ, તમે મનથી ભટકો છો અને ગૂંચવણ જ જુઓ છો, હે મુનિ, જાણે કોઈ પાગલ માણસ હોય તેમ.
તદ્ ઉત્તિષ્ઠ નિજમ્ કર્મ કુર્વંસ્ તિષ્ઠોપશાન્તધીઃ । ન સ્વકર્મ વિના શ્રેયઃ પ્રાપ્નુવન્તીહ માનવાઃ
એથી, તું ઊભો થા અને મનમાં શાંતિ રાખીને પોતાનું કર્તવ્ય કર. કારણ કે, પોતાનું કર્તવ્ય કર્યા વિના અહીં કોઈ માણસને સારો ફળ મળતું નથી.
ઇતિ નિગદિતવાન્ સ પદ્મનાભો વનગતતાપસવૃન્દપૂજ્યમાનઃ । વિબુધમુનિગણૈઃ પવિત્રહસ્તૈર્ વૃત ઉદધિં નિજમ્ આસ્પદં જગામ
આ રીતે પદ્મનાભે કહ્યું, જેણે વનમાં રહેતા તપસ્વીઓ પાસેથી સન્માન મેળવ્યું હતું; અને પવિત્ર હાથે ધરાવનારા વિદ્વાન મુનિઓની વચ્ચે રહી, પોતાનું નિવાસસ્થાન સમુદ્રમાં પાછા ગયા.
અથ ગાધિર્ ગતે વિષ્ણૌ પુનર્ હૂનાદિકાઞ્ જનાન્ । સ્વસમ્મોહવિચારાર્થં બભ્રામાભ્રમ્ ઇવામ્બરે
પછી, જ્યારે વિષ્ણુ ચાલ્યા ગયા, ત્યારે ગાધીએ ફરીથી હૂણ અને બીજા લોકોમાં પોતાના મોહ વિશે વિચારવા માટે, આકાશમાં વાદળ જેમ, ચક્કર લગાવ્યા.