ઇતિ સઞ્ચિન્તયન્ ગન્તું મણ્ડલાન્તરમ્ આદરાત્ । ઉત્તસ્થૌ ભાસ્કરઃ પાર્શ્વં મેરોર્ દ્રષ્ટુમ્ ઇવોદ્યતઃ
આ રીતે વિચારીને, તે ઉત્સાહપૂર્વક બીજાં પ્રદેશ તરફ જવા ઊભો થયો, જાણે મેરુ પર્વતના કિનારે ઊગવા માટે સૂર્ય ઊભો થાય એમ.
વિનિર્ગત્યાવહન્ માર્ગે પ્રાવૃડોઘજવેન સઃ । દેશાન્ ઉલ્લઙ્ઘયામ્ આસ બહૂન્ વાતતરઙ્ગવત્
પછી તે વરસાદના પ્રવાહ જેવી ઝડપથી રસ્તે નીકળ્યો અને પવનની લહેર જેવો અનેક પ્રદેશો પાર કરી ગયો.
તુચ્છદેશજનાચારં હૂનમણ્ડલમ્ આસદત્ । કરભઃ કણ્ટકૌઘાર્થી કારઞ્જમ્ ઇવ કાનનમ્
પછી તે માણસવિહોણા અને સંસ્કારવિહોણા, સુન્ન વિસ્તારમાં ગયો, જાણે નાનો હાથી કાંટાળું ઝાડ શોધતો હોય કે જંગલમાં કારંજના વૃક્ષો વચ્ચે જાય.
તત્ર સંવિત્સ્થિતેનૈવ સન્નિવેશેન વૈ પુરઃ । અપશ્યદ્ ગ્રામકં કઞ્ચિદ્ ગન્ધર્વ ઇવ પત્તનમ્
ત્યાં, સંપૂર્ણ જાગૃત અને શાંત રહી, તેણે સામે એક નાનું ગામ જોયું, જે જાણે ગંધર્વોનું શહેર હોય એવું લાગતું હતું.
દદર્શ તસ્ય પર્યન્તે તમ્ એવ શ્વપચાલયમ્ । અધસ્ ત્રિભુવનસ્યેવ પાતાલે નરકવ્રજમ્
એ ગામના અંતે, તેણે એ જ ચંડાળનું ઘર જોયું, જે ત્રણ લોકના નીચે પાતાળમાં નરકના ટોળા જેવું લાગતું હતું.
ચિત્રચિન્તિતવિસ્તારિસન્નિવેશમયં પુરમ્ । ગન્ધર્વવદ્ અસાવ્ આત્મશ્વપચેશસ્ય દૃષ્ટવાન્
તેને એક શહેર દેખાયું, જેનું ગોઠવણી અને વિસ્તરણ એના માલિકના વિવિધ વિચારો અને કલ્પનાઓથી બનેલું હતું. એ શહેર જાણે ગંધર્વનું શહેર હોય એવું લાગતું, પણ એ તો એ શ્વપચ રાજાનું હતું.
તેનૈવ સન્નિવેશેન પ્રાગ્ દૃષ્ટં શ્વપચાસ્પદમ્ । તસ્ય કામ્ અપિ વૈરાગ્યપદવીમ્ અનયન્ મનઃ
એ જ ગોઠવણીમાં, જેમ પહેલા જોયું હતું, તેને શ્વપચનું નિવાસસ્થાન દેખાયું. એ જોઈને તેના મનમાં કોઈક પ્રકારનું વૈરાગ્ય ઊભું થયું.
પ્રાવૃડાસારલુઠિતં ભિત્તિજાતયવાઙ્કુરમ્ । પર્યસ્તચ્છાદનાર્ધાઙ્કં કિઞ્ચિદાદૃષ્ટકન્દરમ્
એ ઘર વરસાદના પાણીથી ધોવાઈ ગયું હતું, દીવાલની ચીરોમાંથી અંકુરો ઊગ્યા હતા, છાપરું અડધું તૂટી પડ્યું હતું અને ક્યાંક ક્યાંક ગુફાઓ ઝાંખી દેખાતી હતી.
દારિદ્ર્યં તં દૃઢમ્ ઇવ દૌર્ભાગ્યમ્ ઇવ કુટ્ટિતમ્ । ભ્રષ્ટાઙ્ગમ્ ઇવ દૌરાત્મ્યં દૌસ્સ્થિત્યમ્ ઇવ ખણ્ડિતમ્
ત્યાં તેને દારિદ્ર્ય એવું લાગ્યું જાણે દુર્ભાગ્ય જ પથ્થર થઈને ઊભું હોય, દુઃખ જાણે કાપી નાખેલા અંગો જેવું લાગતું અને વિનાશ જાણે સ્થિરતા તૂટી ગઈ હોય એવું જણાતું.
ગાધિદન્તાવદલિતૈર્ ગવાશ્વમહિષાસ્થિભિઃ । ધવલૈર્ વ્યાપ્તપર્યન્તં સાક્ષ્યં કર્તુમ્ ઇવ સ્થિતૈઃ
ગાધિના તૂટેલા દાંત જેવી સફેદ ગાય, ઘોડા અને મહિષના હાડકાંઓ આખા વિસ્તારમાં ફેલાઈ ગયા હતા, જાણે બધું જોઈને સાક્ષી આપી રહ્યું હોય.
ભુક્તં પીતં પુરા તેન યેષુ કર્પરકેષુ ચ । તૈર્ અસન્માત્રમલિનૈઃ પરિપૂર્ણૈર્ ઇવાવૃતમ્
ક્યારેક એ ત્યાં ખાધું-પિયું હતું; હવે ત્યાં ફેલાયેલા તૂટેલા વાસણોના ટુકડાં માત્ર અસ્તિત્વ વિના, ખાલીપાથી મલિન થઈને, આખું સ્થાન ભરાઈ ગયું હતું.
તાભિર્ એવાન્ત્રતન્ત્રીભિસ્ સંશુષ્કાભિર્ ઋતાવ્ ઋતૌ । તૃષ્ણાભિર્ ઇવ દીર્ઘાભિઃ પરિતઃ પરિવેષ્ટિતમ્
એ જ સુકાઈ ગયેલી આંતરડીઓ ઋતુ પછી ઋતુ એકબીજામાં ગૂંથાઈને, લાંબી તરસ જેવી ચારેય બાજુ ફેલાઈ ગઈ હતી.
ચિરમ્ આલોકયામ્ આસ સ તદ્ આત્મગૃહં સ્મયાત્ । પ્રાક્તનં શુષ્કશવતાં યાતં દેહમ્ ઇવાત્મવાન્
એણે લાંબો સમય પોતાનું એ ઘર જોઈને સ્મિત કર્યું; એ ઘર હવે જૂના સુકાઈ ગયેલા શરીર જેવું, શૂષ્ક અને નિર્જીવ બની ગયું હતું.
અથ વિસ્મયવાન્ એષ ગ્રામકં સમુપાયયૌ । ઉલ્લઙ્ઘ્ય મ્લેચ્છનગરમ્ આર્યદેશમ્ ઇવાધ્વગઃ
પછી, આશ્ચર્યથી ભરેલો તે ગામ તરફ ગયો, વિદેશીઓના શહેરને પાર કરીને જાણે કોઈ યાત્રિક આર્ય દેશમાં પ્રવેશે તેમ.
તત્રાપૃચ્છજ્ જનં સાધો કચ્ચિત્ સ્મરતિ ભો ભવાન્ । પ્રાગ્ વૃત્તમ્ અસ્ય ગ્રામસ્ય પર્યન્તે શ્વપચક્રમમ્
ત્યાં તેણે લોકોથી પૂછ્યું: 'ભલા માણસ, શું તમને આ ગામની જૂની ઘટનાઓ યાદ છે? ખાસ કરીને ગામના અંતે જ્યાં શ્વપચો રહેતા હતા, તે વિસ્તાર વિશે?'
સર્વ એવ હિ ધીમન્તશ્ ચિરવૃત્તમ્ અપિ સ્ફુટમ્ । કરસ્થમ્ ઇવ પશ્યન્તિ મયેતિ સુજનાચ્ છ્રુતમ્
કારણ કે, બધા જ બુદ્ધિશાળી લોકો જૂની ઘટનાઓને પણ સ્પષ્ટ રીતે જાણે હાથમાં રાખેલી વસ્તુ હોય તેમ જોઈ શકે છે—આવું મેં સારા લોકો પાસેથી સાંભળ્યું છે.
અત્ર શ્વપચમ્ એકાન્તવાસિનં વૃદ્ધમ્ ઉન્નતમ્ । સ્મરસ્ય્ એકં કિલ તમોદુઃખાનામ્ ઇવ દેહકમ્
અહીં, શું તમને એ એક વૃદ્ધ અને પ્રખ્યાત શ્વપચ યાદ છે, જે એકાંતમાં રહેતો હતો—જાણે અંધકાર અને દુઃખથી પીડાતા લોકોનું એક દેહ?
યદિ જાનાસિ ભોસ્ સાધો તન્ મે કથય તં જનમ્ । પાન્થસંશયવિચ્છેદે મહત્ પુણ્યફલં સ્મૃતમ્
હે સજજન, જો તમને ખબર હોય તો એ વ્યક્તિ વિશે મને કહો. મુસાફરનો સંશય દૂર કરવો મોટું પુણ્ય કામ માનવામાં આવે છે.
ભૂયો ભૂય ઇતિ ગ્રામ્યાઃ પૃષ્ટા ગાધિદ્વિજન્મના । અનલ્પસ્મયસંરમ્ભા આર્તેનેવ ચિકિત્સકાઃ
ગાધિના પુત્રે ગામલોકોને વારંવાર પૂછ્યું, તો તેઓ બહુ અભિમાન અને ઉતાવળથી, જાણે દર્દીને ડૉક્ટર જવાબ આપે એમ જવાબ આપતા.
યથા કથયસિ બ્રહ્મંસ્ તત્ તથા ન તદ્ અન્યથા । કટઞ્જનામા શ્વપચ ઇહાભૂદ્ દારુણાકૃતિઃ
હે બ્રાહ્મણ, તમે જે રીતે કહ્યું એ જ સાચું છે, એમાં કોઈ ફેર નથી. અહીં કટઞ્જન નામનો એક ભયાનક દેખાવાળો શ્વપચ રહેતો હતો.
પુત્રપૌત્રસુહૃદ્ભૃત્યબન્ધુસ્વજનપેટકમ્ । યસ્યાતિવિસ્તીર્ણમ્ અભૂત્ પત્ત્રવૃન્દં તરોર્ ઇવ
એના પુત્રો, પૌત્રો, મિત્રો, નોકરો, સગા અને જ્ઞાતિઓનો વર્તુળ એટલો મોટો હતો કે, જાણે વૃક્ષ પર અનેક પાંદડા હોય એમ.
તસ્ય વૃદ્ધસ્ય તત્ સર્વં કલત્રં મૃત્યુર્ આચ્છિનત્ । અદ્રેઃ પુષ્પફલોપેતં મહાવનમ્ ઇવાનિલઃ
આ વૃદ્ધના બધા પરિવારજનોને મૃત્યુએ એમ જ છીનવી લીધા જેમ પર્વત પરના મોટા વનમાં પવન ફૂલો અને ફળો ઉડાવી જાય છે.
યસ્ તતો દેશમ્ ઉત્સૃજ્ય યયૌ કીરપુરાન્તરમ્ । વર્ષાણ્ય્ અષ્ટાવ્ અનુદ્વેગં તત્ર રાજા બભૂવ યઃ
પછી એ એ સ્થળ છોડીને કીરાપુરના બીજા ભાગમાં ગયો, ત્યાં એ આઠ વર્ષ સુધી નિરાંતે રાજા રહ્યો.
યસ્ તત્રાથ પરિજ્ઞાય જનૈર્ દૂરે તિરસ્કૃતઃ । યથા રાશિર્ અમેધ્યસ્ય યથા ગ્રામે વિષદ્રુમઃ
પણ ત્યાં લોકોએ એને ઓળખી લીધો અને દૂરથી જ ટાળી દીધો, જેમ ગામમાં કોઈ ઝેરી વૃક્ષ કે ગંદકીનો ઢગલો હોય એમ.
તતો જને ઽગ્નિં પ્રવિશત્ય્ આત્મના યો હુતાશનમ્ । આર્યતામ્ આર્યસંસર્ગાદ્ આર્યતઃ પ્રવિવેશ હ
પછી એ લોકોએ જોઈને પોતે જ અગ્નિમાં પ્રવેશ્યો; સજ્જનોના સંગથી એને પણ સજ્જનતા પ્રાપ્ત થઈ.
કિં ત્વમ્ એકં પ્રયત્નેન શ્વપચં પૃચ્છસિ પ્રભો । કિં તે બન્ધુર્ અસૌ કશ્ચિદ્ અભવત્ સંસ્તુતો ઽથ વા
પણ, પ્રભુ, તમે આ શ્વપચને એટલી ઉત્સુકતાથી કેમ પૂછો છો? શું એ તમારો કોઈ સગો છે કે તમે કદી એની પ્રશંસા કરી છે?
એવં કથયતો ગ્રામ્યાન્ ગાધિઃ પૃચ્છન્ પુનઃ પુનઃ । સર્વેષુ તત્ર ગ્રામેષુ માસમ્ એકમ્ ઉવાસ સઃ
આ રીતે, ગાધિએ ગામલોકોને વારંવાર પૂછતાં, એ બધા ગામોમાં એક મહિનો રોકાયો.
યથા તેનાનુભૂતં તચ્ છ્વપચત્વં તથૈવ તૈઃ । ગ્રામીણૈસ્ તસ્ય કથિતં સર્વૈર્ એવાવિખણ્ડિતમ્
જેમ ગાધિએ શ્વપચ બનવાનો અનુભવ કર્યો હતો, એ villagers એ પણ એ જ વાત નિખાલસપણે અને એકસુરે કહી.
અવ્યાહતં સકલહૂનમુખાદ્ અથૈતદ્ આકર્ણ્ય સમ્યગ્ અવલોક્ય યથાનુભૂતમ્ । ગાધિશ્ શશાઙ્કમલવદ્ ધૃદયે વિરૂઢં ગૂઢાકૃતિઃ પરમવિસ્મયમ્ આજગામ
દરેકના મોઢેથી એ વાત સ્પષ્ટ અને યથાવત સાંભળી, અને પોતે જે અનુભવ્યું હતું એ ધ્યાનપૂર્વક વિચારતાં, ગાધિના હૃદયમાં ચાંદ્રકલાની જેમ લૂકાયેલી અને ઊંડે વળી ગયેલી આશ્ચર્યની લાગણી ઊભી રહી.
લુઠિતં શ્વપચાગારં પુનર્ વિસ્મયવાન્ યયૌ । ગાધિર્ મનો હિ નાયાતિ તૃપ્તિમ્ આશ્ચર્યદર્શને
ગાધિ આશ્ચર્યચકિત થઈ ફરીથી શ્વપચના ઘર તરફ ગયો, કારણ કે મનને અદભુત વસ્તુઓ જોવામાં ક્યારેય સંતોષ થતો નથી.