સ્મૃતસ્વરૂપો વદનમ્ ઉદ્દધ્રે સ જલાન્તરાત્ । શિશિરાન્તે પ્રબુદ્ધાત્મા સરોજમ્ ઇવ માધવઃ
પોતાનું સાચું સ્વરૂપ યાદ કરીને, તેણે પાણીમાંથી પોતાનું મુખ ઉપર ઉઠાવ્યું; જેમ શિયાળાની ઋતુ પૂરી થાય ત્યારે મનુષ્ય જાગૃત થાય છે, તેમ વસંત આવતાં કમળ ખીલે છે.
વનવારિકકુબ્વ્યોમવતીં વસુમતીમ્ ઇમામ્ । અન્યામ્ એવ પુરઃ પશ્યન્ પરં વિસ્મયમ્ આયયૌ
જંગલની તળાવમાં આકાશ દેખાય છે તેમ, તેણે સામે ધરતીને જાણે બીજી જ દુનિયા હોય એમ જોયી અને એ અદ્ભુત આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો.
કો ઽહં કિમ્ ઇવ પશ્યામિ કિમ્ અકાર્ષમ્ અહં કિલ । એવં વિચારયંશ્ ચિત્રં સભ્રૂભઙ્ગમ્ અભૂત્ ક્ષણમ્
'હું કોણ છું? હું શું જોઈ રહ્યો છું? મેં શું કર્યું?'—આ રીતે વિચારતો, એક ક્ષણ માટે તેના ભ્રૂ ભાંજાઈ ગયા અને તે આશ્ચર્યમાં પડી ગયો.
એતન્મુહૂર્તમાત્રેણ સમ્ભ્રમં દૃષ્ટવાન્ અહમ્ । ઇતિ વિજ્ઞાય સલિલાદ્ ઉદસ્થાદ્ ઉદયાર્કવત્
આ થોડા જ પળોમાં હું ગભરાટ અનુભવ્યો; એ સમજતાં જ, તે પાણીમાંથી ઉગતા સૂર્યની જેમ બહાર આવ્યો.
ચિન્તયામ્ આસ ચ તટે ક્વ મે માતા ક્વ મે પ્રિયા । યદ્ અહં મૃતિમ્ આયાતો મધ્યે માતૃમહેલયોઃ
કાંઠે ઊભો રહી વિચારવા લાગ્યો: મારી મા ક્યાં છે? મારી પ્રિય ક્યાં છે? કારણ કે હું તો મારી મા અને સાવકુમાત વચ્ચે મૃત્યુ પામ્યો હતો.
બાલસ્ય માતાપિતરૌ નષ્ટૌ કિલ મમામતેઃ । વાતનીતસ્ય પત્ત્રસ્ય વલ્લીવૃક્ષાવ્ ઇવાગ્નિના
બાળપણમાં જ મારા માતા-પિતા ગુમાવી બેઠો, મારો મન પણ ગૂંચવાયેલો હતો; જાણે પવનમાં ઉડી ગયેલું પાન અને બન્ને વેલીઓ અગ્નિમાં સળગી ગઈ હોય એમ.
અવિવાહો ઽસ્મિ જાનામિ ન સ્વરૂપમ્ અપિ સ્ત્રિયઃ । દુષ્ટાયાઃ ક્ષોભકારિણ્યા મદિરાયા ઇવ દ્વિજઃ
હું તો અવિવાહિત છું, સ્ત્રીનું સ્વરૂપ કેવું હોય છે એ પણ જાણતો નથી; જાણે કોઈ બ્રાહ્મણ દૂષિત અને ઉશ્કેરનાર માદક દ્રવ્ય વિશે અજાણ હોય એમ.
તસ્માદ્ એતદ્ અસદ્ભૂતમ્ અહં કિં નામ દૃષ્ટવાન્ । વિવિધારમ્ભસંરમ્ભં ગન્ધર્વો નગરં યથા
આથી, આ બધું ખોટું છે—હું સાચે શું જોયું? આ તો અનેક પ્રકારની શરૂઆતોની ગભરાટ છે, જેમ કે ગંધર્વનુ શહેર હોય એમ.
તદ્ આસ્તામ્ એતદ્ એષા હિ બન્ધુમધ્યમૃતસ્થિતિઃ । માયા મોહે મનાગ્ અસ્મિન્ ન સત્યમ્ ઉપલભ્યતે
ચાલો, રહેવા દઈએ; આ તો માત્ર સગાં-સંબંધી વચ્ચેની ક્ષણિક સ્થિતિ છે. આ માયા અને ભ્રમમાં, સત્યનો લેશ પણ મળતો નથી.
નિત્યમ્ એવમ્ અનન્તાસુ ભ્રમદૃષ્ટિષુ દેહિનામ્ । ચેતો ભ્રમતિ શાર્દૂલો વનરાજિષ્વ્ ઇવોન્મદઃ
હંમેશા, અનંત ભટકતી દૃષ્ટિઓમાં જીવાત્માઓનું મન જંગલમાં ઉશ્કેરાયેલા વાઘ જેવું ભટકતું રહે છે.
અવધીર્યેતિ તં ચિત્તમોહં ગાધિર્ નિનાય સઃ । દિનાનિ કતિચિત્ તસ્મિન્ સ્વક એવાશ્રમે તદા
એ મનના ભ્રમને અવગણીને ગાધિએ થોડા દિવસો સુધી પોતાના આશ્રમમાં જ રહ્યો.
એકદા ગાધિમ્ આગચ્છત્ કશ્ચિદ્ અન્નપ્રિયો ઽતિથિઃ । બ્રહ્માણમ્ ઇવ દુર્વાસાસ્ સ વિશશ્રામ સશ્રમઃ
એક દિવસ ગાધિ પાસે કોઈ ભોજનપ્રિય મહેમાન આવ્યો. તે થાકેલો હતો અને બ્રહ્માને મળવા આવેલા દુર્વાસા જેવા ત્યાં આરામ કરવા બેઠો.
પરમાં તૃપ્તિમ્ આનીતઃ ફલપુષ્પરસાશનૈઃ । સો ઽતિથિર્ ગાધિના તેન વસન્તેનેવ પાદપઃ
ગાધિએ તેને ફળ, ફૂલ અને મધથી ભરપૂર તૃપ્તિ આપી. એ મહેમાન વસંત ઋતુમાં વૃક્ષને મળતી પોષકતા જેવી તૃપ્તિ અનુભવી રહ્યો હતો.
અથ વન્દિતસન્ધ્યૌ તૌ કૃતજપ્યાવ્ ઉભાવ્ અપિ । ક્રમાચ્ છયનમ્ આસાદ્ય તસ્થતુર્ મૃદુપલ્લવમ્
પછી બંનેએ સાંજને વંદન કરી અને પોતપોતાના જપ પૂરા કર્યા. ધીમે ધીમે તેઓ પોતાના શયનસ્થાન પર ગયા અને નરમ પાંદડાં પર આરામથી સૂઈ ગયા.
તતઃ પ્રવવૃતે શાન્તા તયોસ્ તાપસયોઃ કથા । સ્વવ્યાપારોચિતા પુષ્પશ્રીર્ ઇવર્તુસ્ સ્વમાસયોઃ
પછી એ બંને તપસ્વીઓ વચ્ચે શાંત અને મીઠી વાતચીત શરૂ થઈ, જે દરેકના પોતાના વ્યવહારને અનુરૂપ હતી, જેમ ઋતુ પ્રમાણે ફૂલો ખીલતા હોય.
પપ્રચ્છાથાતિથિં ગાધિઃ પ્રસઙ્ગાપતિતં વચઃ । કિમ્ બ્રહ્મન્ સુકૃશાઙ્ગસ્ ત્વં કિમ્ ઇતિ શ્રમવાન્ અસિ
ગાધિએ એ અતિથિને, જે સંજોગવશ અહીં આવ્યો હતો, પૂછ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, તું એટલો દુર્બળ કેમ દેખાય છે અને તને આટલો થાક કેમ લાગ્યો છે?'
મમાતિકાર્શ્યશ્રમયોર્ ભગવઞ્ શૃણુ કારણમ્ । કથયામિ યથાભૂતં વયં નાસત્યવાદિનઃ
હે મહાનુભાવ, મારા આ અતિશય દુર્બળતા અને થાકનું કારણ સાંભળો. હું તમને સાચું જ કહું છું, કેમ કે અમે ક્યારેય ખોટું બોલતા નથી.
અસ્ત્ય્ અસ્મિન્ વસુધાપીઠે ઉત્તરાશાનિકુઞ્જકે । કીરો નામાતિવિખ્યાતશ્ શ્રીમાઞ્ જનપદો મહાન્
આ ધરતી પર, ઉત્તર દિશાના એક વનમાં, કીરો નામે એક બહુ પ્રસિદ્ધ અને સમૃદ્ધ પ્રદેશ છે, જે બહુ મોટો છે.
તત્રાહમ્ અવસં માસં પૂજ્યમાનઃ પુરે જનૈઃ । અનન્તાસ્વાદલોલાત્મચિત્તવેતાલમોહિતઃ
ત્યાં હું એક મહિનો રહ્યો હતો, શહેરના લોકોની બેહદ આદરપૂર્વકની સેવા મેળવી. પણ અનંત ભોગવિલાસ અને મનની મોહમાયામાં ફસાઈ ગયો હતો.
એકદૈકેન તત્રોક્તં કથાપ્રસ્તાવતઃ ક્વચિત્ । ઇહાભૂચ્ છ્વપચો રાજા વર્ષાણ્ય્ અષ્ટૌ દ્વિજેતિ મે
એક દિવસ વાતચીત દરમિયાન ત્યાં કોઈએ કહ્યું: 'અહીં એક શ્વપચ આઠ વર્ષ સુધી રાજા રહ્યો હતો, બ્રાહ્મણ.'
તતો ગ્રામેષુ મત્પૃષ્ટૈઃ પ્રોક્તં સકલજન્તુભિઃ । રાજા બભૂવ શ્વપચો વર્ષાણ્ય્ અષ્ટાવ્ ઇહેતિ તૈઃ
પછી, જ્યારે મેં ગામોમાં પૂછ્યું, ત્યારે બધાએ કહ્યું: 'અહીં ખરેખર એક શ્વપચ આઠ વર્ષ સુધી રાજા રહ્યો હતો.'
સ એવાન્તે પરિજ્ઞાતઃ પ્રવિષ્ટો જ્વલનં જવાત્ । તતો દ્વિજશતાનીહ પ્રવિષ્ટાનિ હુતાશનમ્
પછી, આ વાત અંતે જાણી, એ રાજા તરત જ અગ્નિમાં પ્રવેશી ગયો; ત્યારબાદ અહીં સૈંકડો બ્રાહ્મણોએ પણ હોળીમાં પ્રવેશ કર્યો.
ઇતિ તેષાં મુખાચ્ છ્રુત્વા તસ્માન્ નિર્ગત્ય મણ્ડલાત્ । પ્રયાગે ઽકરવં શુદ્ધ્યૈ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અહં દ્વિજ
આ બધું એમના મોઢેથી સાંભળી, હું એ પ્રદેશ છોડીને પ્રયાગ ગયો અને શુદ્ધિ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યું, બ્રાહ્મણ.
કૃત્વા ચાન્દ્રાયણસ્યાન્તે તૃતીયસ્યાદ્ય પારણમ્ । ઇહાહમ્ આગતસ્ તેન શ્રાન્તો ઽસ્મ્ય્ અતિકૃશો ઽસ્મિ ચ
આજે ત્રીજા ચાંદ્રાયણ વ્રતનું ઉપવાસ તોડી, હું અહીં આવ્યો છું. એ કારણે હું ખૂબ થાકી ગયો છું અને બહુ જ દુર્બળ પણ થયો છું.
ઇતિ શ્રુતવતા તેન ગાધિના સ તદા દ્વિજઃ । ભૂયઃ પૃષ્ટો ઽપ્ય્ એતદ્ એવ કથયામ્ આસ નાન્યથા
આવું સાંભળીને ગાધિએ તે બ્રાહ્મણને ફરીથી પૂછ્યું, પણ તેણે એ જ વાત ફરીથી કહી, બીજું કંઈ કહ્યું નહીં.
અથ વિસ્મયવાન્ ગાધિસ્ તાં નીત્વા તત્ર શર્વરીમ્ । જગદ્ગેહમહાદીપે રવાવ્ ઉદયમ્ આગતે
પછી ગાધિ આશ્ચર્યમાં પડી ત્યાં રાત વિતાવી, અને જ્યારે જગતને પ્રકાશ આપતો સૂર્ય ઉગ્યો,
કૃતે પ્રાતસ્તનવિધાવ્ આપૃચ્છ્યાશ્વ્ અતિથૌ ગતે । ઇદં સઞ્ચિન્તયામ્ આસ વિસ્મયોદ્ધુરયા ધિયા
સવારની ક્રિયા કરીને, અતિથિને ઘોડા પર વિદાય આપી, ગાધિ આશ્ચર્યથી ભરેલા મનથી વિચારવા લાગ્યા.
યન્ મયા સમ્ભ્રમે દૃષ્ટં સત્યં ભૂતં દ્વિજેન તત્ । ઉક્તં મમેતિ કિં નામ સ્યાન્ માયાશમ્બરે ક્રમઃ
મારે જે ભ્રમમાં જોઈને સાચું માન્યું હતું, તે બ્રાહ્મણે પણ સાચું કહી બતાવ્યું—પણ આ બધું માયાની લિલા છે, તેમાં શું સાચું અને શું ખોટું, એ સમજવું મુશ્કેલ છે.
યદ્ બન્ધુમધ્યે મરણં મયા તદ્ દૃષ્ટમ્ આત્મનઃ । સા માયૈવ ન સન્દેહશ્ શેષે પશ્યામિ સત્યતામ્
મારે જે પોતાના સગાં વચ્ચે પોતાનું મૃત્યુ જોયું, એ તો નિશ્ચિતપણે માત્ર માયા જ હતી—બાકીના મામલે મને હવે સાચી હકીકત દેખાય છે.
તદ્ આત્મશ્વપચોદન્તં દ્રષ્ટું તાવદ્ અખિન્નધીઃ । હૂનમણ્ડલપર્યન્તગ્રામં ગચ્છામિ સત્વરમ્
હવે હું નિડર મનથી, જ્યાં મને શ્વપચ તરીકે જન્મ મળ્યો હતો એવું કહેવાય છે, એ હૂન પ્રદેશની સીમા સુધીના ગામે ઝડપથી જઈને બધું જોઈ આવું છું.