અહો નુ ખલુ દીર્ઘેણ મનોમોહેન જૃમ્ભતા । વૈવશ્યમ્ ઉપનીતો ઽહં જાલેનેવ શકુન્તકઃ
હાય! ખરેખર, મનની લાંબી ભ્રાંતિથી હું એવી અશક્ત સ્થિતિમાં આવી ગયો છું, જેમ પંખી જાળમાં ફસાઈ જાય.
હા ધિક્ કષ્ટમ્ અબુદ્ધં મે મનો વાસનયા હતમ્ । પશ્યતો ભ્રમજાલાનિ વિતનોતિ શિશોર્ ઇવ
હાય! કેટલું દુઃખદ છે! મારી બુદ્ધિ વિના, વાસનાથી ભરેલું મન મારી આંખ સામે જ ભ્રમના જાળાં ફેલાવે છે, એ પણ બાળકની જેમ.
એષા હિ માયા મહતી તેન મે ચક્રપાણિના । દર્શિતેત્ય્ અધુના સાધુ મયા સ્મૃતમ્ અખણ્ડિતમ્
આ મહાન માયા તો મને એ ચક્રધારી ભગવાને દેખાડી હતી; હવે મને એ બધું સ્પષ્ટ અને અખંડ રીતે યાદ આવી ગયું છે.
તદ્ ઇદાનીં તથા યત્નં કરિષ્યે ગિરિકન્દરે । યથાતિસમ્ભ્રમસ્યાસ્ય જાને મર્મ યથાસ્થિતમ્
હવે હું પર્વતની ગુફામાં એવો પ્રયાસ કરીશ કે જેના દ્વારા આ ભારે ગૂંચવણનું મૂળ અને સાચું સ્વરૂપ જાણી શકું.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય નગરાદ્ ગાધિસ્ તપ્તું જગામ હ । કન્દરં પ્રાપ્ય શૈલસ્ય તસ્થૌ સુશ્રાન્તસિંહવત્
આ રીતે વિચાર કરીને ગાધિ શહેરમાંથી તપ કરવા નીકળી પડ્યા; પર્વતની ગુફા સુધી પહોંચી, ત્યાં આરામ કરતા સિંહની જેમ સ્થિર રહ્યા.
તત્ર સંવત્સરં સાર્ધં પયશ્ચુલકભોજનઃ । તપશ્ ચક્રે મહાતેજાસ્ તુષ્ટયે શાર્ઙ્ગધન્વનઃ
ત્યાં, એક વર્ષ અને અડધું, માત્ર થોડું દુધ પીધા પર જીવતાં, તેણે મહાન ઉર્જા સાથે કઠિન તપ કર્યું, શાર્ણ્ગધન્વાનને પ્રસન્ન કરવા માટે.
અથાસ્ય પુણ્ડરીકાક્ષઃ પયોમૂર્તિર્ ઉપાયયૌ । પ્રસાદમ્ ઉત્પલશ્યામશ્ શરદીવ મહાહ્રદઃ
પછી, કમળની આંખો ધરાવનાર, દુધ જેવું રૂપ ધારણ કરીને, ઉદય પામ્યા. તેઓ ઉદય પામ્યા ત્યારે, ઊંડા નીલા કમળ જેવું તેજ ધરાવતા અને શરદ ઋતુના વિશાળ સરોવર જેવી શાંતિથી ભરેલા હતા.
તમ્ આજગામ શૈલેન્દ્રકન્દરં દ્વિજમન્દિરમ્ । પયોધરવદ્ આત્માચ્છચ્છવિર્ વ્યોમન્ય્ અથાવસત્
તેઓ પર્વતની ગુફામાં, જે દ્વિજનો નિવાસ હતો, ત્યાં આવ્યા. પછી, મેઘ જેવું ચમકતું રૂપ ધારણ કરીને, સ્વચ્છ પ્રકાશ સાથે આકાશમાં નિવાસ કર્યો.
ગાધે કચ્ચિત્ ત્વયા દૃષ્ટા માયા મમ ગરીયસી । દૃષ્ટં ત્વયા જગજ્જાલચેષ્ટિતં વેષ્ટિતાત્મકમ્
ગાધિ, શું કદી તું મારી મહાન માયા જોઈ છે? તું જગતના જાળમાં ફસાયેલા સર્વ પ્રવૃત્તિઓને જોઈ લીધું છે, જે આત્માને ઘેરી રાખે છે.
ચિત્તાભિમત એતસ્મિન્ પ્રાપ્તે સમ્યગ્ અનિન્દિત । તપો ગિરિતટે કુર્વન્ કિમ્ અન્યદ્ અભિવાઞ્છસિ
હવે જ્યારે તું મનથી ઈચ્છેલું પ્રાપ્ત કરી લીધું છે, પર્વતની કાંઠે નિર્દોષતાથી તપ કરી રહ્યો છે, તો હવે તને બીજું શું જોઈએ છે?
એવં વદન્તમ્ આલોક્ય હરિં ગાધિર્ દ્વિજોત્તમઃ । અર્ચાકુસુમપૂરેણ પાદયોઃ પર્યપૂજયત્
હરિએ આ રીતે બોલતા ગાધીએ, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે, પુષ્પોથી ભરપૂર અર્પણ કરીને તેમના પગલાંની પૂજા કરી.
દત્તાર્ઘં કીર્ણકુસુમં પ્રણમ્યાશુ પ્રદક્ષિણૈઃ । વિષ્ણુમ્ આહ દ્વિજો વાક્યમ્ અમ્ભોદમ્ ઇવ ચાતકઃ
પાદ્ય આપ્યા પછી અને ફૂલ છાંયડ્યા પછી, ઝડપથી વંદન કરીને અને પ્રદક્ષિણ કરી, બ્રાહ્મણે વિષ્ણુને એ રીતે સંબોધન કર્યું જેમ ચાતક પંખી મેઘને બોલે છે.
દેવ યૈષા ત્વયા માયા દર્શિતાતિતમોમયી । મહીં પ્રાતર્ ઇવાદિત્યસ્ તાં મે પ્રકટતાં નય
પ્રભુ, તમે જે માયા બતાવી છે, જે પ્રાચીન અંધકારથી બનેલી છે, એ મને સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવો, જેમ સૂર્ય સવારે ધરતીને પ્રકાશિત કરે છે.
ભ્રમં યત્ પશ્યતિ મનો વાસનામલમાલિતમ્ । સ્વપ્નવત્ સ કથં દેવ જાગ્રત્ય્ અપિ હિ દૃશ્યતે
હે દેવ, જ્યારે મનમાં વસનાની માળથી ભ્રમ પેદા થાય છે, ત્યારે એ સ્વપ્ન જેવું ભ્રમ જાગૃત અવસ્થામાં પણ કેમ દેખાય છે?
મુહૂર્તમ્ ઉપલબ્ધાત્મા જલાન્તસ્ સ્વપ્નવિભ્રમઃ । કથં પ્રત્યક્ષતાં પ્રાપ્તો મમામલપદાસ્પદ
પાણીમાં દેખાતા સ્વપ્ન જેવો ભ્રમ, થોડી ક્ષણ માટે પોતે જ છું એવું જાણાય છે, પણ હું તો શુદ્ધ અવસ્થામાં રહેવાવાળો છું, તો એ ભ્રમ મને સ્પષ્ટ અનુભવ તરીકે કેમ લાગ્યો?
દૈર્ઘ્યાદૈર્ઘ્યે ચ કાલસ્ય શરીરસ્ય ભવાભવૌ । કથમ્ અત્ર સ્થિતાનિ સ્યુર્ મદીયશ્વપચભ્રમે
મારા પોતાના ઘોડા અને ચંડાળના સ્વપ્નભ્રમમાં, સમય લાંબો કે ટૂંકો થાય, શરીરનું હોવું કે ન હોવું—આ બધું અહીં કેવી રીતે સ્થિર થઈ શકે?
ગાધે સ્વાધિવિધૂતસ્ય રૂપમ્ અસ્યૈતદ્ આત્મજમ્ । ચેતસો ઽદૃષ્ટતત્ત્વસ્ય યત્ પશ્યત્ય્ ઉરુવિભ્રમમ્
મન પોતાની વૃત્તિઓથી અશાંત હોય અને જે સત્યને જાણતો નથી, એના અંતરમાંથી ઉપજેલું આ સ્વરૂપ જોતાં, એ મોટો ભ્રમ અનુભવાય છે.
બહિર્ ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અસ્તિ ખાદ્રિદ્યૂર્વીદિગાદિકમ્ । એતત્ સ્વચિત્ત એવાસ્તિ પત્ત્રપુઞ્જ ઇવાઙ્કુરે
બહાર કશુંય નથી—ન આકાશ, ન પવન, ન ધરતી, ન દિશાઓ, કે બીજું કંઈ. આ બધું તો માત્ર પોતાના મનમાં જ છે, જેમ કે અંકુરમાં પાંદડાનો જૂથ છુપાયેલો હોય છે.
ફલાદિ સ્ફારતામ્ એતિ યથૈવ બહિર્ અઙ્કુરાત્ । બહિઃ પ્રકટતાં યાતિ તથા પૃથ્વ્યાદિ ચેતસઃ
જેમ અંકુરમાંથી ફળ વગેરે બહાર દેખાય છે, એ જ રીતે મનમાંથી ધરતી વગેરે પણ બહાર સ્પષ્ટ થાય છે.
સત્યં પૃથ્વ્યાદિ ચિત્તસ્થં ન બહિસ્સ્થં કદાચન । અઙ્કુરસ્થં ફલં વસ્તુ તસ્માદ્ યસ્માત્ ફલશ્રિયઃ
સાચે કહીએ તો ધરતી વગેરે મનમાં જ છે, બહાર ક્યારેય નથી; ફળ અંકુરમાં રહે છે અને એમાંથી જ ફળની મહિમા ફૂટે છે.
રૂપાલોકમનસ્કારાન્ સત્તાકાલક્રિયાક્રમાન્ । કુમ્ભકારો ઘટમ્ ઇવ ચેતો હન્તિ કરોતિ ચ
રૂપ, દ્રષ્ટિ, મનનો ભાવ, અસ્તિત્વ, સમય અને ક્રમ દ્વારા મન કુંભારની જેમ પાત્રને બનાવે છે અને તોડે છે.
આબાલમ્ એતત્ પુરુષૈસ્ સર્વૈર્ એવાનુભૂયતે । સ્વપ્નભ્રમવદ્ આવેગરાગરોગાદિદૃષ્ટિષુ
બાળપણથી લઈને દરેક માણસે ઉન્માદ, કામ, રોગ વગેરે જેવી સ્થિતિઓમાં, સ્વપ્ન કે ભ્રમ જેવી અનુભૂતિ કરી છે.
ચિત્તે વૃત્તાન્તલક્ષાણિ સંસ્થિતાન્ય્ આત્તવાસને । પાદપે ફલપુષ્પાણિ મૂલાક્રાન્તાવનાવ્ ઇવ
મનમાં વસેલા સંસ્કારોના કારણે જે ઘટનાઓ અને તેમના ચિહ્નો રહે છે, તે જમીનમાં મૂળ ધરાવતી વૃક્ષ પર ફળ-ફૂલો ફૂટે છે એમ છે.
ત્યક્તાવનેર્ વિટપિનો ભૂયઃ પત્ત્રાણિ નો યથા । નિર્વાસનસ્ય જીવસ્ય પુનર્ જન્માદિ નો તથા
જેમ જમીન છોડેલું વૃક્ષ ફરી પાંદડા પેદા કરતું નથી, તેમ જેના મનમાંથી સંસ્કાર દૂર થઈ ગયા હોય, તેને ફરી જન્માદિ નથી મળતા.
યત્રાનન્તં જગજ્જાલં સંસ્થિતં તેન ચેતસા । શ્વપચત્વં પ્રકટિતં યદિ તદ્ વિસ્મયો ઽત્ર કિમ્
જ્યાં એ અનંત જગતનું જાળું જે મનમાં વસેલું છે, એ મનમાં જ કોઈને નીચ જાતિનુંપણું દેખાય, તો એમાં આશ્ચર્ય શું છે?
અવબુદ્ધા શ્વપચતા પ્રતિભાસવશાત્ ત્વયા । યથૈવાનલ્પસંરમ્ભા વિચિત્રાપિ વિકારદા
તમે જે રીતે માત્ર દેખાવના પ્રભાવથી શ્વપચ બન્યાની અનુભૂતિ કરી, એ જ રીતે થોડુંક ઊંઘાળું થવાથી અનેક પ્રકારના ફેરફારો દેખાય છે.
તથૈવાતિથિર્ આયાતો ભુક્તવાન્ સુપ્તવાન્ દ્વિજઃ । કથાં કથિતવાંશ્ ચેતિ દૃષ્ટવાન્ અસિ વિભ્રમમ્
એ જ રીતે, તમે જોયું કે મહેમાન આવ્યો, ખાધું, સુતો અને વાર્તા કહી— આ બધું પણ તમારી દૃષ્ટિમાં માત્ર ભ્રમ જ હતું.
તથૈવોત્થાય ગચ્છામિ પ્રાપ્તો ઽહં હૂનમણ્ડલમ્ । ઇમે હૂના ઇમે ગ્રામા દૃષ્ટવાન્ ઇત્ય્ અસિ ભ્રમમ્
એ જ રીતે, તમે ઊઠીને ગયા અને વિચાર્યું કે 'હું હૂણ દેશે પહોંચી ગયો છું, આ હૂણ લોકો છે, આ એમના ગામ છે'— આ બધું પણ તમારી દૃષ્ટિમાં ભ્રમ જ હતું.
તથૈવેદં કટઞ્જસ્ય પ્રાક્તનં લુઠિતં ગૃહમ્ । જનૈર્ ઉક્તઃ કટઞ્જશ્ ચ દૃષ્ટવાન્ ઇત્ય્ અસિ ભ્રમમ્
એ જ રીતે, તમે કટઞ્જાનું જૂનું, તૂટી ગયેલું ઘર જોયું, લોકો કહેતા 'આ કટઞ્જા છે'— આ બધું પણ તમારી દૃષ્ટિમાં માત્ર ભ્રમ જ હતું.
તથૈવ કીરનગરં પ્રાપ્તો ઽસ્મિ કથિતં ચ મે । કીરૈશ્ શ્વપચરાજત્વં દૃષ્ટવાન્ ઇત્ય્ અસિ ભ્રમમ્
એ જ રીતે હું કીરા નગરમાં પહોંચ્યો અને મને કહેવામાં આવ્યું કે, 'કીરાઓએ જે શ્વપચ રાજા બનાવ્યો હતો, તે તું જોયું છે'—પણ આ બધું તારી ભ્રાંતિ છે.