રાજ્યસજ્જનસમ્પર્કપવિત્રીકૃતધીરધીઃ । ગવલશ્ ચિન્તયામ્ આસ શોકવ્યાકુલચેતનઃ
રાજ્યના સજ્જનોના સંગથી મન શુદ્ધ થયેલા ગવાલે, દુઃખથી વ્યાકુળ હૃદયથી વિચારવા લાગ્યો.
મદર્થમ્ અત્યનર્થો ઽયં દેશે ઽસ્મિન્ સ્થિતિમ્ આગતઃ । અકાલકલ્પાન્તસમસ્ સર્વનાયકનાશનઃ
મારા લીધે આ વિશાળ દુર્ભાગ્ય અહીં આવીને ટકી ગયું છે—જેમ કે સમય પૂરું થયા વગર જ યુગનો અંત આવી જાય અને બધા નેતાઓનો વિનાશ કરે છે.
કિં મે દુઃખિતજીવેન મરણં મે મહોત્સવઃ । લોકનિન્દ્યસ્ય દુર્જન્તોર્ જીવિતાન્ મરણં વરમ્
મારે દુઃખથી ભરેલી જિંદગીમાં શું રાખ્યું છે? મારે તો મૃત્યુ મહાન ઉત્સવ સમાન છે. દુનિયામાં નિંદિત અને દુષ્ટ માણસ માટે જીવતાં કરતાં મૃત્યુ વધારે સારું છે.
ઇતિ નિશ્ચિત્ય ગવલો જ્વલિતે જ્વલને પુરઃ । પતઙ્ગવદ્ અનુદ્વેગમ્ અકરોદ્ આહુતિં વપુઃ
આ રીતે નક્કી કરીને, ગવલાએ કોઈ ઉથલપાથલ વિના પોતાનું શરીર સામે ધધકતા અગ્નિમાં, પતંગિયાની જેમ, આહુતિ આપ્યું.
તસ્મિન્ બલાદ્ ગવલનામ્નિ હુતાશરાશૌ દેહે પતત્ય્ અવયવાકુલતાં પ્રયાતે । સ્વાઙ્ગાવદાહદહનસ્ફુરણાનુરોધાદ્ અન્તર્જલે ઝગિતિ બોધમ્ અવાપ ગાધિઃ
જ્યારે ગવલાનું શરીર જોરથી ગવલા નામના અગ્નિમાં પડ્યું અને તેના અંગો વિખેરાઈ ગયા, ત્યારે પોતાના શરીરમાંથી લાગેલી તીવ્ર જ્વાળાની અસરથી ગાધીએ તરત જ પાણીમાં જાગૃતિ મેળવી.
ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ । સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ
મુનિએ આ રીતે કહ્યું પછી દિવસ ધીરે ધીરે સાંજ તરફ વધ્યો અને સૂર્ય અસ્ત થયો. સભામાં બેઠેલા સૌએ નમસ્કાર કર્યા પછી નદીના કિનારે સ્નાન કરવા ગયા, અને સૂર્યકિરણો પણ તેમ સાથે ગયા.
મુહૂર્તદ્વિતયેનાથ ગાધેર્ આધિભરભ્રમાત્ । પ્રશશામાકુલીભાવો વેલાવત્ત્વમ્ ઇવામ્બુધેઃ
થોડા જ સમયમાં ગાધિની મનની ઉથલપાથલ દુઃખના ભારથી શાંત થઈ ગઈ, જેમ દરિયાની લહેરો ઓટે જાય છે તેમ.
પયોનિર્માણસમ્મોહાત્ તસ્માત્ સ વિરરામ હ । કલ્પાન્તસમયે બ્રહ્મા જગદ્વિરચનાદ્ ઇવ
પાણીના મોહથી થયેલી ગભરાહટથી તે સ્થિતિમાંથી તે બહાર આવ્યો, જેમ કલ્પના અંતે બ્રહ્મા જગતની રચના કરવી બંધ કરે છે તેમ.
બોધમ્ આપ શનૈશ્ શાન્તસ્ સ્વમ્ એવોન્નિદ્રધીરધીઃ । ક્ષીવતાયાં પ્રશાન્તાયાં યથા પરિણતાસવઃ
તેની જાગૃતિ ધીરે ધીરે પાછી આવી, તેનું મન શાંત થઈને પોતે જ જાગૃત થયું, જેમ પાકી ગયેલું મદિરા પોતે જ સ્થિર થઈ જાય છે તેમ.
અયં સો ઽહમ્ ઇદં કાર્યમ્ ઇદં નેતિ દદર્શ હ । નિશાવ્યપગમે લોકો યથા ક્ષીણતમઃપટે
જેમ રાતના અંતે અંધકાર દૂર થાય ત્યારે જગત સ્પષ્ટ દેખાય છે, તેમ તેણે સ્પષ્ટ જોઈ લીધું: 'આ હું છું, આ મારું કામ છે, આ નથી.'
સ્મૃતસ્વરૂપો વદનમ્ ઉદ્દધ્રે સ જલાન્તરાત્ । શિશિરાન્તે પ્રબુદ્ધાત્મા સરોજમ્ ઇવ માધવઃ
પોતાનું સાચું સ્વરૂપ યાદ કરીને, તેણે પાણીમાંથી પોતાનું મુખ ઉપર ઉઠાવ્યું; જેમ શિયાળાની ઋતુ પૂરી થાય ત્યારે મનુષ્ય જાગૃત થાય છે, તેમ વસંત આવતાં કમળ ખીલે છે.
વનવારિકકુબ્વ્યોમવતીં વસુમતીમ્ ઇમામ્ । અન્યામ્ એવ પુરઃ પશ્યન્ પરં વિસ્મયમ્ આયયૌ
જંગલની તળાવમાં આકાશ દેખાય છે તેમ, તેણે સામે ધરતીને જાણે બીજી જ દુનિયા હોય એમ જોયી અને એ અદ્ભુત આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો.
કો ઽહં કિમ્ ઇવ પશ્યામિ કિમ્ અકાર્ષમ્ અહં કિલ । એવં વિચારયંશ્ ચિત્રં સભ્રૂભઙ્ગમ્ અભૂત્ ક્ષણમ્
'હું કોણ છું? હું શું જોઈ રહ્યો છું? મેં શું કર્યું?'—આ રીતે વિચારતો, એક ક્ષણ માટે તેના ભ્રૂ ભાંજાઈ ગયા અને તે આશ્ચર્યમાં પડી ગયો.
એતન્મુહૂર્તમાત્રેણ સમ્ભ્રમં દૃષ્ટવાન્ અહમ્ । ઇતિ વિજ્ઞાય સલિલાદ્ ઉદસ્થાદ્ ઉદયાર્કવત્
આ થોડા જ પળોમાં હું ગભરાટ અનુભવ્યો; એ સમજતાં જ, તે પાણીમાંથી ઉગતા સૂર્યની જેમ બહાર આવ્યો.
ચિન્તયામ્ આસ ચ તટે ક્વ મે માતા ક્વ મે પ્રિયા । યદ્ અહં મૃતિમ્ આયાતો મધ્યે માતૃમહેલયોઃ
કાંઠે ઊભો રહી વિચારવા લાગ્યો: મારી મા ક્યાં છે? મારી પ્રિય ક્યાં છે? કારણ કે હું તો મારી મા અને સાવકુમાત વચ્ચે મૃત્યુ પામ્યો હતો.
બાલસ્ય માતાપિતરૌ નષ્ટૌ કિલ મમામતેઃ । વાતનીતસ્ય પત્ત્રસ્ય વલ્લીવૃક્ષાવ્ ઇવાગ્નિના
બાળપણમાં જ મારા માતા-પિતા ગુમાવી બેઠો, મારો મન પણ ગૂંચવાયેલો હતો; જાણે પવનમાં ઉડી ગયેલું પાન અને બન્ને વેલીઓ અગ્નિમાં સળગી ગઈ હોય એમ.
અવિવાહો ઽસ્મિ જાનામિ ન સ્વરૂપમ્ અપિ સ્ત્રિયઃ । દુષ્ટાયાઃ ક્ષોભકારિણ્યા મદિરાયા ઇવ દ્વિજઃ
હું તો અવિવાહિત છું, સ્ત્રીનું સ્વરૂપ કેવું હોય છે એ પણ જાણતો નથી; જાણે કોઈ બ્રાહ્મણ દૂષિત અને ઉશ્કેરનાર માદક દ્રવ્ય વિશે અજાણ હોય એમ.
તસ્માદ્ એતદ્ અસદ્ભૂતમ્ અહં કિં નામ દૃષ્ટવાન્ । વિવિધારમ્ભસંરમ્ભં ગન્ધર્વો નગરં યથા
આથી, આ બધું ખોટું છે—હું સાચે શું જોયું? આ તો અનેક પ્રકારની શરૂઆતોની ગભરાટ છે, જેમ કે ગંધર્વનુ શહેર હોય એમ.
તદ્ આસ્તામ્ એતદ્ એષા હિ બન્ધુમધ્યમૃતસ્થિતિઃ । માયા મોહે મનાગ્ અસ્મિન્ ન સત્યમ્ ઉપલભ્યતે
ચાલો, રહેવા દઈએ; આ તો માત્ર સગાં-સંબંધી વચ્ચેની ક્ષણિક સ્થિતિ છે. આ માયા અને ભ્રમમાં, સત્યનો લેશ પણ મળતો નથી.
નિત્યમ્ એવમ્ અનન્તાસુ ભ્રમદૃષ્ટિષુ દેહિનામ્ । ચેતો ભ્રમતિ શાર્દૂલો વનરાજિષ્વ્ ઇવોન્મદઃ
હંમેશા, અનંત ભટકતી દૃષ્ટિઓમાં જીવાત્માઓનું મન જંગલમાં ઉશ્કેરાયેલા વાઘ જેવું ભટકતું રહે છે.
અવધીર્યેતિ તં ચિત્તમોહં ગાધિર્ નિનાય સઃ । દિનાનિ કતિચિત્ તસ્મિન્ સ્વક એવાશ્રમે તદા
એ મનના ભ્રમને અવગણીને ગાધિએ થોડા દિવસો સુધી પોતાના આશ્રમમાં જ રહ્યો.
એકદા ગાધિમ્ આગચ્છત્ કશ્ચિદ્ અન્નપ્રિયો ઽતિથિઃ । બ્રહ્માણમ્ ઇવ દુર્વાસાસ્ સ વિશશ્રામ સશ્રમઃ
એક દિવસ ગાધિ પાસે કોઈ ભોજનપ્રિય મહેમાન આવ્યો. તે થાકેલો હતો અને બ્રહ્માને મળવા આવેલા દુર્વાસા જેવા ત્યાં આરામ કરવા બેઠો.
પરમાં તૃપ્તિમ્ આનીતઃ ફલપુષ્પરસાશનૈઃ । સો ઽતિથિર્ ગાધિના તેન વસન્તેનેવ પાદપઃ
ગાધિએ તેને ફળ, ફૂલ અને મધથી ભરપૂર તૃપ્તિ આપી. એ મહેમાન વસંત ઋતુમાં વૃક્ષને મળતી પોષકતા જેવી તૃપ્તિ અનુભવી રહ્યો હતો.
અથ વન્દિતસન્ધ્યૌ તૌ કૃતજપ્યાવ્ ઉભાવ્ અપિ । ક્રમાચ્ છયનમ્ આસાદ્ય તસ્થતુર્ મૃદુપલ્લવમ્
પછી બંનેએ સાંજને વંદન કરી અને પોતપોતાના જપ પૂરા કર્યા. ધીમે ધીમે તેઓ પોતાના શયનસ્થાન પર ગયા અને નરમ પાંદડાં પર આરામથી સૂઈ ગયા.
તતઃ પ્રવવૃતે શાન્તા તયોસ્ તાપસયોઃ કથા । સ્વવ્યાપારોચિતા પુષ્પશ્રીર્ ઇવર્તુસ્ સ્વમાસયોઃ
પછી એ બંને તપસ્વીઓ વચ્ચે શાંત અને મીઠી વાતચીત શરૂ થઈ, જે દરેકના પોતાના વ્યવહારને અનુરૂપ હતી, જેમ ઋતુ પ્રમાણે ફૂલો ખીલતા હોય.
પપ્રચ્છાથાતિથિં ગાધિઃ પ્રસઙ્ગાપતિતં વચઃ । કિમ્ બ્રહ્મન્ સુકૃશાઙ્ગસ્ ત્વં કિમ્ ઇતિ શ્રમવાન્ અસિ
ગાધિએ એ અતિથિને, જે સંજોગવશ અહીં આવ્યો હતો, પૂછ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, તું એટલો દુર્બળ કેમ દેખાય છે અને તને આટલો થાક કેમ લાગ્યો છે?'
મમાતિકાર્શ્યશ્રમયોર્ ભગવઞ્ શૃણુ કારણમ્ । કથયામિ યથાભૂતં વયં નાસત્યવાદિનઃ
હે મહાનુભાવ, મારા આ અતિશય દુર્બળતા અને થાકનું કારણ સાંભળો. હું તમને સાચું જ કહું છું, કેમ કે અમે ક્યારેય ખોટું બોલતા નથી.
અસ્ત્ય્ અસ્મિન્ વસુધાપીઠે ઉત્તરાશાનિકુઞ્જકે । કીરો નામાતિવિખ્યાતશ્ શ્રીમાઞ્ જનપદો મહાન્
આ ધરતી પર, ઉત્તર દિશાના એક વનમાં, કીરો નામે એક બહુ પ્રસિદ્ધ અને સમૃદ્ધ પ્રદેશ છે, જે બહુ મોટો છે.
તત્રાહમ્ અવસં માસં પૂજ્યમાનઃ પુરે જનૈઃ । અનન્તાસ્વાદલોલાત્મચિત્તવેતાલમોહિતઃ
ત્યાં હું એક મહિનો રહ્યો હતો, શહેરના લોકોની બેહદ આદરપૂર્વકની સેવા મેળવી. પણ અનંત ભોગવિલાસ અને મનની મોહમાયામાં ફસાઈ ગયો હતો.
એકદૈકેન તત્રોક્તં કથાપ્રસ્તાવતઃ ક્વચિત્ । ઇહાભૂચ્ છ્વપચો રાજા વર્ષાણ્ય્ અષ્ટૌ દ્વિજેતિ મે
એક દિવસ વાતચીત દરમિયાન ત્યાં કોઈએ કહ્યું: 'અહીં એક શ્વપચ આઠ વર્ષ સુધી રાજા રહ્યો હતો, બ્રાહ્મણ.'