તતો ગ્રામેષુ મત્પૃષ્ટૈઃ પ્રોક્તં સકલજન્તુભિઃ । રાજા બભૂવ શ્વપચો વર્ષાણ્ય્ અષ્ટાવ્ ઇહેતિ તૈઃ
પછી, જ્યારે મેં ગામોમાં પૂછ્યું, ત્યારે બધાએ કહ્યું: 'અહીં ખરેખર એક શ્વપચ આઠ વર્ષ સુધી રાજા રહ્યો હતો.'
સ એવાન્તે પરિજ્ઞાતઃ પ્રવિષ્ટો જ્વલનં જવાત્ । તતો દ્વિજશતાનીહ પ્રવિષ્ટાનિ હુતાશનમ્
પછી, આ વાત અંતે જાણી, એ રાજા તરત જ અગ્નિમાં પ્રવેશી ગયો; ત્યારબાદ અહીં સૈંકડો બ્રાહ્મણોએ પણ હોળીમાં પ્રવેશ કર્યો.
ઇતિ તેષાં મુખાચ્ છ્રુત્વા તસ્માન્ નિર્ગત્ય મણ્ડલાત્ । પ્રયાગે ઽકરવં શુદ્ધ્યૈ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અહં દ્વિજ
આ બધું એમના મોઢેથી સાંભળી, હું એ પ્રદેશ છોડીને પ્રયાગ ગયો અને શુદ્ધિ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યું, બ્રાહ્મણ.
કૃત્વા ચાન્દ્રાયણસ્યાન્તે તૃતીયસ્યાદ્ય પારણમ્ । ઇહાહમ્ આગતસ્ તેન શ્રાન્તો ઽસ્મ્ય્ અતિકૃશો ઽસ્મિ ચ
આજે ત્રીજા ચાંદ્રાયણ વ્રતનું ઉપવાસ તોડી, હું અહીં આવ્યો છું. એ કારણે હું ખૂબ થાકી ગયો છું અને બહુ જ દુર્બળ પણ થયો છું.
ઇતિ શ્રુતવતા તેન ગાધિના સ તદા દ્વિજઃ । ભૂયઃ પૃષ્ટો ઽપ્ય્ એતદ્ એવ કથયામ્ આસ નાન્યથા
આવું સાંભળીને ગાધિએ તે બ્રાહ્મણને ફરીથી પૂછ્યું, પણ તેણે એ જ વાત ફરીથી કહી, બીજું કંઈ કહ્યું નહીં.
અથ વિસ્મયવાન્ ગાધિસ્ તાં નીત્વા તત્ર શર્વરીમ્ । જગદ્ગેહમહાદીપે રવાવ્ ઉદયમ્ આગતે
પછી ગાધિ આશ્ચર્યમાં પડી ત્યાં રાત વિતાવી, અને જ્યારે જગતને પ્રકાશ આપતો સૂર્ય ઉગ્યો,
કૃતે પ્રાતસ્તનવિધાવ્ આપૃચ્છ્યાશ્વ્ અતિથૌ ગતે । ઇદં સઞ્ચિન્તયામ્ આસ વિસ્મયોદ્ધુરયા ધિયા
સવારની ક્રિયા કરીને, અતિથિને ઘોડા પર વિદાય આપી, ગાધિ આશ્ચર્યથી ભરેલા મનથી વિચારવા લાગ્યા.
યન્ મયા સમ્ભ્રમે દૃષ્ટં સત્યં ભૂતં દ્વિજેન તત્ । ઉક્તં મમેતિ કિં નામ સ્યાન્ માયાશમ્બરે ક્રમઃ
મારે જે ભ્રમમાં જોઈને સાચું માન્યું હતું, તે બ્રાહ્મણે પણ સાચું કહી બતાવ્યું—પણ આ બધું માયાની લિલા છે, તેમાં શું સાચું અને શું ખોટું, એ સમજવું મુશ્કેલ છે.
યદ્ બન્ધુમધ્યે મરણં મયા તદ્ દૃષ્ટમ્ આત્મનઃ । સા માયૈવ ન સન્દેહશ્ શેષે પશ્યામિ સત્યતામ્
મારે જે પોતાના સગાં વચ્ચે પોતાનું મૃત્યુ જોયું, એ તો નિશ્ચિતપણે માત્ર માયા જ હતી—બાકીના મામલે મને હવે સાચી હકીકત દેખાય છે.
તદ્ આત્મશ્વપચોદન્તં દ્રષ્ટું તાવદ્ અખિન્નધીઃ । હૂનમણ્ડલપર્યન્તગ્રામં ગચ્છામિ સત્વરમ્
હવે હું નિડર મનથી, જ્યાં મને શ્વપચ તરીકે જન્મ મળ્યો હતો એવું કહેવાય છે, એ હૂન પ્રદેશની સીમા સુધીના ગામે ઝડપથી જઈને બધું જોઈ આવું છું.
ઇતિ સઞ્ચિન્તયન્ ગન્તું મણ્ડલાન્તરમ્ આદરાત્ । ઉત્તસ્થૌ ભાસ્કરઃ પાર્શ્વં મેરોર્ દ્રષ્ટુમ્ ઇવોદ્યતઃ
આ રીતે વિચારીને, તે ઉત્સાહપૂર્વક બીજાં પ્રદેશ તરફ જવા ઊભો થયો, જાણે મેરુ પર્વતના કિનારે ઊગવા માટે સૂર્ય ઊભો થાય એમ.
વિનિર્ગત્યાવહન્ માર્ગે પ્રાવૃડોઘજવેન સઃ । દેશાન્ ઉલ્લઙ્ઘયામ્ આસ બહૂન્ વાતતરઙ્ગવત્
પછી તે વરસાદના પ્રવાહ જેવી ઝડપથી રસ્તે નીકળ્યો અને પવનની લહેર જેવો અનેક પ્રદેશો પાર કરી ગયો.
તુચ્છદેશજનાચારં હૂનમણ્ડલમ્ આસદત્ । કરભઃ કણ્ટકૌઘાર્થી કારઞ્જમ્ ઇવ કાનનમ્
પછી તે માણસવિહોણા અને સંસ્કારવિહોણા, સુન્ન વિસ્તારમાં ગયો, જાણે નાનો હાથી કાંટાળું ઝાડ શોધતો હોય કે જંગલમાં કારંજના વૃક્ષો વચ્ચે જાય.
તત્ર સંવિત્સ્થિતેનૈવ સન્નિવેશેન વૈ પુરઃ । અપશ્યદ્ ગ્રામકં કઞ્ચિદ્ ગન્ધર્વ ઇવ પત્તનમ્
ત્યાં, સંપૂર્ણ જાગૃત અને શાંત રહી, તેણે સામે એક નાનું ગામ જોયું, જે જાણે ગંધર્વોનું શહેર હોય એવું લાગતું હતું.
દદર્શ તસ્ય પર્યન્તે તમ્ એવ શ્વપચાલયમ્ । અધસ્ ત્રિભુવનસ્યેવ પાતાલે નરકવ્રજમ્
એ ગામના અંતે, તેણે એ જ ચંડાળનું ઘર જોયું, જે ત્રણ લોકના નીચે પાતાળમાં નરકના ટોળા જેવું લાગતું હતું.
ચિત્રચિન્તિતવિસ્તારિસન્નિવેશમયં પુરમ્ । ગન્ધર્વવદ્ અસાવ્ આત્મશ્વપચેશસ્ય દૃષ્ટવાન્
તેને એક શહેર દેખાયું, જેનું ગોઠવણી અને વિસ્તરણ એના માલિકના વિવિધ વિચારો અને કલ્પનાઓથી બનેલું હતું. એ શહેર જાણે ગંધર્વનું શહેર હોય એવું લાગતું, પણ એ તો એ શ્વપચ રાજાનું હતું.
તેનૈવ સન્નિવેશેન પ્રાગ્ દૃષ્ટં શ્વપચાસ્પદમ્ । તસ્ય કામ્ અપિ વૈરાગ્યપદવીમ્ અનયન્ મનઃ
એ જ ગોઠવણીમાં, જેમ પહેલા જોયું હતું, તેને શ્વપચનું નિવાસસ્થાન દેખાયું. એ જોઈને તેના મનમાં કોઈક પ્રકારનું વૈરાગ્ય ઊભું થયું.
પ્રાવૃડાસારલુઠિતં ભિત્તિજાતયવાઙ્કુરમ્ । પર્યસ્તચ્છાદનાર્ધાઙ્કં કિઞ્ચિદાદૃષ્ટકન્દરમ્
એ ઘર વરસાદના પાણીથી ધોવાઈ ગયું હતું, દીવાલની ચીરોમાંથી અંકુરો ઊગ્યા હતા, છાપરું અડધું તૂટી પડ્યું હતું અને ક્યાંક ક્યાંક ગુફાઓ ઝાંખી દેખાતી હતી.
દારિદ્ર્યં તં દૃઢમ્ ઇવ દૌર્ભાગ્યમ્ ઇવ કુટ્ટિતમ્ । ભ્રષ્ટાઙ્ગમ્ ઇવ દૌરાત્મ્યં દૌસ્સ્થિત્યમ્ ઇવ ખણ્ડિતમ્
ત્યાં તેને દારિદ્ર્ય એવું લાગ્યું જાણે દુર્ભાગ્ય જ પથ્થર થઈને ઊભું હોય, દુઃખ જાણે કાપી નાખેલા અંગો જેવું લાગતું અને વિનાશ જાણે સ્થિરતા તૂટી ગઈ હોય એવું જણાતું.
ગાધિદન્તાવદલિતૈર્ ગવાશ્વમહિષાસ્થિભિઃ । ધવલૈર્ વ્યાપ્તપર્યન્તં સાક્ષ્યં કર્તુમ્ ઇવ સ્થિતૈઃ
ગાધિના તૂટેલા દાંત જેવી સફેદ ગાય, ઘોડા અને મહિષના હાડકાંઓ આખા વિસ્તારમાં ફેલાઈ ગયા હતા, જાણે બધું જોઈને સાક્ષી આપી રહ્યું હોય.
ભુક્તં પીતં પુરા તેન યેષુ કર્પરકેષુ ચ । તૈર્ અસન્માત્રમલિનૈઃ પરિપૂર્ણૈર્ ઇવાવૃતમ્
ક્યારેક એ ત્યાં ખાધું-પિયું હતું; હવે ત્યાં ફેલાયેલા તૂટેલા વાસણોના ટુકડાં માત્ર અસ્તિત્વ વિના, ખાલીપાથી મલિન થઈને, આખું સ્થાન ભરાઈ ગયું હતું.
તાભિર્ એવાન્ત્રતન્ત્રીભિસ્ સંશુષ્કાભિર્ ઋતાવ્ ઋતૌ । તૃષ્ણાભિર્ ઇવ દીર્ઘાભિઃ પરિતઃ પરિવેષ્ટિતમ્
એ જ સુકાઈ ગયેલી આંતરડીઓ ઋતુ પછી ઋતુ એકબીજામાં ગૂંથાઈને, લાંબી તરસ જેવી ચારેય બાજુ ફેલાઈ ગઈ હતી.
ચિરમ્ આલોકયામ્ આસ સ તદ્ આત્મગૃહં સ્મયાત્ । પ્રાક્તનં શુષ્કશવતાં યાતં દેહમ્ ઇવાત્મવાન્
એણે લાંબો સમય પોતાનું એ ઘર જોઈને સ્મિત કર્યું; એ ઘર હવે જૂના સુકાઈ ગયેલા શરીર જેવું, શૂષ્ક અને નિર્જીવ બની ગયું હતું.
અથ વિસ્મયવાન્ એષ ગ્રામકં સમુપાયયૌ । ઉલ્લઙ્ઘ્ય મ્લેચ્છનગરમ્ આર્યદેશમ્ ઇવાધ્વગઃ
પછી, આશ્ચર્યથી ભરેલો તે ગામ તરફ ગયો, વિદેશીઓના શહેરને પાર કરીને જાણે કોઈ યાત્રિક આર્ય દેશમાં પ્રવેશે તેમ.
તત્રાપૃચ્છજ્ જનં સાધો કચ્ચિત્ સ્મરતિ ભો ભવાન્ । પ્રાગ્ વૃત્તમ્ અસ્ય ગ્રામસ્ય પર્યન્તે શ્વપચક્રમમ્
ત્યાં તેણે લોકોથી પૂછ્યું: 'ભલા માણસ, શું તમને આ ગામની જૂની ઘટનાઓ યાદ છે? ખાસ કરીને ગામના અંતે જ્યાં શ્વપચો રહેતા હતા, તે વિસ્તાર વિશે?'
સર્વ એવ હિ ધીમન્તશ્ ચિરવૃત્તમ્ અપિ સ્ફુટમ્ । કરસ્થમ્ ઇવ પશ્યન્તિ મયેતિ સુજનાચ્ છ્રુતમ્
કારણ કે, બધા જ બુદ્ધિશાળી લોકો જૂની ઘટનાઓને પણ સ્પષ્ટ રીતે જાણે હાથમાં રાખેલી વસ્તુ હોય તેમ જોઈ શકે છે—આવું મેં સારા લોકો પાસેથી સાંભળ્યું છે.
અત્ર શ્વપચમ્ એકાન્તવાસિનં વૃદ્ધમ્ ઉન્નતમ્ । સ્મરસ્ય્ એકં કિલ તમોદુઃખાનામ્ ઇવ દેહકમ્
અહીં, શું તમને એ એક વૃદ્ધ અને પ્રખ્યાત શ્વપચ યાદ છે, જે એકાંતમાં રહેતો હતો—જાણે અંધકાર અને દુઃખથી પીડાતા લોકોનું એક દેહ?
યદિ જાનાસિ ભોસ્ સાધો તન્ મે કથય તં જનમ્ । પાન્થસંશયવિચ્છેદે મહત્ પુણ્યફલં સ્મૃતમ્
હે સજજન, જો તમને ખબર હોય તો એ વ્યક્તિ વિશે મને કહો. મુસાફરનો સંશય દૂર કરવો મોટું પુણ્ય કામ માનવામાં આવે છે.
ભૂયો ભૂય ઇતિ ગ્રામ્યાઃ પૃષ્ટા ગાધિદ્વિજન્મના । અનલ્પસ્મયસંરમ્ભા આર્તેનેવ ચિકિત્સકાઃ
ગાધિના પુત્રે ગામલોકોને વારંવાર પૂછ્યું, તો તેઓ બહુ અભિમાન અને ઉતાવળથી, જાણે દર્દીને ડૉક્ટર જવાબ આપે એમ જવાબ આપતા.
યથા કથયસિ બ્રહ્મંસ્ તત્ તથા ન તદ્ અન્યથા । કટઞ્જનામા શ્વપચ ઇહાભૂદ્ દારુણાકૃતિઃ
હે બ્રાહ્મણ, તમે જે રીતે કહ્યું એ જ સાચું છે, એમાં કોઈ ફેર નથી. અહીં કટઞ્જન નામનો એક ભયાનક દેખાવાળો શ્વપચ રહેતો હતો.