અત્રોડ્ડયનલોલાનાં કાકભાસપતત્રિણામ્ । ધૃતાનામ્ અન્યઘાતાર્થં ગ્રથિતં વંશપઞ્જરમ્
અહીં ચંચળ કાગડા, બગલા અને અન્ય પક્ષીઓ માટે, તેમને પકડવા કે મારી નાખવા માટે વાંસની જાળી બનાવવામાં આવી હતી.
એવમ્પ્રાયાસ્ સ્મરન્ ગાધિઃ પ્રાક્તનીશ્ શ્વપચક્રિયાઃ । વિસ્મયોત્કમ્પિતશિરા ધાતુશ્ ચેષ્ટાઃ પરામૃશન્
આ રીતે વિચારતા ગાધીએ પોતે અગાઉ શ્વપચ તરીકે જે જે કામ કર્યા હતાં તે યાદ કર્યા. આ બધું યાદ કરતાં તેને આશ્ચર્યથી માથું ધ્રૂજી ઉઠ્યું અને શરીરના એ બધા હલનચલનને પણ તે મનમાં ફરીથી અનુભવતો ગયો.
ચચાલ તસ્માદ્ દીર્ઘેણ દેશાત્ કાલેન કાર્યવિત્ । હૂનમણ્ડલમ્ ઉત્સૃજ્ય પ્રાપ દેશાન્તરં ક્રમાત્
પછી લાંબા સમય પછી, તે સમજદાર માણસ એ પ્રદેશ છોડીને, શ્વપચોનું ગામ પાછળ મૂકી, ધીમે ધીમે બીજાં દેશમાં પહોંચી ગયો.
સમુલ્લઙ્ઘ્ય નદીશૈલમણ્ડલારણ્યસન્તતિમ્ । આસસાદ તુષારાદ્રિલગ્નં કીરજનાસ્પદમ્
નદીઓ, પર્વતો, જંગલ અને વનરાજીઓ પાર કરીને, તે તુષાર પર્વત પાસે વસેલા કીર લોકોના ગામડામાં પહોંચ્યો.
તત્ર પ્રાપ મહીપાલનગરં નગસન્નિભમ્ । જગદ્ભ્રમણખિન્નાત્મા સ્વર્લોકમ્ ઇવ નારદઃ
ત્યાં તેણે પર્વત જેટલું વિશાળ અને રાજાની હુકૂમવાળું શહેર જોયું. જગતભ્રમણથી થાકેલો મન લઈને, એ શહેરમાં એ રીતે પ્રવેશ્યો જેમ કે નારદ સ્વર્ગમાં જાય.
અથાત્મનાનુભૂતાનિ દૃષ્ટાન્ય્ આસેવિતાનિ ચ । સ્થાનાનિ નગરે પશ્યન્ પપ્રચ્છ જનમ્ આદૃતઃ
ત્યાં તેણે શહેરમાં પોતે અગાઉ જોયેલા અને અનુભવેલા સ્થળોને ફરી જોઈને, લોકોની આદરપૂર્વક પૂછપરછ કરી.
સાધો સ્મરસિ કચ્ચિત્ ત્વમ્ ઇહ શ્વપચમ્ ઈશ્વરમ્ । યદિ જાનાસિ તત્ તન્ મે કથયાશુ યથાવિધિ
ભલા માણસ, શું તમને અહીં કોઈ શ્વપચ રાજાને યાદ છે? જો તમે જાણો તો કૃપા કરીને બધું યોગ્ય રીતે અને તરત કહો.
અભૂદ્ ઇહાષ્ટૌ વર્ષાણિ શ્વપચો ભૂમિપો દ્વિજ । રાજત્વમ્ અર્પિતં યસ્ય નવમઙ્ગલહસ્તિના
હે દ્વિજ, અહીં આઠ વર્ષ સુધી એક શ્વપચ રાજા રહ્યો હતો, જેને નવમંગલ નામના હાથીએ રાજસત્તા આપી હતી.
અન્તે સ સમ્પરિજ્ઞાતસ્ સમ્પ્રવિષ્ટો હુતાશનમ્ । અત્ર દ્વાદશવર્ષાણિ સમતીતાનિ તાપસ
છેલ્લે, જ્યારે તેની ઓળખ થઈ ગઈ, ત્યારે તે અગ્નિમાં પ્રવેશી ગયો; એ વાતને અહીં બાર વર્ષ થઈ ગયા, હે તપસ્વી.
યં યં પૃચ્છત્ય્ અસૌ ગાધિર્ જનં જાતકુતૂહલઃ । તસ્ય તસ્ય મુખાદ્ એવં શૃણોત્ય્ અનુભવત્ય્ અપિ
ગાધિ, જ્યારે પણ કોઈ માણસને ઉત્સુકતાથી પૂછે છે, ત્યારે દરેકના મોઢેથી તે જે સાંભળે છે, એ જ પ્રમાણે અનુભવ પણ કરે છે.
અથાપશ્યત્ પુરે તસ્મિન્ નૃપં સબલવાહનમ્ । દેવં ચક્રધરં દ્રષ્ટું મન્દિરાન્ નિર્ગતં બહિઃ
પછી, એ શહેરમાં તેણે એક રાજાને તેની સેનાદળો અને રથો સાથે જોયો, જે દેવતા ચક્રધારીને જોવા માટે મહેલમાંથી બહાર આવ્યો હતો.
તં દૃષ્ટ્વા સ્થગિતાકાશં બલરેણુપયોધરૈઃ । પ્રાક્તનીં રાજતામ્ સ્મૃત્વા સ્વામ્ ઉવાચાતિવિસ્મિતઃ
જ્યારે તેણે એ દૃશ્ય જોયું, ત્યારે સેનાના ધૂળના વાદળોથી આકાશ ઢંકાઈ ગયું હતું. એ વખતે, તેને પોતાની જૂની રાજસત્તા યાદ આવી અને તે ખૂબ આશ્ચર્યચકિત થઈને પોતાને જ બોલ્યો.
ઇમાસ્ તાઃ કીરકામિન્યઃ પદ્મગર્ભોપમત્વચઃ । કનકદ્રવવર્ણિન્યો લોલનીલોત્પલેક્ષણાઃ
આ રાણીવેશ ધારણ કરનાર સ્ત્રીઓ છે, જેમની ત્વચા કમળના ગર્ભ જેવી કોમળ અને સુવર્ણ રંગની છે, અને જેમની આંખો હંમેશા હલનચલન કરતી અને નીલકમળ જેવી છે.
ચામરૌઘા ઇમે ચન્દ્રકરસમ્પિણ્ડપાણ્ડુરાઃ । સ્થિરનિર્ઝરસઙ્કાશાઃ કાશપુષ્પચયા ઇવ
આ ચામરાંના જૂથો ચાંદનીની ઝાંખી ઝાંખી કિરણો જેવા ફિક્કા છે, સ્થિર અને વહેતા ઝરણાં જેવી શાંતિ ધરાવે છે, જાણે કાંશના ફૂલોની ગાંઠો હોય.
કાન્તાભિર્ અવધૂયન્તે વાલવ્યજનરાશયઃ । ઇમાસ્ તા નવવલ્લીભિઃ કુસુમાનામ્ ઇવર્દ્ધયઃ
આ વાળવયજનના ઢગલા સુંદર સ્ત્રીઓ દ્વારા હલાવાઈ રહ્યા છે, જેમ નવી લતાઓ પર ફૂલોની ગૂંચો લાગે છે.
ઇમાસ્ તા મત્તમાતઙ્ગઘટા ઘટિતમન્દિરાઃ । સકલ્પપાદપા મેરોર્ ઇવ શ્ર્ઙ્ગપરમ્પરાઃ
આ છે મસ્ત હાથીઓના જૂથ, જેમના સમૂહો મહેલ જેવી ભવ્યતા ધરાવે છે, જાણે મેરુ પર્વત પર કલ્પવૃક્ષોથી શોભતા શિખરોની પંક્તિઓ હોય.
એતે તે યમશર્વેન્દ્રકુબેરપ્રતિમૌજસઃ । સામન્તા વાસવસ્યેવ લોકપાલા મહીભૃતઃ
આ છે તે રાજાઓ, જેમની શક્તિ યમ, ઇન્દ્ર અને કુબેરને પણ ટક્કર આપે છે, જેમ ઇન્દ્ર માટે લોકપાલો હોય એમ, એમણે ધરતીના રક્ષક તરીકે સ્થાન મળ્યું છે.
ઇમાસ્ તાસ્ સર્વરત્નાઢ્યાસ્ સર્વાભિમતદાસ્ તતાઃ । કલ્પવૃક્ષલતાકુઞ્જસુન્દર્યો ગૃહપઙ્ક્તયઃ
અહીં એ ઘરોનાં પાંતિઓ છે, જે દરેક પ્રકારના રત્નોથી શોભાયમાન છે, દરેક ઈચ્છા પૂરી કરે છે અને કલ્પવૃક્ષ તથા લતાવટિકાની જેમ સુંદર લાગે છે.
ઇદં તત્ કીરજનતારાજ્યં પ્રાગ્ ભુક્તમ્ અદ્ય મે । આત્મજન્માન્તરાચાર ઇવ પ્રત્યક્ષતાં ગતમ્
આ એ કીરોની પ્રજાનું રાજ્ય છે, જે પહેલાં મેં માણ્યું હતું; હવે એ મારી આંખ સામે એમ દેખાય છે, જેમ મારા પોતાના ભૂતકાળના જીવનના અનુભવો.
સત્યસ્વપ્ન ઇવેદં મે જાગ્રતો ઽપિ પુરસ્ સ્થિતમ્ । ન જાને કિં કૃતોત્થાના માયેયં પ્રવિજૃમ્ભતે
આ બધું મારી સામે જાગૃત અવસ્થામાં પણ સાચા સ્વપ્ન જેવું ઊભું છે; મને ખબર નથી કે કયા કારણથી આ માયા ફેલાઈ રહી છે.
અહો નુ ખલુ દીર્ઘેણ મનોમોહેન જૃમ્ભતા । વૈવશ્યમ્ ઉપનીતો ઽહં જાલેનેવ શકુન્તકઃ
હાય! ખરેખર, મનની લાંબી ભ્રાંતિથી હું એવી અશક્ત સ્થિતિમાં આવી ગયો છું, જેમ પંખી જાળમાં ફસાઈ જાય.
હા ધિક્ કષ્ટમ્ અબુદ્ધં મે મનો વાસનયા હતમ્ । પશ્યતો ભ્રમજાલાનિ વિતનોતિ શિશોર્ ઇવ
હાય! કેટલું દુઃખદ છે! મારી બુદ્ધિ વિના, વાસનાથી ભરેલું મન મારી આંખ સામે જ ભ્રમના જાળાં ફેલાવે છે, એ પણ બાળકની જેમ.
એષા હિ માયા મહતી તેન મે ચક્રપાણિના । દર્શિતેત્ય્ અધુના સાધુ મયા સ્મૃતમ્ અખણ્ડિતમ્
આ મહાન માયા તો મને એ ચક્રધારી ભગવાને દેખાડી હતી; હવે મને એ બધું સ્પષ્ટ અને અખંડ રીતે યાદ આવી ગયું છે.
તદ્ ઇદાનીં તથા યત્નં કરિષ્યે ગિરિકન્દરે । યથાતિસમ્ભ્રમસ્યાસ્ય જાને મર્મ યથાસ્થિતમ્
હવે હું પર્વતની ગુફામાં એવો પ્રયાસ કરીશ કે જેના દ્વારા આ ભારે ગૂંચવણનું મૂળ અને સાચું સ્વરૂપ જાણી શકું.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય નગરાદ્ ગાધિસ્ તપ્તું જગામ હ । કન્દરં પ્રાપ્ય શૈલસ્ય તસ્થૌ સુશ્રાન્તસિંહવત્
આ રીતે વિચાર કરીને ગાધિ શહેરમાંથી તપ કરવા નીકળી પડ્યા; પર્વતની ગુફા સુધી પહોંચી, ત્યાં આરામ કરતા સિંહની જેમ સ્થિર રહ્યા.
તત્ર સંવત્સરં સાર્ધં પયશ્ચુલકભોજનઃ । તપશ્ ચક્રે મહાતેજાસ્ તુષ્ટયે શાર્ઙ્ગધન્વનઃ
ત્યાં, એક વર્ષ અને અડધું, માત્ર થોડું દુધ પીધા પર જીવતાં, તેણે મહાન ઉર્જા સાથે કઠિન તપ કર્યું, શાર્ણ્ગધન્વાનને પ્રસન્ન કરવા માટે.
અથાસ્ય પુણ્ડરીકાક્ષઃ પયોમૂર્તિર્ ઉપાયયૌ । પ્રસાદમ્ ઉત્પલશ્યામશ્ શરદીવ મહાહ્રદઃ
પછી, કમળની આંખો ધરાવનાર, દુધ જેવું રૂપ ધારણ કરીને, ઉદય પામ્યા. તેઓ ઉદય પામ્યા ત્યારે, ઊંડા નીલા કમળ જેવું તેજ ધરાવતા અને શરદ ઋતુના વિશાળ સરોવર જેવી શાંતિથી ભરેલા હતા.
તમ્ આજગામ શૈલેન્દ્રકન્દરં દ્વિજમન્દિરમ્ । પયોધરવદ્ આત્માચ્છચ્છવિર્ વ્યોમન્ય્ અથાવસત્
તેઓ પર્વતની ગુફામાં, જે દ્વિજનો નિવાસ હતો, ત્યાં આવ્યા. પછી, મેઘ જેવું ચમકતું રૂપ ધારણ કરીને, સ્વચ્છ પ્રકાશ સાથે આકાશમાં નિવાસ કર્યો.
ગાધે કચ્ચિત્ ત્વયા દૃષ્ટા માયા મમ ગરીયસી । દૃષ્ટં ત્વયા જગજ્જાલચેષ્ટિતં વેષ્ટિતાત્મકમ્
ગાધિ, શું કદી તું મારી મહાન માયા જોઈ છે? તું જગતના જાળમાં ફસાયેલા સર્વ પ્રવૃત્તિઓને જોઈ લીધું છે, જે આત્માને ઘેરી રાખે છે.
ચિત્તાભિમત એતસ્મિન્ પ્રાપ્તે સમ્યગ્ અનિન્દિત । તપો ગિરિતટે કુર્વન્ કિમ્ અન્યદ્ અભિવાઞ્છસિ
હવે જ્યારે તું મનથી ઈચ્છેલું પ્રાપ્ત કરી લીધું છે, પર્વતની કાંઠે નિર્દોષતાથી તપ કરી રહ્યો છે, તો હવે તને બીજું શું જોઈએ છે?