ઇતિ નિર્ણીય નગરે નાગરા મન્ત્રિણસ્ તથા । અભિતો જ્વલયામ્ આસુશ્ ચિતાશ્ શતસહસ્રશઃ
આ રીતે નક્કી કરીને શહેરના લોકો અને મંત્રીઓએ શહેરમાં ચારેય બાજુએ લાખો ચિતાઓ સળગાવી દીધી.
જ્વલિતાસ્વ્ અભિતસ્ તાસુ તારકાસ્વ્ ઇવ ખે તદા । બભૂવ નગરં સર્વમ્ આક્રન્દપરમાનવમ્
જ્યારે ચિતાઓ સર્વત્ર ધધકતી હતી, ત્યારે આખું શહેર રડવાની અને હાહાકારથી ભરાઈ ગયું, જાણે આકાશમાં તારાઓ છવાઈ ગયા હોય.
કરુણારાવમુખરૈઃ કલત્રૈર્ બાષ્પવર્ષિભિઃ । અવષ્ટબ્ધજ્વલત્કુણ્ડપાતસજ્જજનવ્રજમ્
સ્ત્રીઓ દુઃખથી રડી રહી હતી અને આંખોમાંથી અશ્રુ વહાવી રહી હતી; લોકોના ટોળા ધધકતી ચિતાઓને ચાંપતા, તેમાં કૂદવા તૈયાર ઉભા હતા.
અગ્નિકુણ્ડપ્રવિષ્ટાનાં મન્ત્રિણાં ભૃત્યરોદનૈઃ । ક્રન્દદ્રથ્યં ધ્વનદ્ગર્તમ્ અરણ્યમ્ ઇવ મારુતૈઃ
જ્યારે મંત્રીઓ અગ્નિકુંડમાં પ્રવેશ્યા, ત્યારે ભૃત્યોના રડવાથી રસ્તાઓમાં રડાણો ગૂંજ્યા, જાણે પવનથી જંગલ ગૂંજી ઊઠ્યું હોય.
ચિતિદીપિતવિપ્રેન્દ્રમાંસમાંસલગન્ધયા । જાતનીહારમ્ ઉત્પાતવાત્યયાવકરૈર્ ધુતૈઃ
ચિતામાં સળગેલા વિદ્વાન બ્રાહ્મણોના માંસની વાસ ફેલાઈ ગઈ હતી, અને આપત્તિના તોફાની પવનથી રાખ ચારે બાજુ ઉડી રહી હતી.
વાતદીર્ઘવસાગન્ધધૂતાનીતખગોમ્ભિતૈઃ । અન્ત્રૈર્ વ્યોમગતૈશ્ છન્નં ભાસ્કરં જલદૈર્ ઇવ
પવનથી ફેલાયેલી સળગેલા ચરબીની દુર્ગંધથી વાતાવરણ ભરાઈ ગયું હતું, અને આંતરડાં ખેંચી લાવતાં પક્ષીઓથી આકાશ ઘેરાઈ ગયું હતું, જાણે મેઘોથી સૂર્ય છુપાઈ ગયો હોય.
વાતોદ્ધૂતચિતાવહ્નિપ્રજ્વલત્પુરમણ્ડલમ્ । ઉડ્ડીનાગ્નિકણવ્રાતતારાક્રાન્તદિગન્તરમ્
પવનથી ઉડતી ચિતાની આગથી આખું શહેર પ્રજ્વલિત થઈ ગયું હતું, અને ઉડતાં અગ્નિચિંચોળાંથી દિશાઓ તારાઓથી ભરાઈ ગઈ હતી.
પ્રમત્તતસ્કરં ક્રન્દદ્બાલકાન્તકુમારકમ્ । સન્ત્રસ્તનાગરાપાસ્તજીવિતાસ્થમ્ અસંસ્થિતિ
મદમાં ચૂર ચોરો હતા, બાળકો અને યુવાનો રડતાં હતાં, અને ડરાયેલા નાગરિકો પોતાનું જીવન છોડી રહ્યા હતાં, બધું અસ્થિર બની ગયું હતું.
અરક્ષિતગૃહં ચૌરલુણ્ઠિતાખિલસઞ્ચયમ્ । ત્યક્તપુત્રકલત્રં ચ મરણવ્યગ્રનાગરમ્
ઘરો રક્ષણ વિના હતા, ચોરોએ બધું સંપત્તિ લૂંટી લીધી હતી, અને નગરવાસીઓ પોતાના બાળકો અને પત્નીઓને છોડી, મૃત્યુ તરફ દોડી રહ્યા હતાં.
તસ્મિંસ્ તથા વર્તમાને કષ્ટે વિધિવિપર્યયે । અશેષજનતાનાશે કલ્પાન્તસદૃશસ્થિતૌ
આવી ભયાનક અને ઉલટફેરવાળી સ્થિતિમાં, જ્યારે બધા લોકો નાશ પામતા હતા, ત્યારે એ દ્રશ્ય યુગના અંત જેવું લાગતું હતું.
રાજ્યસજ્જનસમ્પર્કપવિત્રીકૃતધીરધીઃ । ગવલશ્ ચિન્તયામ્ આસ શોકવ્યાકુલચેતનઃ
રાજ્યના સજ્જનોના સંગથી મન શુદ્ધ થયેલા ગવાલે, દુઃખથી વ્યાકુળ હૃદયથી વિચારવા લાગ્યો.
મદર્થમ્ અત્યનર્થો ઽયં દેશે ઽસ્મિન્ સ્થિતિમ્ આગતઃ । અકાલકલ્પાન્તસમસ્ સર્વનાયકનાશનઃ
મારા લીધે આ વિશાળ દુર્ભાગ્ય અહીં આવીને ટકી ગયું છે—જેમ કે સમય પૂરું થયા વગર જ યુગનો અંત આવી જાય અને બધા નેતાઓનો વિનાશ કરે છે.
કિં મે દુઃખિતજીવેન મરણં મે મહોત્સવઃ । લોકનિન્દ્યસ્ય દુર્જન્તોર્ જીવિતાન્ મરણં વરમ્
મારે દુઃખથી ભરેલી જિંદગીમાં શું રાખ્યું છે? મારે તો મૃત્યુ મહાન ઉત્સવ સમાન છે. દુનિયામાં નિંદિત અને દુષ્ટ માણસ માટે જીવતાં કરતાં મૃત્યુ વધારે સારું છે.
ઇતિ નિશ્ચિત્ય ગવલો જ્વલિતે જ્વલને પુરઃ । પતઙ્ગવદ્ અનુદ્વેગમ્ અકરોદ્ આહુતિં વપુઃ
આ રીતે નક્કી કરીને, ગવલાએ કોઈ ઉથલપાથલ વિના પોતાનું શરીર સામે ધધકતા અગ્નિમાં, પતંગિયાની જેમ, આહુતિ આપ્યું.
તસ્મિન્ બલાદ્ ગવલનામ્નિ હુતાશરાશૌ દેહે પતત્ય્ અવયવાકુલતાં પ્રયાતે । સ્વાઙ્ગાવદાહદહનસ્ફુરણાનુરોધાદ્ અન્તર્જલે ઝગિતિ બોધમ્ અવાપ ગાધિઃ
જ્યારે ગવલાનું શરીર જોરથી ગવલા નામના અગ્નિમાં પડ્યું અને તેના અંગો વિખેરાઈ ગયા, ત્યારે પોતાના શરીરમાંથી લાગેલી તીવ્ર જ્વાળાની અસરથી ગાધીએ તરત જ પાણીમાં જાગૃતિ મેળવી.
ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ । સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ
મુનિએ આ રીતે કહ્યું પછી દિવસ ધીરે ધીરે સાંજ તરફ વધ્યો અને સૂર્ય અસ્ત થયો. સભામાં બેઠેલા સૌએ નમસ્કાર કર્યા પછી નદીના કિનારે સ્નાન કરવા ગયા, અને સૂર્યકિરણો પણ તેમ સાથે ગયા.
મુહૂર્તદ્વિતયેનાથ ગાધેર્ આધિભરભ્રમાત્ । પ્રશશામાકુલીભાવો વેલાવત્ત્વમ્ ઇવામ્બુધેઃ
થોડા જ સમયમાં ગાધિની મનની ઉથલપાથલ દુઃખના ભારથી શાંત થઈ ગઈ, જેમ દરિયાની લહેરો ઓટે જાય છે તેમ.
પયોનિર્માણસમ્મોહાત્ તસ્માત્ સ વિરરામ હ । કલ્પાન્તસમયે બ્રહ્મા જગદ્વિરચનાદ્ ઇવ
પાણીના મોહથી થયેલી ગભરાહટથી તે સ્થિતિમાંથી તે બહાર આવ્યો, જેમ કલ્પના અંતે બ્રહ્મા જગતની રચના કરવી બંધ કરે છે તેમ.
બોધમ્ આપ શનૈશ્ શાન્તસ્ સ્વમ્ એવોન્નિદ્રધીરધીઃ । ક્ષીવતાયાં પ્રશાન્તાયાં યથા પરિણતાસવઃ
તેની જાગૃતિ ધીરે ધીરે પાછી આવી, તેનું મન શાંત થઈને પોતે જ જાગૃત થયું, જેમ પાકી ગયેલું મદિરા પોતે જ સ્થિર થઈ જાય છે તેમ.
અયં સો ઽહમ્ ઇદં કાર્યમ્ ઇદં નેતિ દદર્શ હ । નિશાવ્યપગમે લોકો યથા ક્ષીણતમઃપટે
જેમ રાતના અંતે અંધકાર દૂર થાય ત્યારે જગત સ્પષ્ટ દેખાય છે, તેમ તેણે સ્પષ્ટ જોઈ લીધું: 'આ હું છું, આ મારું કામ છે, આ નથી.'
સ્મૃતસ્વરૂપો વદનમ્ ઉદ્દધ્રે સ જલાન્તરાત્ । શિશિરાન્તે પ્રબુદ્ધાત્મા સરોજમ્ ઇવ માધવઃ
પોતાનું સાચું સ્વરૂપ યાદ કરીને, તેણે પાણીમાંથી પોતાનું મુખ ઉપર ઉઠાવ્યું; જેમ શિયાળાની ઋતુ પૂરી થાય ત્યારે મનુષ્ય જાગૃત થાય છે, તેમ વસંત આવતાં કમળ ખીલે છે.
વનવારિકકુબ્વ્યોમવતીં વસુમતીમ્ ઇમામ્ । અન્યામ્ એવ પુરઃ પશ્યન્ પરં વિસ્મયમ્ આયયૌ
જંગલની તળાવમાં આકાશ દેખાય છે તેમ, તેણે સામે ધરતીને જાણે બીજી જ દુનિયા હોય એમ જોયી અને એ અદ્ભુત આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો.
કો ઽહં કિમ્ ઇવ પશ્યામિ કિમ્ અકાર્ષમ્ અહં કિલ । એવં વિચારયંશ્ ચિત્રં સભ્રૂભઙ્ગમ્ અભૂત્ ક્ષણમ્
'હું કોણ છું? હું શું જોઈ રહ્યો છું? મેં શું કર્યું?'—આ રીતે વિચારતો, એક ક્ષણ માટે તેના ભ્રૂ ભાંજાઈ ગયા અને તે આશ્ચર્યમાં પડી ગયો.
એતન્મુહૂર્તમાત્રેણ સમ્ભ્રમં દૃષ્ટવાન્ અહમ્ । ઇતિ વિજ્ઞાય સલિલાદ્ ઉદસ્થાદ્ ઉદયાર્કવત્
આ થોડા જ પળોમાં હું ગભરાટ અનુભવ્યો; એ સમજતાં જ, તે પાણીમાંથી ઉગતા સૂર્યની જેમ બહાર આવ્યો.
ચિન્તયામ્ આસ ચ તટે ક્વ મે માતા ક્વ મે પ્રિયા । યદ્ અહં મૃતિમ્ આયાતો મધ્યે માતૃમહેલયોઃ
કાંઠે ઊભો રહી વિચારવા લાગ્યો: મારી મા ક્યાં છે? મારી પ્રિય ક્યાં છે? કારણ કે હું તો મારી મા અને સાવકુમાત વચ્ચે મૃત્યુ પામ્યો હતો.
બાલસ્ય માતાપિતરૌ નષ્ટૌ કિલ મમામતેઃ । વાતનીતસ્ય પત્ત્રસ્ય વલ્લીવૃક્ષાવ્ ઇવાગ્નિના
બાળપણમાં જ મારા માતા-પિતા ગુમાવી બેઠો, મારો મન પણ ગૂંચવાયેલો હતો; જાણે પવનમાં ઉડી ગયેલું પાન અને બન્ને વેલીઓ અગ્નિમાં સળગી ગઈ હોય એમ.
અવિવાહો ઽસ્મિ જાનામિ ન સ્વરૂપમ્ અપિ સ્ત્રિયઃ । દુષ્ટાયાઃ ક્ષોભકારિણ્યા મદિરાયા ઇવ દ્વિજઃ
હું તો અવિવાહિત છું, સ્ત્રીનું સ્વરૂપ કેવું હોય છે એ પણ જાણતો નથી; જાણે કોઈ બ્રાહ્મણ દૂષિત અને ઉશ્કેરનાર માદક દ્રવ્ય વિશે અજાણ હોય એમ.
તસ્માદ્ એતદ્ અસદ્ભૂતમ્ અહં કિં નામ દૃષ્ટવાન્ । વિવિધારમ્ભસંરમ્ભં ગન્ધર્વો નગરં યથા
આથી, આ બધું ખોટું છે—હું સાચે શું જોયું? આ તો અનેક પ્રકારની શરૂઆતોની ગભરાટ છે, જેમ કે ગંધર્વનુ શહેર હોય એમ.
તદ્ આસ્તામ્ એતદ્ એષા હિ બન્ધુમધ્યમૃતસ્થિતિઃ । માયા મોહે મનાગ્ અસ્મિન્ ન સત્યમ્ ઉપલભ્યતે
ચાલો, રહેવા દઈએ; આ તો માત્ર સગાં-સંબંધી વચ્ચેની ક્ષણિક સ્થિતિ છે. આ માયા અને ભ્રમમાં, સત્યનો લેશ પણ મળતો નથી.
નિત્યમ્ એવમ્ અનન્તાસુ ભ્રમદૃષ્ટિષુ દેહિનામ્ । ચેતો ભ્રમતિ શાર્દૂલો વનરાજિષ્વ્ ઇવોન્મદઃ
હંમેશા, અનંત ભટકતી દૃષ્ટિઓમાં જીવાત્માઓનું મન જંગલમાં ઉશ્કેરાયેલા વાઘ જેવું ભટકતું રહે છે.