ભુક્તં પીતં પુરા તેન યેષુ કર્પરકેષુ ચ । તૈર્ અસન્માત્રમલિનૈઃ પરિપૂર્ણૈર્ ઇવાવૃતમ્
ક્યારેક એ ત્યાં ખાધું-પિયું હતું; હવે ત્યાં ફેલાયેલા તૂટેલા વાસણોના ટુકડાં માત્ર અસ્તિત્વ વિના, ખાલીપાથી મલિન થઈને, આખું સ્થાન ભરાઈ ગયું હતું.
તાભિર્ એવાન્ત્રતન્ત્રીભિસ્ સંશુષ્કાભિર્ ઋતાવ્ ઋતૌ । તૃષ્ણાભિર્ ઇવ દીર્ઘાભિઃ પરિતઃ પરિવેષ્ટિતમ્
એ જ સુકાઈ ગયેલી આંતરડીઓ ઋતુ પછી ઋતુ એકબીજામાં ગૂંથાઈને, લાંબી તરસ જેવી ચારેય બાજુ ફેલાઈ ગઈ હતી.
ચિરમ્ આલોકયામ્ આસ સ તદ્ આત્મગૃહં સ્મયાત્ । પ્રાક્તનં શુષ્કશવતાં યાતં દેહમ્ ઇવાત્મવાન્
એણે લાંબો સમય પોતાનું એ ઘર જોઈને સ્મિત કર્યું; એ ઘર હવે જૂના સુકાઈ ગયેલા શરીર જેવું, શૂષ્ક અને નિર્જીવ બની ગયું હતું.
અથ વિસ્મયવાન્ એષ ગ્રામકં સમુપાયયૌ । ઉલ્લઙ્ઘ્ય મ્લેચ્છનગરમ્ આર્યદેશમ્ ઇવાધ્વગઃ
પછી, આશ્ચર્યથી ભરેલો તે ગામ તરફ ગયો, વિદેશીઓના શહેરને પાર કરીને જાણે કોઈ યાત્રિક આર્ય દેશમાં પ્રવેશે તેમ.
તત્રાપૃચ્છજ્ જનં સાધો કચ્ચિત્ સ્મરતિ ભો ભવાન્ । પ્રાગ્ વૃત્તમ્ અસ્ય ગ્રામસ્ય પર્યન્તે શ્વપચક્રમમ્
ત્યાં તેણે લોકોથી પૂછ્યું: 'ભલા માણસ, શું તમને આ ગામની જૂની ઘટનાઓ યાદ છે? ખાસ કરીને ગામના અંતે જ્યાં શ્વપચો રહેતા હતા, તે વિસ્તાર વિશે?'
સર્વ એવ હિ ધીમન્તશ્ ચિરવૃત્તમ્ અપિ સ્ફુટમ્ । કરસ્થમ્ ઇવ પશ્યન્તિ મયેતિ સુજનાચ્ છ્રુતમ્
કારણ કે, બધા જ બુદ્ધિશાળી લોકો જૂની ઘટનાઓને પણ સ્પષ્ટ રીતે જાણે હાથમાં રાખેલી વસ્તુ હોય તેમ જોઈ શકે છે—આવું મેં સારા લોકો પાસેથી સાંભળ્યું છે.
અત્ર શ્વપચમ્ એકાન્તવાસિનં વૃદ્ધમ્ ઉન્નતમ્ । સ્મરસ્ય્ એકં કિલ તમોદુઃખાનામ્ ઇવ દેહકમ્
અહીં, શું તમને એ એક વૃદ્ધ અને પ્રખ્યાત શ્વપચ યાદ છે, જે એકાંતમાં રહેતો હતો—જાણે અંધકાર અને દુઃખથી પીડાતા લોકોનું એક દેહ?
યદિ જાનાસિ ભોસ્ સાધો તન્ મે કથય તં જનમ્ । પાન્થસંશયવિચ્છેદે મહત્ પુણ્યફલં સ્મૃતમ્
હે સજજન, જો તમને ખબર હોય તો એ વ્યક્તિ વિશે મને કહો. મુસાફરનો સંશય દૂર કરવો મોટું પુણ્ય કામ માનવામાં આવે છે.
ભૂયો ભૂય ઇતિ ગ્રામ્યાઃ પૃષ્ટા ગાધિદ્વિજન્મના । અનલ્પસ્મયસંરમ્ભા આર્તેનેવ ચિકિત્સકાઃ
ગાધિના પુત્રે ગામલોકોને વારંવાર પૂછ્યું, તો તેઓ બહુ અભિમાન અને ઉતાવળથી, જાણે દર્દીને ડૉક્ટર જવાબ આપે એમ જવાબ આપતા.
યથા કથયસિ બ્રહ્મંસ્ તત્ તથા ન તદ્ અન્યથા । કટઞ્જનામા શ્વપચ ઇહાભૂદ્ દારુણાકૃતિઃ
હે બ્રાહ્મણ, તમે જે રીતે કહ્યું એ જ સાચું છે, એમાં કોઈ ફેર નથી. અહીં કટઞ્જન નામનો એક ભયાનક દેખાવાળો શ્વપચ રહેતો હતો.
પુત્રપૌત્રસુહૃદ્ભૃત્યબન્ધુસ્વજનપેટકમ્ । યસ્યાતિવિસ્તીર્ણમ્ અભૂત્ પત્ત્રવૃન્દં તરોર્ ઇવ
એના પુત્રો, પૌત્રો, મિત્રો, નોકરો, સગા અને જ્ઞાતિઓનો વર્તુળ એટલો મોટો હતો કે, જાણે વૃક્ષ પર અનેક પાંદડા હોય એમ.
તસ્ય વૃદ્ધસ્ય તત્ સર્વં કલત્રં મૃત્યુર્ આચ્છિનત્ । અદ્રેઃ પુષ્પફલોપેતં મહાવનમ્ ઇવાનિલઃ
આ વૃદ્ધના બધા પરિવારજનોને મૃત્યુએ એમ જ છીનવી લીધા જેમ પર્વત પરના મોટા વનમાં પવન ફૂલો અને ફળો ઉડાવી જાય છે.
યસ્ તતો દેશમ્ ઉત્સૃજ્ય યયૌ કીરપુરાન્તરમ્ । વર્ષાણ્ય્ અષ્ટાવ્ અનુદ્વેગં તત્ર રાજા બભૂવ યઃ
પછી એ એ સ્થળ છોડીને કીરાપુરના બીજા ભાગમાં ગયો, ત્યાં એ આઠ વર્ષ સુધી નિરાંતે રાજા રહ્યો.
યસ્ તત્રાથ પરિજ્ઞાય જનૈર્ દૂરે તિરસ્કૃતઃ । યથા રાશિર્ અમેધ્યસ્ય યથા ગ્રામે વિષદ્રુમઃ
પણ ત્યાં લોકોએ એને ઓળખી લીધો અને દૂરથી જ ટાળી દીધો, જેમ ગામમાં કોઈ ઝેરી વૃક્ષ કે ગંદકીનો ઢગલો હોય એમ.
તતો જને ઽગ્નિં પ્રવિશત્ય્ આત્મના યો હુતાશનમ્ । આર્યતામ્ આર્યસંસર્ગાદ્ આર્યતઃ પ્રવિવેશ હ
પછી એ લોકોએ જોઈને પોતે જ અગ્નિમાં પ્રવેશ્યો; સજ્જનોના સંગથી એને પણ સજ્જનતા પ્રાપ્ત થઈ.
કિં ત્વમ્ એકં પ્રયત્નેન શ્વપચં પૃચ્છસિ પ્રભો । કિં તે બન્ધુર્ અસૌ કશ્ચિદ્ અભવત્ સંસ્તુતો ઽથ વા
પણ, પ્રભુ, તમે આ શ્વપચને એટલી ઉત્સુકતાથી કેમ પૂછો છો? શું એ તમારો કોઈ સગો છે કે તમે કદી એની પ્રશંસા કરી છે?
એવં કથયતો ગ્રામ્યાન્ ગાધિઃ પૃચ્છન્ પુનઃ પુનઃ । સર્વેષુ તત્ર ગ્રામેષુ માસમ્ એકમ્ ઉવાસ સઃ
આ રીતે, ગાધિએ ગામલોકોને વારંવાર પૂછતાં, એ બધા ગામોમાં એક મહિનો રોકાયો.
યથા તેનાનુભૂતં તચ્ છ્વપચત્વં તથૈવ તૈઃ । ગ્રામીણૈસ્ તસ્ય કથિતં સર્વૈર્ એવાવિખણ્ડિતમ્
જેમ ગાધિએ શ્વપચ બનવાનો અનુભવ કર્યો હતો, એ villagers એ પણ એ જ વાત નિખાલસપણે અને એકસુરે કહી.
અવ્યાહતં સકલહૂનમુખાદ્ અથૈતદ્ આકર્ણ્ય સમ્યગ્ અવલોક્ય યથાનુભૂતમ્ । ગાધિશ્ શશાઙ્કમલવદ્ ધૃદયે વિરૂઢં ગૂઢાકૃતિઃ પરમવિસ્મયમ્ આજગામ
દરેકના મોઢેથી એ વાત સ્પષ્ટ અને યથાવત સાંભળી, અને પોતે જે અનુભવ્યું હતું એ ધ્યાનપૂર્વક વિચારતાં, ગાધિના હૃદયમાં ચાંદ્રકલાની જેમ લૂકાયેલી અને ઊંડે વળી ગયેલી આશ્ચર્યની લાગણી ઊભી રહી.
લુઠિતં શ્વપચાગારં પુનર્ વિસ્મયવાન્ યયૌ । ગાધિર્ મનો હિ નાયાતિ તૃપ્તિમ્ આશ્ચર્યદર્શને
ગાધિ આશ્ચર્યચકિત થઈ ફરીથી શ્વપચના ઘર તરફ ગયો, કારણ કે મનને અદભુત વસ્તુઓ જોવામાં ક્યારેય સંતોષ થતો નથી.
તત્રાવલોકયામ્ આસ સ્થાનાનિ સદનાનિ ચ । કલ્પક્ષોભવિવૃત્તાનિ જગન્તીવામ્બુજોદ્ભવઃ
ત્યાં તેણે એ જગ્યાઓ અને ઘરો જોયા, જેમ કે કાલપવાતથી બધું ઉથલપાથલ થઈ ગયું હોય, જાણે કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માએ જગતને જળમાંથી ઊભું થતું જોયું હોય.
ઉવાચ સ્વાત્મનૈવેદમ્ અરણ્યે લુઠિતાલયે । શુષ્કાસ્થિમાલાવલિતે પિશાચક ઇવ ભ્રમન્
અરણેના એ ખંડેર બનેલા ઘરમાં, સૂકા હાડકાંની માળાઓથી ભરેલા, જાણે કોઈ પિશાચ ભટકે તેમ, તેણે પોતાના મનમાં કહ્યું:
ઇમાસ્ તા મૃતમાતઙ્ગદન્તમાલા વૃતૌ કૃતાઃ । અદ્યાપિ સંસ્થિતાઃ કલ્પં પ્રતિ મેરુશિખા ઇવ
આ મૃત ગજદંતની માળાઓ, ગોઠવેલી ઢગલીઓમાં, આજે પણ એમ જ ટકી રહી છે, જાણે મેરુ પર્વતની શિખાઓ કાલ્પિક સમય સુધી અડગ હોય.
ઇહ તદ્ વાનરીમાંસં પક્વં વંશાઙ્કુરૈસ્ સહ । ભુક્તં સુરાસવોન્મત્તૈસ્ સહ શ્વપચબન્ધુભિઃ
અહીં વાંદરાનું પકાવેલું માંસ અને વાંસના કોપરાં સાથે, દારૂ પીધેલા અને બહાર કાઢેલા મિત્રો સાથે મળીને ખાધું હતું.
આલિઙ્ગ્ય શ્વપચીં શ્યામામ્ ઇહ કેસરિચર્મણિ । સુપ્તમ્ આપીય મૈરેયં તિક્તં ગજમદૈર્ નવૈઃ
અહીં એક શ્યામવર્ણની બહાર કાઢેલી સ્ત્રીને સિંહની ખાલ પર ચાંપીને, તાજા હાથીના કસ્તૂરીથી મિશ્ર કડવું માદક પાન પીધા પછી ઊંઘી પડાયું હતું.
કૌલેયકકુટુમ્બિન્યઃ પિણ્યાકપરિવર્ધિતાઃ । ઇહ બદ્ધા વરત્રાભિર્ મૃતેભરદકાષ્ઠકે
અહીં બહાર કાઢેલા કુટુંબોની સ્ત્રીઓ, જેઓ જાડા અનાજથી ઉછરેલી હતી, મરેલા હાથીના દાઝવાના લાકડાં પર દોરીથી બાંધવામાં આવી હતી.
ઇહ વારણમુક્તાનાં તદ્ આસીત્ પિઠિરત્રયમ્ । પિનદ્ધં માહિષેણોગ્રચર્મણામ્બુદશોભિના
અહીં હાથીમૂક્તાની ત્રણ બેઠકો ગોઠવવામાં આવી હતી, જે ભયાનક મહિષની ચામડીથી બાંધેલી અને મેઘ જેવા કાળી ચમકતી હતી.
સ્થલીષ્વ્ એતાસુ તાસ્વ્ અત્ર સહ શ્વપચબાલકૈઃ । ચિરં વિલુલિતં ચૂતપત્ત્રપુઞ્જે પિકૈર્ ઇવ
આ મેદાનો પર, શ્વપચ બાળકો સાથે લાંબા સમય સુધી કેરીના પાંદડા કોકિલાઓ રમે તેમ વિખેરાઈ ગયા હતા.
રૂઢતદ્બાલનિશ્શ્વાસરણદ્વંશાનુવૃત્તિમત્ । ગીતં પીતં શુનીરક્તસાધિતાસવતોષિતૈઃ
ત્યાં એ બાળકોના ઉચ્છ્વાસ અને રડવાથી સંગીત ગવાયું, પીણું પીવાયું અને કૂતરાના લોહીથી બનેલા મદથી સંતોષ મળ્યો.
અત્ર સાર્ધં કુટુમ્બેન જન્યત્રેષુ કુટુમ્બિના । નૃત્તં તત્ કૃતમ્ ઉન્નાદં કલ્લોલૈર્ જલધાવ્ ઇવ
અહીં કુટુંબ અને સગાસંબંધીઓ સાથે ઘરમાલિકે નૃત્ય કર્યું, જે દરિયાની તરંગોની જેમ ગર્જનાભર્યું અને ઉલ્લાસભર્યું હતું.