ઇહ રાજા ભવન્તં વા કચ્ચિદ્ ગેયકલાવિદમ્ । રક્તકણ્ઠં માનયતિ રાગવાન્ ઇવ કોકિલમ્
અહીં રાજા તમને, જે ગીત ગાવામાં નિપુણ છો અને જેમના સ્વરમાં લાગણી છે, એવું માન આપે છે કે કેમ? જેમ પ્રેમાળ કોયલને માન મળે છે.
આપૂરયતિ વા કચ્ચિદ્ ગૃહવસ્ત્રાશનાર્પણૈઃ । મધુસ્ તમાલવિટપં ફલપત્ત્રરસૈર્ ઇવ
અથવા, અહીં કોઈ તમને ઘરનાં વસ્ત્રો અને ભોજન આપી ખુશ કરે છે કે કેમ? જેમ મધમાખીઓ તમાળ વૃક્ષને તેના ફળ અને પાંદડાના રસથી ભર देती હોય તેમ.
દર્શનેન તવાદ્યાહં પરાં નિર્વૃતિમ્ આગતઃ । પદ્મસ્ સૂર્યોદયેનેવ ચન્દ્રોદય ઇવોદધિઃ
આજે તમારું દર્શન કરીને હું અત્યંત સંતોષ પામ્યો છું—જેમ સૂર્યોદયે કમળ ખીલે છે અથવા ચંદ્રોદયે દરિયો આનંદિત થાય છે તેમ.
આનન્દાનામ્ અશેષાણાં લાભાનાં મહતામ્ અપિ । વિશ્રામાણામ્ અનન્તાનાં સીમાન્તો બન્ધુદર્શનમ્
મિત્રને જોવા એ બધાં આનંદો, મોટા લાભો અને અનંત આરામોનો અંત છે.
શ્વપચે પ્રવદત્ય્ એવં રાજા તાવત્ તયા તયા । ચકાર તત્કાલજયા ચેષ્ટયૈવાવધીરણમ્
રાજા જ્યારે એ ચંડાળ સાથે આમ બોલી રહ્યો હતો, ત્યારે એ સ્ત્રીએ તરત જ પોતાની હાવભાવથી અવગણના દર્શાવી.
તાવદ્ વાતાયનગતાઃ કાન્તાઃ પ્રકૃતયસ્ તથા । શ્વપચો ઽયમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા મ્લાનતામ્ અલમ્ આયયુઃ
એ સમયે બારી પાસે બેઠેલી રાણીઓ અને દાસીઓએ, 'આ તો ચંડાળ છે' એવું જાણીને, આખરે ઉદાસ થઈ ગઈ.
પદ્માસ્ તુષારવૃષ્ટ્યેવ ગ્રામાસ્ સાવગ્રહા ઇવ । દાવવન્ત ઇવાદ્રીન્દ્રા નાગરા ન વિરેજિરે
પદ્મો તો બરફની વરસાદથી પીડાયેલા ગામ જેવાં, શહેરો દુઃખથી ઘેરાયેલા જેવા અને પર્વતો આગથી સળગેલા જેવા દેખાતા, એમ બધું જ તેજ ગુમાવી બેઠું હતું.
નૃપો ઽવધીરયામ્ આસ સ તાં સ્વજનસઙ્કથામ્ । વૃક્ષાગ્રગતમાર્જારફેક્કારં મૃગરાડ્ ઇવ
રાજાએ પોતાના લોકો વચ્ચેની એ વાતચીતને અવગણ કરી, જેમ સિંહ વૃક્ષની ટોચ પર બેઠેલા બિલાડીના ફુફકારને ધ્યાનમાં લેતો નથી.
સત્વરં પ્રવિવેશાન્તઃપુરમ્ આમ્લાનમાનવમ્ । રાજહંસ ઇવાવર્ષસીદત્સરસિજં સરઃ
એ તુરંત અંદરની મહેલમાં પ્રવેશ્યો, તેનું ગર્વ ઓગળી ગયું હતું, જેમ રાજહંસ સુકાઈ ગયેલા કમળના તળાવ પાસે જાય છે.
સર્વાવયવવિશ્રાન્તાં મ્લાનતામ્ અલમ્ આયયૌ । જાનુસ્તમ્ભાન્તરમહારન્ધ્રસ્થાગ્નિર્ ઇવ દ્રુમઃ
તેના શરીરના બધા અંગો થાકી ગયા હતા, મન દુઃખથી ભરાઈ ગયું હતું, જેમ વૃક્ષની અંદર ઊંડે છુપાયેલો અગ્નિ તેને અંદરથી બળી નાખે છે.
તત્રાપશ્યદ્ અસૌ સર્વં વિષણ્ણવદનં જનમ્ । જાલં કુઙ્કુમપુષ્પાણાં ભુક્તમૂલમ્ ઇવાખુના
ત્યાં તેણે બધા લોકોને ઉદાસ ચહેરા સાથે જોયા, જેમ ઉંદરે મૂળ ખાઈ નાખેલા કુંકુમના ફૂલોની ગાંઠ ઉદાસ દેખાય છે.
મન્ત્રિણો નાગરા નાર્યસ્ તતસ્ તે તં મહીપતિમ્ । નાસ્પ્રાક્ષુર્ અપિ તિષ્ઠન્તં ગૃહ એવ શવં યથા
મંત્રીઓ, નાગરિકો અને સ્ત્રીઓએ એ રાજાને એ રીતે અવગણ્યો કે જેમ ઘરમાં પડેલા મૃતદેહ સાથે કોઈ બોલતુ નથી.
ભૃત્યાશ્ ચાકૃતસત્કારં દૂર એવ તમ્ અત્યજન્ । દુઃખયુક્તા ઘનસ્નેહા અપિ બાલશવં યથા
એના સેવકો પણ, ભલે તેમને એની સાથે ખૂબ લાગણી હતી, છતાં કોઈ સન્માન આપ્યા વિના દૂર જ રહ્યા, જેમ કોઈ બાળકના મૃતદેહથી દૂર રહે છે.
અનાનન્દમુખં શ્યામશરીરં શ્રીવિવર્જિતમ્ । દગ્ધં સ્થલમ્ ઇવૈનં તે બહ્વ્ અમન્યન્ત નાકુલાઃ
એના આનંદવિહોણા ચહેરા, કાળા પડેલા શરીર અને તેજ વિનાને જોઈને, લોકો એને બળેલી જમીન જેવો સમજતા, એમને એની કોઈ ચિંતા નહોતી.
ધૂમાયમાનદેહસ્ય પરિતાપદશાવતી । નાઢૌકતાસ્ય જનતા પાર્શ્વમ્ અગ્નિગિરેર્ ઇવ
એના ધૂંધળા પડેલા શરીરને જોઈને લોકો દુઃખી થઈ ગયા અને એના નજીક જવાનું ટાળતા, જેમ કોઈ અગ્નિથી ધૂમાડાયેલા પર્વતના કિનારે જતું નથી.
મન્દોત્સાહસમુદ્ભૂતાસ્ તન્વ્યસ્ સઙ્ઘાતવર્જિતાઃ । એતદાજ્ઞાઃ પરં પ્રાપુર્ ભસ્મનીવામ્બુવિપ્રુષઃ
આ આજ્ઞાઓમાં જરા પણ ઉત્સાહ નહોતો અને કોઈ આધાર પણ ન હતો; એ બધું ગરમ રાખ પર પાણીની બૂંદ જેમ તરત જ અદૃશ્ય થઈ ગયું.
ક્રૂરકર્મકરાકારાત્ સઙ્ગતો ઽશુભદાયિનઃ । તસ્માદ્ વિશેષેણ જના રાક્ષસાદ્ ઇવ દુદ્રુવુઃ
કઠોર કામો અને ખરાબ સંગતને કારણે, લોકો ખાસ કરીને એની પાસે જવાથી દૂર ભાગી ગયા, જેમ કોઈ રાક્ષસને જોઈને ભાગે.
એક એવ બભૂવાસૌ જનમધ્યગતો ઽપિ સન્ । અર્થાદિગુણનિર્મુક્તઃ પરદેશ ઇવાધ્વગઃ
એ માણસ લોકો વચ્ચે હોવા છતાં એકદમ એકલો થઈ ગયો; ધન વગેરે ગુણોથી વિહોણો, જાણે કોઈ અજાણી જગ્યાએનો મુસાફર હોય.
ભૃશમ્ આરટતે ઽપ્ય્ અસ્મૈ નાલાપં નાગરા દદુઃ । મુક્તાજાલયુતાયાપિ કીચકાયાધ્વગા ઇવ
એણે જોરથી બૂમો પાડ્યા છતાં, શહેરના લોકો એના સાથે એક શબ્દ પણ બોલ્યા નહીં; જેમ મુસાફરો મોતીની માળા પહેરેલી કીચક સ્ત્રીને ટાળી જાય છે.
અથ સર્વે વયં દીર્ઘં કાલં શ્વપચદૂષિતાઃ । પ્રાયશ્ચિત્તૈર્ ન શુદ્ધાસ્ સ્મઃ પ્રવિશામો હુતાશનમ્
પછી અમે બધા, લાંબા સમયથી મૃતદેહના સ્પર્શથી અશુદ્ધ થયેલા અને કોઈ પણ પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધ ન થયેલા, વિચાર કર્યો: 'ચાલો, આપણે અગ્નિમાં પ્રવેશીએ.'
ઇતિ નિર્ણીય નગરે નાગરા મન્ત્રિણસ્ તથા । અભિતો જ્વલયામ્ આસુશ્ ચિતાશ્ શતસહસ્રશઃ
આ રીતે નક્કી કરીને શહેરના લોકો અને મંત્રીઓએ શહેરમાં ચારેય બાજુએ લાખો ચિતાઓ સળગાવી દીધી.
જ્વલિતાસ્વ્ અભિતસ્ તાસુ તારકાસ્વ્ ઇવ ખે તદા । બભૂવ નગરં સર્વમ્ આક્રન્દપરમાનવમ્
જ્યારે ચિતાઓ સર્વત્ર ધધકતી હતી, ત્યારે આખું શહેર રડવાની અને હાહાકારથી ભરાઈ ગયું, જાણે આકાશમાં તારાઓ છવાઈ ગયા હોય.
કરુણારાવમુખરૈઃ કલત્રૈર્ બાષ્પવર્ષિભિઃ । અવષ્ટબ્ધજ્વલત્કુણ્ડપાતસજ્જજનવ્રજમ્
સ્ત્રીઓ દુઃખથી રડી રહી હતી અને આંખોમાંથી અશ્રુ વહાવી રહી હતી; લોકોના ટોળા ધધકતી ચિતાઓને ચાંપતા, તેમાં કૂદવા તૈયાર ઉભા હતા.
અગ્નિકુણ્ડપ્રવિષ્ટાનાં મન્ત્રિણાં ભૃત્યરોદનૈઃ । ક્રન્દદ્રથ્યં ધ્વનદ્ગર્તમ્ અરણ્યમ્ ઇવ મારુતૈઃ
જ્યારે મંત્રીઓ અગ્નિકુંડમાં પ્રવેશ્યા, ત્યારે ભૃત્યોના રડવાથી રસ્તાઓમાં રડાણો ગૂંજ્યા, જાણે પવનથી જંગલ ગૂંજી ઊઠ્યું હોય.
ચિતિદીપિતવિપ્રેન્દ્રમાંસમાંસલગન્ધયા । જાતનીહારમ્ ઉત્પાતવાત્યયાવકરૈર્ ધુતૈઃ
ચિતામાં સળગેલા વિદ્વાન બ્રાહ્મણોના માંસની વાસ ફેલાઈ ગઈ હતી, અને આપત્તિના તોફાની પવનથી રાખ ચારે બાજુ ઉડી રહી હતી.
વાતદીર્ઘવસાગન્ધધૂતાનીતખગોમ્ભિતૈઃ । અન્ત્રૈર્ વ્યોમગતૈશ્ છન્નં ભાસ્કરં જલદૈર્ ઇવ
પવનથી ફેલાયેલી સળગેલા ચરબીની દુર્ગંધથી વાતાવરણ ભરાઈ ગયું હતું, અને આંતરડાં ખેંચી લાવતાં પક્ષીઓથી આકાશ ઘેરાઈ ગયું હતું, જાણે મેઘોથી સૂર્ય છુપાઈ ગયો હોય.
વાતોદ્ધૂતચિતાવહ્નિપ્રજ્વલત્પુરમણ્ડલમ્ । ઉડ્ડીનાગ્નિકણવ્રાતતારાક્રાન્તદિગન્તરમ્
પવનથી ઉડતી ચિતાની આગથી આખું શહેર પ્રજ્વલિત થઈ ગયું હતું, અને ઉડતાં અગ્નિચિંચોળાંથી દિશાઓ તારાઓથી ભરાઈ ગઈ હતી.
પ્રમત્તતસ્કરં ક્રન્દદ્બાલકાન્તકુમારકમ્ । સન્ત્રસ્તનાગરાપાસ્તજીવિતાસ્થમ્ અસંસ્થિતિ
મદમાં ચૂર ચોરો હતા, બાળકો અને યુવાનો રડતાં હતાં, અને ડરાયેલા નાગરિકો પોતાનું જીવન છોડી રહ્યા હતાં, બધું અસ્થિર બની ગયું હતું.
અરક્ષિતગૃહં ચૌરલુણ્ઠિતાખિલસઞ્ચયમ્ । ત્યક્તપુત્રકલત્રં ચ મરણવ્યગ્રનાગરમ્
ઘરો રક્ષણ વિના હતા, ચોરોએ બધું સંપત્તિ લૂંટી લીધી હતી, અને નગરવાસીઓ પોતાના બાળકો અને પત્નીઓને છોડી, મૃત્યુ તરફ દોડી રહ્યા હતાં.
તસ્મિંસ્ તથા વર્તમાને કષ્ટે વિધિવિપર્યયે । અશેષજનતાનાશે કલ્પાન્તસદૃશસ્થિતૌ
આવી ભયાનક અને ઉલટફેરવાળી સ્થિતિમાં, જ્યારે બધા લોકો નાશ પામતા હતા, ત્યારે એ દ્રશ્ય યુગના અંત જેવું લાગતું હતું.