તત્રાવલોકયામ્ આસ સ્થાનાનિ સદનાનિ ચ । કલ્પક્ષોભવિવૃત્તાનિ જગન્તીવામ્બુજોદ્ભવઃ
ત્યાં તેણે એ જગ્યાઓ અને ઘરો જોયા, જેમ કે કાલપવાતથી બધું ઉથલપાથલ થઈ ગયું હોય, જાણે કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માએ જગતને જળમાંથી ઊભું થતું જોયું હોય.
ઉવાચ સ્વાત્મનૈવેદમ્ અરણ્યે લુઠિતાલયે । શુષ્કાસ્થિમાલાવલિતે પિશાચક ઇવ ભ્રમન્
અરણેના એ ખંડેર બનેલા ઘરમાં, સૂકા હાડકાંની માળાઓથી ભરેલા, જાણે કોઈ પિશાચ ભટકે તેમ, તેણે પોતાના મનમાં કહ્યું:
ઇમાસ્ તા મૃતમાતઙ્ગદન્તમાલા વૃતૌ કૃતાઃ । અદ્યાપિ સંસ્થિતાઃ કલ્પં પ્રતિ મેરુશિખા ઇવ
આ મૃત ગજદંતની માળાઓ, ગોઠવેલી ઢગલીઓમાં, આજે પણ એમ જ ટકી રહી છે, જાણે મેરુ પર્વતની શિખાઓ કાલ્પિક સમય સુધી અડગ હોય.
ઇહ તદ્ વાનરીમાંસં પક્વં વંશાઙ્કુરૈસ્ સહ । ભુક્તં સુરાસવોન્મત્તૈસ્ સહ શ્વપચબન્ધુભિઃ
અહીં વાંદરાનું પકાવેલું માંસ અને વાંસના કોપરાં સાથે, દારૂ પીધેલા અને બહાર કાઢેલા મિત્રો સાથે મળીને ખાધું હતું.
આલિઙ્ગ્ય શ્વપચીં શ્યામામ્ ઇહ કેસરિચર્મણિ । સુપ્તમ્ આપીય મૈરેયં તિક્તં ગજમદૈર્ નવૈઃ
અહીં એક શ્યામવર્ણની બહાર કાઢેલી સ્ત્રીને સિંહની ખાલ પર ચાંપીને, તાજા હાથીના કસ્તૂરીથી મિશ્ર કડવું માદક પાન પીધા પછી ઊંઘી પડાયું હતું.
કૌલેયકકુટુમ્બિન્યઃ પિણ્યાકપરિવર્ધિતાઃ । ઇહ બદ્ધા વરત્રાભિર્ મૃતેભરદકાષ્ઠકે
અહીં બહાર કાઢેલા કુટુંબોની સ્ત્રીઓ, જેઓ જાડા અનાજથી ઉછરેલી હતી, મરેલા હાથીના દાઝવાના લાકડાં પર દોરીથી બાંધવામાં આવી હતી.
ઇહ વારણમુક્તાનાં તદ્ આસીત્ પિઠિરત્રયમ્ । પિનદ્ધં માહિષેણોગ્રચર્મણામ્બુદશોભિના
અહીં હાથીમૂક્તાની ત્રણ બેઠકો ગોઠવવામાં આવી હતી, જે ભયાનક મહિષની ચામડીથી બાંધેલી અને મેઘ જેવા કાળી ચમકતી હતી.
સ્થલીષ્વ્ એતાસુ તાસ્વ્ અત્ર સહ શ્વપચબાલકૈઃ । ચિરં વિલુલિતં ચૂતપત્ત્રપુઞ્જે પિકૈર્ ઇવ
આ મેદાનો પર, શ્વપચ બાળકો સાથે લાંબા સમય સુધી કેરીના પાંદડા કોકિલાઓ રમે તેમ વિખેરાઈ ગયા હતા.
રૂઢતદ્બાલનિશ્શ્વાસરણદ્વંશાનુવૃત્તિમત્ । ગીતં પીતં શુનીરક્તસાધિતાસવતોષિતૈઃ
ત્યાં એ બાળકોના ઉચ્છ્વાસ અને રડવાથી સંગીત ગવાયું, પીણું પીવાયું અને કૂતરાના લોહીથી બનેલા મદથી સંતોષ મળ્યો.
અત્ર સાર્ધં કુટુમ્બેન જન્યત્રેષુ કુટુમ્બિના । નૃત્તં તત્ કૃતમ્ ઉન્નાદં કલ્લોલૈર્ જલધાવ્ ઇવ
અહીં કુટુંબ અને સગાસંબંધીઓ સાથે ઘરમાલિકે નૃત્ય કર્યું, જે દરિયાની તરંગોની જેમ ગર્જનાભર્યું અને ઉલ્લાસભર્યું હતું.
અત્રોડ્ડયનલોલાનાં કાકભાસપતત્રિણામ્ । ધૃતાનામ્ અન્યઘાતાર્થં ગ્રથિતં વંશપઞ્જરમ્
અહીં ચંચળ કાગડા, બગલા અને અન્ય પક્ષીઓ માટે, તેમને પકડવા કે મારી નાખવા માટે વાંસની જાળી બનાવવામાં આવી હતી.
એવમ્પ્રાયાસ્ સ્મરન્ ગાધિઃ પ્રાક્તનીશ્ શ્વપચક્રિયાઃ । વિસ્મયોત્કમ્પિતશિરા ધાતુશ્ ચેષ્ટાઃ પરામૃશન્
આ રીતે વિચારતા ગાધીએ પોતે અગાઉ શ્વપચ તરીકે જે જે કામ કર્યા હતાં તે યાદ કર્યા. આ બધું યાદ કરતાં તેને આશ્ચર્યથી માથું ધ્રૂજી ઉઠ્યું અને શરીરના એ બધા હલનચલનને પણ તે મનમાં ફરીથી અનુભવતો ગયો.
ચચાલ તસ્માદ્ દીર્ઘેણ દેશાત્ કાલેન કાર્યવિત્ । હૂનમણ્ડલમ્ ઉત્સૃજ્ય પ્રાપ દેશાન્તરં ક્રમાત્
પછી લાંબા સમય પછી, તે સમજદાર માણસ એ પ્રદેશ છોડીને, શ્વપચોનું ગામ પાછળ મૂકી, ધીમે ધીમે બીજાં દેશમાં પહોંચી ગયો.
સમુલ્લઙ્ઘ્ય નદીશૈલમણ્ડલારણ્યસન્તતિમ્ । આસસાદ તુષારાદ્રિલગ્નં કીરજનાસ્પદમ્
નદીઓ, પર્વતો, જંગલ અને વનરાજીઓ પાર કરીને, તે તુષાર પર્વત પાસે વસેલા કીર લોકોના ગામડામાં પહોંચ્યો.
તત્ર પ્રાપ મહીપાલનગરં નગસન્નિભમ્ । જગદ્ભ્રમણખિન્નાત્મા સ્વર્લોકમ્ ઇવ નારદઃ
ત્યાં તેણે પર્વત જેટલું વિશાળ અને રાજાની હુકૂમવાળું શહેર જોયું. જગતભ્રમણથી થાકેલો મન લઈને, એ શહેરમાં એ રીતે પ્રવેશ્યો જેમ કે નારદ સ્વર્ગમાં જાય.
અથાત્મનાનુભૂતાનિ દૃષ્ટાન્ય્ આસેવિતાનિ ચ । સ્થાનાનિ નગરે પશ્યન્ પપ્રચ્છ જનમ્ આદૃતઃ
ત્યાં તેણે શહેરમાં પોતે અગાઉ જોયેલા અને અનુભવેલા સ્થળોને ફરી જોઈને, લોકોની આદરપૂર્વક પૂછપરછ કરી.
સાધો સ્મરસિ કચ્ચિત્ ત્વમ્ ઇહ શ્વપચમ્ ઈશ્વરમ્ । યદિ જાનાસિ તત્ તન્ મે કથયાશુ યથાવિધિ
ભલા માણસ, શું તમને અહીં કોઈ શ્વપચ રાજાને યાદ છે? જો તમે જાણો તો કૃપા કરીને બધું યોગ્ય રીતે અને તરત કહો.
અભૂદ્ ઇહાષ્ટૌ વર્ષાણિ શ્વપચો ભૂમિપો દ્વિજ । રાજત્વમ્ અર્પિતં યસ્ય નવમઙ્ગલહસ્તિના
હે દ્વિજ, અહીં આઠ વર્ષ સુધી એક શ્વપચ રાજા રહ્યો હતો, જેને નવમંગલ નામના હાથીએ રાજસત્તા આપી હતી.
અન્તે સ સમ્પરિજ્ઞાતસ્ સમ્પ્રવિષ્ટો હુતાશનમ્ । અત્ર દ્વાદશવર્ષાણિ સમતીતાનિ તાપસ
છેલ્લે, જ્યારે તેની ઓળખ થઈ ગઈ, ત્યારે તે અગ્નિમાં પ્રવેશી ગયો; એ વાતને અહીં બાર વર્ષ થઈ ગયા, હે તપસ્વી.
યં યં પૃચ્છત્ય્ અસૌ ગાધિર્ જનં જાતકુતૂહલઃ । તસ્ય તસ્ય મુખાદ્ એવં શૃણોત્ય્ અનુભવત્ય્ અપિ
ગાધિ, જ્યારે પણ કોઈ માણસને ઉત્સુકતાથી પૂછે છે, ત્યારે દરેકના મોઢેથી તે જે સાંભળે છે, એ જ પ્રમાણે અનુભવ પણ કરે છે.
અથાપશ્યત્ પુરે તસ્મિન્ નૃપં સબલવાહનમ્ । દેવં ચક્રધરં દ્રષ્ટું મન્દિરાન્ નિર્ગતં બહિઃ
પછી, એ શહેરમાં તેણે એક રાજાને તેની સેનાદળો અને રથો સાથે જોયો, જે દેવતા ચક્રધારીને જોવા માટે મહેલમાંથી બહાર આવ્યો હતો.
તં દૃષ્ટ્વા સ્થગિતાકાશં બલરેણુપયોધરૈઃ । પ્રાક્તનીં રાજતામ્ સ્મૃત્વા સ્વામ્ ઉવાચાતિવિસ્મિતઃ
જ્યારે તેણે એ દૃશ્ય જોયું, ત્યારે સેનાના ધૂળના વાદળોથી આકાશ ઢંકાઈ ગયું હતું. એ વખતે, તેને પોતાની જૂની રાજસત્તા યાદ આવી અને તે ખૂબ આશ્ચર્યચકિત થઈને પોતાને જ બોલ્યો.
ઇમાસ્ તાઃ કીરકામિન્યઃ પદ્મગર્ભોપમત્વચઃ । કનકદ્રવવર્ણિન્યો લોલનીલોત્પલેક્ષણાઃ
આ રાણીવેશ ધારણ કરનાર સ્ત્રીઓ છે, જેમની ત્વચા કમળના ગર્ભ જેવી કોમળ અને સુવર્ણ રંગની છે, અને જેમની આંખો હંમેશા હલનચલન કરતી અને નીલકમળ જેવી છે.
ચામરૌઘા ઇમે ચન્દ્રકરસમ્પિણ્ડપાણ્ડુરાઃ । સ્થિરનિર્ઝરસઙ્કાશાઃ કાશપુષ્પચયા ઇવ
આ ચામરાંના જૂથો ચાંદનીની ઝાંખી ઝાંખી કિરણો જેવા ફિક્કા છે, સ્થિર અને વહેતા ઝરણાં જેવી શાંતિ ધરાવે છે, જાણે કાંશના ફૂલોની ગાંઠો હોય.
કાન્તાભિર્ અવધૂયન્તે વાલવ્યજનરાશયઃ । ઇમાસ્ તા નવવલ્લીભિઃ કુસુમાનામ્ ઇવર્દ્ધયઃ
આ વાળવયજનના ઢગલા સુંદર સ્ત્રીઓ દ્વારા હલાવાઈ રહ્યા છે, જેમ નવી લતાઓ પર ફૂલોની ગૂંચો લાગે છે.
ઇમાસ્ તા મત્તમાતઙ્ગઘટા ઘટિતમન્દિરાઃ । સકલ્પપાદપા મેરોર્ ઇવ શ્ર્ઙ્ગપરમ્પરાઃ
આ છે મસ્ત હાથીઓના જૂથ, જેમના સમૂહો મહેલ જેવી ભવ્યતા ધરાવે છે, જાણે મેરુ પર્વત પર કલ્પવૃક્ષોથી શોભતા શિખરોની પંક્તિઓ હોય.
એતે તે યમશર્વેન્દ્રકુબેરપ્રતિમૌજસઃ । સામન્તા વાસવસ્યેવ લોકપાલા મહીભૃતઃ
આ છે તે રાજાઓ, જેમની શક્તિ યમ, ઇન્દ્ર અને કુબેરને પણ ટક્કર આપે છે, જેમ ઇન્દ્ર માટે લોકપાલો હોય એમ, એમણે ધરતીના રક્ષક તરીકે સ્થાન મળ્યું છે.
ઇમાસ્ તાસ્ સર્વરત્નાઢ્યાસ્ સર્વાભિમતદાસ્ તતાઃ । કલ્પવૃક્ષલતાકુઞ્જસુન્દર્યો ગૃહપઙ્ક્તયઃ
અહીં એ ઘરોનાં પાંતિઓ છે, જે દરેક પ્રકારના રત્નોથી શોભાયમાન છે, દરેક ઈચ્છા પૂરી કરે છે અને કલ્પવૃક્ષ તથા લતાવટિકાની જેમ સુંદર લાગે છે.
ઇદં તત્ કીરજનતારાજ્યં પ્રાગ્ ભુક્તમ્ અદ્ય મે । આત્મજન્માન્તરાચાર ઇવ પ્રત્યક્ષતાં ગતમ્
આ એ કીરોની પ્રજાનું રાજ્ય છે, જે પહેલાં મેં માણ્યું હતું; હવે એ મારી આંખ સામે એમ દેખાય છે, જેમ મારા પોતાના ભૂતકાળના જીવનના અનુભવો.
સત્યસ્વપ્ન ઇવેદં મે જાગ્રતો ઽપિ પુરસ્ સ્થિતમ્ । ન જાને કિં કૃતોત્થાના માયેયં પ્રવિજૃમ્ભતે
આ બધું મારી સામે જાગૃત અવસ્થામાં પણ સાચા સ્વપ્ન જેવું ઊભું છે; મને ખબર નથી કે કયા કારણથી આ માયા ફેલાઈ રહી છે.