અથાપશ્યત્ પુરે તસ્મિન્ નૃપં સબલવાહનમ્ । દેવં ચક્રધરં દ્રષ્ટું મન્દિરાન્ નિર્ગતં બહિઃ
પછી, એ શહેરમાં તેણે એક રાજાને તેની સેનાદળો અને રથો સાથે જોયો, જે દેવતા ચક્રધારીને જોવા માટે મહેલમાંથી બહાર આવ્યો હતો.
તં દૃષ્ટ્વા સ્થગિતાકાશં બલરેણુપયોધરૈઃ । પ્રાક્તનીં રાજતામ્ સ્મૃત્વા સ્વામ્ ઉવાચાતિવિસ્મિતઃ
જ્યારે તેણે એ દૃશ્ય જોયું, ત્યારે સેનાના ધૂળના વાદળોથી આકાશ ઢંકાઈ ગયું હતું. એ વખતે, તેને પોતાની જૂની રાજસત્તા યાદ આવી અને તે ખૂબ આશ્ચર્યચકિત થઈને પોતાને જ બોલ્યો.
ઇમાસ્ તાઃ કીરકામિન્યઃ પદ્મગર્ભોપમત્વચઃ । કનકદ્રવવર્ણિન્યો લોલનીલોત્પલેક્ષણાઃ
આ રાણીવેશ ધારણ કરનાર સ્ત્રીઓ છે, જેમની ત્વચા કમળના ગર્ભ જેવી કોમળ અને સુવર્ણ રંગની છે, અને જેમની આંખો હંમેશા હલનચલન કરતી અને નીલકમળ જેવી છે.
ચામરૌઘા ઇમે ચન્દ્રકરસમ્પિણ્ડપાણ્ડુરાઃ । સ્થિરનિર્ઝરસઙ્કાશાઃ કાશપુષ્પચયા ઇવ
આ ચામરાંના જૂથો ચાંદનીની ઝાંખી ઝાંખી કિરણો જેવા ફિક્કા છે, સ્થિર અને વહેતા ઝરણાં જેવી શાંતિ ધરાવે છે, જાણે કાંશના ફૂલોની ગાંઠો હોય.
કાન્તાભિર્ અવધૂયન્તે વાલવ્યજનરાશયઃ । ઇમાસ્ તા નવવલ્લીભિઃ કુસુમાનામ્ ઇવર્દ્ધયઃ
આ વાળવયજનના ઢગલા સુંદર સ્ત્રીઓ દ્વારા હલાવાઈ રહ્યા છે, જેમ નવી લતાઓ પર ફૂલોની ગૂંચો લાગે છે.
ઇમાસ્ તા મત્તમાતઙ્ગઘટા ઘટિતમન્દિરાઃ । સકલ્પપાદપા મેરોર્ ઇવ શ્ર્ઙ્ગપરમ્પરાઃ
આ છે મસ્ત હાથીઓના જૂથ, જેમના સમૂહો મહેલ જેવી ભવ્યતા ધરાવે છે, જાણે મેરુ પર્વત પર કલ્પવૃક્ષોથી શોભતા શિખરોની પંક્તિઓ હોય.
એતે તે યમશર્વેન્દ્રકુબેરપ્રતિમૌજસઃ । સામન્તા વાસવસ્યેવ લોકપાલા મહીભૃતઃ
આ છે તે રાજાઓ, જેમની શક્તિ યમ, ઇન્દ્ર અને કુબેરને પણ ટક્કર આપે છે, જેમ ઇન્દ્ર માટે લોકપાલો હોય એમ, એમણે ધરતીના રક્ષક તરીકે સ્થાન મળ્યું છે.
ઇમાસ્ તાસ્ સર્વરત્નાઢ્યાસ્ સર્વાભિમતદાસ્ તતાઃ । કલ્પવૃક્ષલતાકુઞ્જસુન્દર્યો ગૃહપઙ્ક્તયઃ
અહીં એ ઘરોનાં પાંતિઓ છે, જે દરેક પ્રકારના રત્નોથી શોભાયમાન છે, દરેક ઈચ્છા પૂરી કરે છે અને કલ્પવૃક્ષ તથા લતાવટિકાની જેમ સુંદર લાગે છે.
ઇદં તત્ કીરજનતારાજ્યં પ્રાગ્ ભુક્તમ્ અદ્ય મે । આત્મજન્માન્તરાચાર ઇવ પ્રત્યક્ષતાં ગતમ્
આ એ કીરોની પ્રજાનું રાજ્ય છે, જે પહેલાં મેં માણ્યું હતું; હવે એ મારી આંખ સામે એમ દેખાય છે, જેમ મારા પોતાના ભૂતકાળના જીવનના અનુભવો.
સત્યસ્વપ્ન ઇવેદં મે જાગ્રતો ઽપિ પુરસ્ સ્થિતમ્ । ન જાને કિં કૃતોત્થાના માયેયં પ્રવિજૃમ્ભતે
આ બધું મારી સામે જાગૃત અવસ્થામાં પણ સાચા સ્વપ્ન જેવું ઊભું છે; મને ખબર નથી કે કયા કારણથી આ માયા ફેલાઈ રહી છે.
અહો નુ ખલુ દીર્ઘેણ મનોમોહેન જૃમ્ભતા । વૈવશ્યમ્ ઉપનીતો ઽહં જાલેનેવ શકુન્તકઃ
હાય! ખરેખર, મનની લાંબી ભ્રાંતિથી હું એવી અશક્ત સ્થિતિમાં આવી ગયો છું, જેમ પંખી જાળમાં ફસાઈ જાય.
હા ધિક્ કષ્ટમ્ અબુદ્ધં મે મનો વાસનયા હતમ્ । પશ્યતો ભ્રમજાલાનિ વિતનોતિ શિશોર્ ઇવ
હાય! કેટલું દુઃખદ છે! મારી બુદ્ધિ વિના, વાસનાથી ભરેલું મન મારી આંખ સામે જ ભ્રમના જાળાં ફેલાવે છે, એ પણ બાળકની જેમ.
એષા હિ માયા મહતી તેન મે ચક્રપાણિના । દર્શિતેત્ય્ અધુના સાધુ મયા સ્મૃતમ્ અખણ્ડિતમ્
આ મહાન માયા તો મને એ ચક્રધારી ભગવાને દેખાડી હતી; હવે મને એ બધું સ્પષ્ટ અને અખંડ રીતે યાદ આવી ગયું છે.
તદ્ ઇદાનીં તથા યત્નં કરિષ્યે ગિરિકન્દરે । યથાતિસમ્ભ્રમસ્યાસ્ય જાને મર્મ યથાસ્થિતમ્
હવે હું પર્વતની ગુફામાં એવો પ્રયાસ કરીશ કે જેના દ્વારા આ ભારે ગૂંચવણનું મૂળ અને સાચું સ્વરૂપ જાણી શકું.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય નગરાદ્ ગાધિસ્ તપ્તું જગામ હ । કન્દરં પ્રાપ્ય શૈલસ્ય તસ્થૌ સુશ્રાન્તસિંહવત્
આ રીતે વિચાર કરીને ગાધિ શહેરમાંથી તપ કરવા નીકળી પડ્યા; પર્વતની ગુફા સુધી પહોંચી, ત્યાં આરામ કરતા સિંહની જેમ સ્થિર રહ્યા.
તત્ર સંવત્સરં સાર્ધં પયશ્ચુલકભોજનઃ । તપશ્ ચક્રે મહાતેજાસ્ તુષ્ટયે શાર્ઙ્ગધન્વનઃ
ત્યાં, એક વર્ષ અને અડધું, માત્ર થોડું દુધ પીધા પર જીવતાં, તેણે મહાન ઉર્જા સાથે કઠિન તપ કર્યું, શાર્ણ્ગધન્વાનને પ્રસન્ન કરવા માટે.
અથાસ્ય પુણ્ડરીકાક્ષઃ પયોમૂર્તિર્ ઉપાયયૌ । પ્રસાદમ્ ઉત્પલશ્યામશ્ શરદીવ મહાહ્રદઃ
પછી, કમળની આંખો ધરાવનાર, દુધ જેવું રૂપ ધારણ કરીને, ઉદય પામ્યા. તેઓ ઉદય પામ્યા ત્યારે, ઊંડા નીલા કમળ જેવું તેજ ધરાવતા અને શરદ ઋતુના વિશાળ સરોવર જેવી શાંતિથી ભરેલા હતા.
તમ્ આજગામ શૈલેન્દ્રકન્દરં દ્વિજમન્દિરમ્ । પયોધરવદ્ આત્માચ્છચ્છવિર્ વ્યોમન્ય્ અથાવસત્
તેઓ પર્વતની ગુફામાં, જે દ્વિજનો નિવાસ હતો, ત્યાં આવ્યા. પછી, મેઘ જેવું ચમકતું રૂપ ધારણ કરીને, સ્વચ્છ પ્રકાશ સાથે આકાશમાં નિવાસ કર્યો.
ગાધે કચ્ચિત્ ત્વયા દૃષ્ટા માયા મમ ગરીયસી । દૃષ્ટં ત્વયા જગજ્જાલચેષ્ટિતં વેષ્ટિતાત્મકમ્
ગાધિ, શું કદી તું મારી મહાન માયા જોઈ છે? તું જગતના જાળમાં ફસાયેલા સર્વ પ્રવૃત્તિઓને જોઈ લીધું છે, જે આત્માને ઘેરી રાખે છે.
ચિત્તાભિમત એતસ્મિન્ પ્રાપ્તે સમ્યગ્ અનિન્દિત । તપો ગિરિતટે કુર્વન્ કિમ્ અન્યદ્ અભિવાઞ્છસિ
હવે જ્યારે તું મનથી ઈચ્છેલું પ્રાપ્ત કરી લીધું છે, પર્વતની કાંઠે નિર્દોષતાથી તપ કરી રહ્યો છે, તો હવે તને બીજું શું જોઈએ છે?
એવં વદન્તમ્ આલોક્ય હરિં ગાધિર્ દ્વિજોત્તમઃ । અર્ચાકુસુમપૂરેણ પાદયોઃ પર્યપૂજયત્
હરિએ આ રીતે બોલતા ગાધીએ, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે, પુષ્પોથી ભરપૂર અર્પણ કરીને તેમના પગલાંની પૂજા કરી.
દત્તાર્ઘં કીર્ણકુસુમં પ્રણમ્યાશુ પ્રદક્ષિણૈઃ । વિષ્ણુમ્ આહ દ્વિજો વાક્યમ્ અમ્ભોદમ્ ઇવ ચાતકઃ
પાદ્ય આપ્યા પછી અને ફૂલ છાંયડ્યા પછી, ઝડપથી વંદન કરીને અને પ્રદક્ષિણ કરી, બ્રાહ્મણે વિષ્ણુને એ રીતે સંબોધન કર્યું જેમ ચાતક પંખી મેઘને બોલે છે.
દેવ યૈષા ત્વયા માયા દર્શિતાતિતમોમયી । મહીં પ્રાતર્ ઇવાદિત્યસ્ તાં મે પ્રકટતાં નય
પ્રભુ, તમે જે માયા બતાવી છે, જે પ્રાચીન અંધકારથી બનેલી છે, એ મને સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવો, જેમ સૂર્ય સવારે ધરતીને પ્રકાશિત કરે છે.
ભ્રમં યત્ પશ્યતિ મનો વાસનામલમાલિતમ્ । સ્વપ્નવત્ સ કથં દેવ જાગ્રત્ય્ અપિ હિ દૃશ્યતે
હે દેવ, જ્યારે મનમાં વસનાની માળથી ભ્રમ પેદા થાય છે, ત્યારે એ સ્વપ્ન જેવું ભ્રમ જાગૃત અવસ્થામાં પણ કેમ દેખાય છે?
મુહૂર્તમ્ ઉપલબ્ધાત્મા જલાન્તસ્ સ્વપ્નવિભ્રમઃ । કથં પ્રત્યક્ષતાં પ્રાપ્તો મમામલપદાસ્પદ
પાણીમાં દેખાતા સ્વપ્ન જેવો ભ્રમ, થોડી ક્ષણ માટે પોતે જ છું એવું જાણાય છે, પણ હું તો શુદ્ધ અવસ્થામાં રહેવાવાળો છું, તો એ ભ્રમ મને સ્પષ્ટ અનુભવ તરીકે કેમ લાગ્યો?
દૈર્ઘ્યાદૈર્ઘ્યે ચ કાલસ્ય શરીરસ્ય ભવાભવૌ । કથમ્ અત્ર સ્થિતાનિ સ્યુર્ મદીયશ્વપચભ્રમે
મારા પોતાના ઘોડા અને ચંડાળના સ્વપ્નભ્રમમાં, સમય લાંબો કે ટૂંકો થાય, શરીરનું હોવું કે ન હોવું—આ બધું અહીં કેવી રીતે સ્થિર થઈ શકે?
ગાધે સ્વાધિવિધૂતસ્ય રૂપમ્ અસ્યૈતદ્ આત્મજમ્ । ચેતસો ઽદૃષ્ટતત્ત્વસ્ય યત્ પશ્યત્ય્ ઉરુવિભ્રમમ્
મન પોતાની વૃત્તિઓથી અશાંત હોય અને જે સત્યને જાણતો નથી, એના અંતરમાંથી ઉપજેલું આ સ્વરૂપ જોતાં, એ મોટો ભ્રમ અનુભવાય છે.
બહિર્ ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અસ્તિ ખાદ્રિદ્યૂર્વીદિગાદિકમ્ । એતત્ સ્વચિત્ત એવાસ્તિ પત્ત્રપુઞ્જ ઇવાઙ્કુરે
બહાર કશુંય નથી—ન આકાશ, ન પવન, ન ધરતી, ન દિશાઓ, કે બીજું કંઈ. આ બધું તો માત્ર પોતાના મનમાં જ છે, જેમ કે અંકુરમાં પાંદડાનો જૂથ છુપાયેલો હોય છે.
ફલાદિ સ્ફારતામ્ એતિ યથૈવ બહિર્ અઙ્કુરાત્ । બહિઃ પ્રકટતાં યાતિ તથા પૃથ્વ્યાદિ ચેતસઃ
જેમ અંકુરમાંથી ફળ વગેરે બહાર દેખાય છે, એ જ રીતે મનમાંથી ધરતી વગેરે પણ બહાર સ્પષ્ટ થાય છે.
સત્યં પૃથ્વ્યાદિ ચિત્તસ્થં ન બહિસ્સ્થં કદાચન । અઙ્કુરસ્થં ફલં વસ્તુ તસ્માદ્ યસ્માત્ ફલશ્રિયઃ
સાચે કહીએ તો ધરતી વગેરે મનમાં જ છે, બહાર ક્યારેય નથી; ફળ અંકુરમાં રહે છે અને એમાંથી જ ફળની મહિમા ફૂટે છે.