પુત્રપૌત્રસુહૃદ્ભૃત્યબન્ધુસ્વજનપેટકમ્ । યસ્યાતિવિસ્તીર્ણમ્ અભૂત્ પત્ત્રવૃન્દં તરોર્ ઇવ
એના પુત્રો, પૌત્રો, મિત્રો, નોકરો, સગા અને જ્ઞાતિઓનો વર્તુળ એટલો મોટો હતો કે, જાણે વૃક્ષ પર અનેક પાંદડા હોય એમ.
તસ્ય વૃદ્ધસ્ય તત્ સર્વં કલત્રં મૃત્યુર્ આચ્છિનત્ । અદ્રેઃ પુષ્પફલોપેતં મહાવનમ્ ઇવાનિલઃ
આ વૃદ્ધના બધા પરિવારજનોને મૃત્યુએ એમ જ છીનવી લીધા જેમ પર્વત પરના મોટા વનમાં પવન ફૂલો અને ફળો ઉડાવી જાય છે.
યસ્ તતો દેશમ્ ઉત્સૃજ્ય યયૌ કીરપુરાન્તરમ્ । વર્ષાણ્ય્ અષ્ટાવ્ અનુદ્વેગં તત્ર રાજા બભૂવ યઃ
પછી એ એ સ્થળ છોડીને કીરાપુરના બીજા ભાગમાં ગયો, ત્યાં એ આઠ વર્ષ સુધી નિરાંતે રાજા રહ્યો.
યસ્ તત્રાથ પરિજ્ઞાય જનૈર્ દૂરે તિરસ્કૃતઃ । યથા રાશિર્ અમેધ્યસ્ય યથા ગ્રામે વિષદ્રુમઃ
પણ ત્યાં લોકોએ એને ઓળખી લીધો અને દૂરથી જ ટાળી દીધો, જેમ ગામમાં કોઈ ઝેરી વૃક્ષ કે ગંદકીનો ઢગલો હોય એમ.
તતો જને ઽગ્નિં પ્રવિશત્ય્ આત્મના યો હુતાશનમ્ । આર્યતામ્ આર્યસંસર્ગાદ્ આર્યતઃ પ્રવિવેશ હ
પછી એ લોકોએ જોઈને પોતે જ અગ્નિમાં પ્રવેશ્યો; સજ્જનોના સંગથી એને પણ સજ્જનતા પ્રાપ્ત થઈ.
કિં ત્વમ્ એકં પ્રયત્નેન શ્વપચં પૃચ્છસિ પ્રભો । કિં તે બન્ધુર્ અસૌ કશ્ચિદ્ અભવત્ સંસ્તુતો ઽથ વા
પણ, પ્રભુ, તમે આ શ્વપચને એટલી ઉત્સુકતાથી કેમ પૂછો છો? શું એ તમારો કોઈ સગો છે કે તમે કદી એની પ્રશંસા કરી છે?
એવં કથયતો ગ્રામ્યાન્ ગાધિઃ પૃચ્છન્ પુનઃ પુનઃ । સર્વેષુ તત્ર ગ્રામેષુ માસમ્ એકમ્ ઉવાસ સઃ
આ રીતે, ગાધિએ ગામલોકોને વારંવાર પૂછતાં, એ બધા ગામોમાં એક મહિનો રોકાયો.
યથા તેનાનુભૂતં તચ્ છ્વપચત્વં તથૈવ તૈઃ । ગ્રામીણૈસ્ તસ્ય કથિતં સર્વૈર્ એવાવિખણ્ડિતમ્
જેમ ગાધિએ શ્વપચ બનવાનો અનુભવ કર્યો હતો, એ villagers એ પણ એ જ વાત નિખાલસપણે અને એકસુરે કહી.
અવ્યાહતં સકલહૂનમુખાદ્ અથૈતદ્ આકર્ણ્ય સમ્યગ્ અવલોક્ય યથાનુભૂતમ્ । ગાધિશ્ શશાઙ્કમલવદ્ ધૃદયે વિરૂઢં ગૂઢાકૃતિઃ પરમવિસ્મયમ્ આજગામ
દરેકના મોઢેથી એ વાત સ્પષ્ટ અને યથાવત સાંભળી, અને પોતે જે અનુભવ્યું હતું એ ધ્યાનપૂર્વક વિચારતાં, ગાધિના હૃદયમાં ચાંદ્રકલાની જેમ લૂકાયેલી અને ઊંડે વળી ગયેલી આશ્ચર્યની લાગણી ઊભી રહી.
લુઠિતં શ્વપચાગારં પુનર્ વિસ્મયવાન્ યયૌ । ગાધિર્ મનો હિ નાયાતિ તૃપ્તિમ્ આશ્ચર્યદર્શને
ગાધિ આશ્ચર્યચકિત થઈ ફરીથી શ્વપચના ઘર તરફ ગયો, કારણ કે મનને અદભુત વસ્તુઓ જોવામાં ક્યારેય સંતોષ થતો નથી.
તત્રાવલોકયામ્ આસ સ્થાનાનિ સદનાનિ ચ । કલ્પક્ષોભવિવૃત્તાનિ જગન્તીવામ્બુજોદ્ભવઃ
ત્યાં તેણે એ જગ્યાઓ અને ઘરો જોયા, જેમ કે કાલપવાતથી બધું ઉથલપાથલ થઈ ગયું હોય, જાણે કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માએ જગતને જળમાંથી ઊભું થતું જોયું હોય.
ઉવાચ સ્વાત્મનૈવેદમ્ અરણ્યે લુઠિતાલયે । શુષ્કાસ્થિમાલાવલિતે પિશાચક ઇવ ભ્રમન્
અરણેના એ ખંડેર બનેલા ઘરમાં, સૂકા હાડકાંની માળાઓથી ભરેલા, જાણે કોઈ પિશાચ ભટકે તેમ, તેણે પોતાના મનમાં કહ્યું:
ઇમાસ્ તા મૃતમાતઙ્ગદન્તમાલા વૃતૌ કૃતાઃ । અદ્યાપિ સંસ્થિતાઃ કલ્પં પ્રતિ મેરુશિખા ઇવ
આ મૃત ગજદંતની માળાઓ, ગોઠવેલી ઢગલીઓમાં, આજે પણ એમ જ ટકી રહી છે, જાણે મેરુ પર્વતની શિખાઓ કાલ્પિક સમય સુધી અડગ હોય.
ઇહ તદ્ વાનરીમાંસં પક્વં વંશાઙ્કુરૈસ્ સહ । ભુક્તં સુરાસવોન્મત્તૈસ્ સહ શ્વપચબન્ધુભિઃ
અહીં વાંદરાનું પકાવેલું માંસ અને વાંસના કોપરાં સાથે, દારૂ પીધેલા અને બહાર કાઢેલા મિત્રો સાથે મળીને ખાધું હતું.
આલિઙ્ગ્ય શ્વપચીં શ્યામામ્ ઇહ કેસરિચર્મણિ । સુપ્તમ્ આપીય મૈરેયં તિક્તં ગજમદૈર્ નવૈઃ
અહીં એક શ્યામવર્ણની બહાર કાઢેલી સ્ત્રીને સિંહની ખાલ પર ચાંપીને, તાજા હાથીના કસ્તૂરીથી મિશ્ર કડવું માદક પાન પીધા પછી ઊંઘી પડાયું હતું.
કૌલેયકકુટુમ્બિન્યઃ પિણ્યાકપરિવર્ધિતાઃ । ઇહ બદ્ધા વરત્રાભિર્ મૃતેભરદકાષ્ઠકે
અહીં બહાર કાઢેલા કુટુંબોની સ્ત્રીઓ, જેઓ જાડા અનાજથી ઉછરેલી હતી, મરેલા હાથીના દાઝવાના લાકડાં પર દોરીથી બાંધવામાં આવી હતી.
ઇહ વારણમુક્તાનાં તદ્ આસીત્ પિઠિરત્રયમ્ । પિનદ્ધં માહિષેણોગ્રચર્મણામ્બુદશોભિના
અહીં હાથીમૂક્તાની ત્રણ બેઠકો ગોઠવવામાં આવી હતી, જે ભયાનક મહિષની ચામડીથી બાંધેલી અને મેઘ જેવા કાળી ચમકતી હતી.
સ્થલીષ્વ્ એતાસુ તાસ્વ્ અત્ર સહ શ્વપચબાલકૈઃ । ચિરં વિલુલિતં ચૂતપત્ત્રપુઞ્જે પિકૈર્ ઇવ
આ મેદાનો પર, શ્વપચ બાળકો સાથે લાંબા સમય સુધી કેરીના પાંદડા કોકિલાઓ રમે તેમ વિખેરાઈ ગયા હતા.
રૂઢતદ્બાલનિશ્શ્વાસરણદ્વંશાનુવૃત્તિમત્ । ગીતં પીતં શુનીરક્તસાધિતાસવતોષિતૈઃ
ત્યાં એ બાળકોના ઉચ્છ્વાસ અને રડવાથી સંગીત ગવાયું, પીણું પીવાયું અને કૂતરાના લોહીથી બનેલા મદથી સંતોષ મળ્યો.
અત્ર સાર્ધં કુટુમ્બેન જન્યત્રેષુ કુટુમ્બિના । નૃત્તં તત્ કૃતમ્ ઉન્નાદં કલ્લોલૈર્ જલધાવ્ ઇવ
અહીં કુટુંબ અને સગાસંબંધીઓ સાથે ઘરમાલિકે નૃત્ય કર્યું, જે દરિયાની તરંગોની જેમ ગર્જનાભર્યું અને ઉલ્લાસભર્યું હતું.
અત્રોડ્ડયનલોલાનાં કાકભાસપતત્રિણામ્ । ધૃતાનામ્ અન્યઘાતાર્થં ગ્રથિતં વંશપઞ્જરમ્
અહીં ચંચળ કાગડા, બગલા અને અન્ય પક્ષીઓ માટે, તેમને પકડવા કે મારી નાખવા માટે વાંસની જાળી બનાવવામાં આવી હતી.
એવમ્પ્રાયાસ્ સ્મરન્ ગાધિઃ પ્રાક્તનીશ્ શ્વપચક્રિયાઃ । વિસ્મયોત્કમ્પિતશિરા ધાતુશ્ ચેષ્ટાઃ પરામૃશન્
આ રીતે વિચારતા ગાધીએ પોતે અગાઉ શ્વપચ તરીકે જે જે કામ કર્યા હતાં તે યાદ કર્યા. આ બધું યાદ કરતાં તેને આશ્ચર્યથી માથું ધ્રૂજી ઉઠ્યું અને શરીરના એ બધા હલનચલનને પણ તે મનમાં ફરીથી અનુભવતો ગયો.
ચચાલ તસ્માદ્ દીર્ઘેણ દેશાત્ કાલેન કાર્યવિત્ । હૂનમણ્ડલમ્ ઉત્સૃજ્ય પ્રાપ દેશાન્તરં ક્રમાત્
પછી લાંબા સમય પછી, તે સમજદાર માણસ એ પ્રદેશ છોડીને, શ્વપચોનું ગામ પાછળ મૂકી, ધીમે ધીમે બીજાં દેશમાં પહોંચી ગયો.
સમુલ્લઙ્ઘ્ય નદીશૈલમણ્ડલારણ્યસન્તતિમ્ । આસસાદ તુષારાદ્રિલગ્નં કીરજનાસ્પદમ્
નદીઓ, પર્વતો, જંગલ અને વનરાજીઓ પાર કરીને, તે તુષાર પર્વત પાસે વસેલા કીર લોકોના ગામડામાં પહોંચ્યો.
તત્ર પ્રાપ મહીપાલનગરં નગસન્નિભમ્ । જગદ્ભ્રમણખિન્નાત્મા સ્વર્લોકમ્ ઇવ નારદઃ
ત્યાં તેણે પર્વત જેટલું વિશાળ અને રાજાની હુકૂમવાળું શહેર જોયું. જગતભ્રમણથી થાકેલો મન લઈને, એ શહેરમાં એ રીતે પ્રવેશ્યો જેમ કે નારદ સ્વર્ગમાં જાય.
અથાત્મનાનુભૂતાનિ દૃષ્ટાન્ય્ આસેવિતાનિ ચ । સ્થાનાનિ નગરે પશ્યન્ પપ્રચ્છ જનમ્ આદૃતઃ
ત્યાં તેણે શહેરમાં પોતે અગાઉ જોયેલા અને અનુભવેલા સ્થળોને ફરી જોઈને, લોકોની આદરપૂર્વક પૂછપરછ કરી.
સાધો સ્મરસિ કચ્ચિત્ ત્વમ્ ઇહ શ્વપચમ્ ઈશ્વરમ્ । યદિ જાનાસિ તત્ તન્ મે કથયાશુ યથાવિધિ
ભલા માણસ, શું તમને અહીં કોઈ શ્વપચ રાજાને યાદ છે? જો તમે જાણો તો કૃપા કરીને બધું યોગ્ય રીતે અને તરત કહો.
અભૂદ્ ઇહાષ્ટૌ વર્ષાણિ શ્વપચો ભૂમિપો દ્વિજ । રાજત્વમ્ અર્પિતં યસ્ય નવમઙ્ગલહસ્તિના
હે દ્વિજ, અહીં આઠ વર્ષ સુધી એક શ્વપચ રાજા રહ્યો હતો, જેને નવમંગલ નામના હાથીએ રાજસત્તા આપી હતી.
અન્તે સ સમ્પરિજ્ઞાતસ્ સમ્પ્રવિષ્ટો હુતાશનમ્ । અત્ર દ્વાદશવર્ષાણિ સમતીતાનિ તાપસ
છેલ્લે, જ્યારે તેની ઓળખ થઈ ગઈ, ત્યારે તે અગ્નિમાં પ્રવેશી ગયો; એ વાતને અહીં બાર વર્ષ થઈ ગયા, હે તપસ્વી.
યં યં પૃચ્છત્ય્ અસૌ ગાધિર્ જનં જાતકુતૂહલઃ । તસ્ય તસ્ય મુખાદ્ એવં શૃણોત્ય્ અનુભવત્ય્ અપિ
ગાધિ, જ્યારે પણ કોઈ માણસને ઉત્સુકતાથી પૂછે છે, ત્યારે દરેકના મોઢેથી તે જે સાંભળે છે, એ જ પ્રમાણે અનુભવ પણ કરે છે.