કીરેષુ શ્વપચો રાજ્યં વર્ષાણ્ય્ અષ્ટૌ ચકાર હ । આર્યવૃત્તમ્ અશેષેણ તાવત્કાલં બભાર હ
કિરા લોકોમાં એ ચંડાળે આઠ વર્ષ સુધી રાજ્ય કર્યું અને એ સમય દરમિયાન સંપૂર્ણપણે ઉત્તમ આચાર જાળવ્યું.
યદૃચ્છયૈકદાથાસાવ્ અતિષ્ઠત્ ત્યક્તભૂષણઃ । અતમસ્તારકેન્દ્વર્કતેજોઽમ્બુદમ્ ઇવામ્બરમ્
એક વખત, સહેજે, તેણે પોતાના બધા આભૂષણો ઉતારીને ત્યાં ઊભો રહ્યો હતો, જેમ કે આકાશે અંધકાર, તારાઓ, ચાંદ્ર અને સૂર્યના તેજને છોડીને વાદળોથી ઢંકાઈ ગયું હોય.
બહ્વ્ અમન્યત નો હારકેયૂરવસનાદ્ય્ અસૌ । પ્રભુતાબૃંહિતં ચેતો નાહાર્યમ્ અભિનન્દતિ
હવે તેને હાર, કંકણ, કપડા અને આવી વસ્તુઓમાં કોઈ મૂલ્ય લાગતું નહોતું; રાજસત્તાથી તેનું મન વિશાળ બન્યું હતું અને મેળવવાની વસ્તુઓમાં તેને આનંદ આવતો નહોતો.
એક એવાજિરં બાહ્યં તાદૃગ્વેષસ્ સ નિર્યયૌ । મુખ્યાઙ્ગનાન્ નભોભાગાદ્ અન્તં ગચ્છન્ન્ ઇવાંશુમાન્
તે એક જ બહાર પહેરવાનું વસ્ત્ર પહેરીને, એવી જ વેશભૂષામાં મુખ્ય સ્ત્રીઓ સાથે બહાર ગયો, જેમ કે સૂર્ય આકાશમાંથી અંદર તરફ જતો હોય.
તત્રાપશ્યદ્ ઘનશ્યામં પીનં શ્વપચપેટકમ્ । ગાયન્ મૃદુ વસન્તોત્થં કોકિલાનામ્ ઇવ વ્રજમ્
ત્યાં તેણે એક ઘાટો, મજબૂત, શ્યામ રંગનો ચંડાળ જોઈયો, જે વસંતઋતુમાં ઉદ્ભવેલી મધુર ધૂન ગાઈ રહ્યો હતો, જાણે કોયલોના ટોળા જેવી.
ધુનાનં ઝલ્લરીતન્ત્રીં કરપલ્લવલીલયા । મધુરેહં રણદ્રેફામ્ અલિશ્રેણીમ્ ઇવ દ્રુમઃ
તેના નાજુક હાથોની રમૂજી હલચાલથી, તે નાના ઝાંઝ અને તારવાળું વાદ્ય વગાડી રહ્યો હતો, જેનો મધુર અવાજ ફૂલેલા વૃક્ષની આસપાસ ભમતા મધમાખીના ઝુંડ જેવો લાગતો હતો.
અથ તસ્માત્ સમુત્તસ્થૌ જરાવાન્ રક્તલોચનઃ । કાચશૃઙ્ગં હિમાપૂર્ણમ્ ઇવ શ્વપચનાયકઃ
પછી એ લોકોમાંથી એક વૃદ્ધ, લાલ આંખોવાળો, ચંડાળનો મુખ્ય, ઊભો થયો; જે બરફથી ભરેલા કાચ જેવા પર્વત શિખર જેવો દેખાતો હતો.
જ્યો કટઞ્જેતિ સહસા વદન્ કીરમહીપતેઃ । વલ્લ્યાં કાકમ્ ઇવાનન્દાજ્ જાન્વગ્રે ઽયોજયત્ કરમ્
હઠાત્ 'કટંજ' કહીને, તેણે પોતાનો હાથ પક્ષી રાજાના ઘૂંટણ પર રાખ્યો, જેમ કે આનંદમાં કોઈ લત પર કાગડો બેસાડે.
ઉવાચેદં ચ કીરેશં હે બન્ધો ભોઃ કટઞ્જક । ક્વ નુ સ્થિતો ઽસિ દિષ્ટ્યાદ્ય દૃષ્ટો ઽસિ ચિરબાન્ધવ
અને તેણે કીરોના રાજાને કહ્યું: 'અરે મિત્ર, અરે કટંજક, તું ક્યાં હતો? સારા ભાગ્યે, આજે તને જોઈ રહ્યો છું, મારા જૂના સાથી.'
ક્વાસિ વિશ્રાન્તવાન્ કાલમ્ એતાવન્તં વનાન્તરે । બન્ધુવૃન્દપરિત્યક્તઃ પરપુષ્ટ ઇવૈકકઃ
તમે આટલો સમય કયા જંગલમાં એકલા, પોતાના લોકો છોડીને, બીજાના સહારે જીવતા, આરામથી વિતાવ્યો?
ઇહ રાજા ભવન્તં વા કચ્ચિદ્ ગેયકલાવિદમ્ । રક્તકણ્ઠં માનયતિ રાગવાન્ ઇવ કોકિલમ્
અહીં રાજા તમને, જે ગીત ગાવામાં નિપુણ છો અને જેમના સ્વરમાં લાગણી છે, એવું માન આપે છે કે કેમ? જેમ પ્રેમાળ કોયલને માન મળે છે.
આપૂરયતિ વા કચ્ચિદ્ ગૃહવસ્ત્રાશનાર્પણૈઃ । મધુસ્ તમાલવિટપં ફલપત્ત્રરસૈર્ ઇવ
અથવા, અહીં કોઈ તમને ઘરનાં વસ્ત્રો અને ભોજન આપી ખુશ કરે છે કે કેમ? જેમ મધમાખીઓ તમાળ વૃક્ષને તેના ફળ અને પાંદડાના રસથી ભર देती હોય તેમ.
દર્શનેન તવાદ્યાહં પરાં નિર્વૃતિમ્ આગતઃ । પદ્મસ્ સૂર્યોદયેનેવ ચન્દ્રોદય ઇવોદધિઃ
આજે તમારું દર્શન કરીને હું અત્યંત સંતોષ પામ્યો છું—જેમ સૂર્યોદયે કમળ ખીલે છે અથવા ચંદ્રોદયે દરિયો આનંદિત થાય છે તેમ.
આનન્દાનામ્ અશેષાણાં લાભાનાં મહતામ્ અપિ । વિશ્રામાણામ્ અનન્તાનાં સીમાન્તો બન્ધુદર્શનમ્
મિત્રને જોવા એ બધાં આનંદો, મોટા લાભો અને અનંત આરામોનો અંત છે.
શ્વપચે પ્રવદત્ય્ એવં રાજા તાવત્ તયા તયા । ચકાર તત્કાલજયા ચેષ્ટયૈવાવધીરણમ્
રાજા જ્યારે એ ચંડાળ સાથે આમ બોલી રહ્યો હતો, ત્યારે એ સ્ત્રીએ તરત જ પોતાની હાવભાવથી અવગણના દર્શાવી.
તાવદ્ વાતાયનગતાઃ કાન્તાઃ પ્રકૃતયસ્ તથા । શ્વપચો ઽયમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા મ્લાનતામ્ અલમ્ આયયુઃ
એ સમયે બારી પાસે બેઠેલી રાણીઓ અને દાસીઓએ, 'આ તો ચંડાળ છે' એવું જાણીને, આખરે ઉદાસ થઈ ગઈ.
પદ્માસ્ તુષારવૃષ્ટ્યેવ ગ્રામાસ્ સાવગ્રહા ઇવ । દાવવન્ત ઇવાદ્રીન્દ્રા નાગરા ન વિરેજિરે
પદ્મો તો બરફની વરસાદથી પીડાયેલા ગામ જેવાં, શહેરો દુઃખથી ઘેરાયેલા જેવા અને પર્વતો આગથી સળગેલા જેવા દેખાતા, એમ બધું જ તેજ ગુમાવી બેઠું હતું.
નૃપો ઽવધીરયામ્ આસ સ તાં સ્વજનસઙ્કથામ્ । વૃક્ષાગ્રગતમાર્જારફેક્કારં મૃગરાડ્ ઇવ
રાજાએ પોતાના લોકો વચ્ચેની એ વાતચીતને અવગણ કરી, જેમ સિંહ વૃક્ષની ટોચ પર બેઠેલા બિલાડીના ફુફકારને ધ્યાનમાં લેતો નથી.
સત્વરં પ્રવિવેશાન્તઃપુરમ્ આમ્લાનમાનવમ્ । રાજહંસ ઇવાવર્ષસીદત્સરસિજં સરઃ
એ તુરંત અંદરની મહેલમાં પ્રવેશ્યો, તેનું ગર્વ ઓગળી ગયું હતું, જેમ રાજહંસ સુકાઈ ગયેલા કમળના તળાવ પાસે જાય છે.
સર્વાવયવવિશ્રાન્તાં મ્લાનતામ્ અલમ્ આયયૌ । જાનુસ્તમ્ભાન્તરમહારન્ધ્રસ્થાગ્નિર્ ઇવ દ્રુમઃ
તેના શરીરના બધા અંગો થાકી ગયા હતા, મન દુઃખથી ભરાઈ ગયું હતું, જેમ વૃક્ષની અંદર ઊંડે છુપાયેલો અગ્નિ તેને અંદરથી બળી નાખે છે.
તત્રાપશ્યદ્ અસૌ સર્વં વિષણ્ણવદનં જનમ્ । જાલં કુઙ્કુમપુષ્પાણાં ભુક્તમૂલમ્ ઇવાખુના
ત્યાં તેણે બધા લોકોને ઉદાસ ચહેરા સાથે જોયા, જેમ ઉંદરે મૂળ ખાઈ નાખેલા કુંકુમના ફૂલોની ગાંઠ ઉદાસ દેખાય છે.
મન્ત્રિણો નાગરા નાર્યસ્ તતસ્ તે તં મહીપતિમ્ । નાસ્પ્રાક્ષુર્ અપિ તિષ્ઠન્તં ગૃહ એવ શવં યથા
મંત્રીઓ, નાગરિકો અને સ્ત્રીઓએ એ રાજાને એ રીતે અવગણ્યો કે જેમ ઘરમાં પડેલા મૃતદેહ સાથે કોઈ બોલતુ નથી.
ભૃત્યાશ્ ચાકૃતસત્કારં દૂર એવ તમ્ અત્યજન્ । દુઃખયુક્તા ઘનસ્નેહા અપિ બાલશવં યથા
એના સેવકો પણ, ભલે તેમને એની સાથે ખૂબ લાગણી હતી, છતાં કોઈ સન્માન આપ્યા વિના દૂર જ રહ્યા, જેમ કોઈ બાળકના મૃતદેહથી દૂર રહે છે.
અનાનન્દમુખં શ્યામશરીરં શ્રીવિવર્જિતમ્ । દગ્ધં સ્થલમ્ ઇવૈનં તે બહ્વ્ અમન્યન્ત નાકુલાઃ
એના આનંદવિહોણા ચહેરા, કાળા પડેલા શરીર અને તેજ વિનાને જોઈને, લોકો એને બળેલી જમીન જેવો સમજતા, એમને એની કોઈ ચિંતા નહોતી.
ધૂમાયમાનદેહસ્ય પરિતાપદશાવતી । નાઢૌકતાસ્ય જનતા પાર્શ્વમ્ અગ્નિગિરેર્ ઇવ
એના ધૂંધળા પડેલા શરીરને જોઈને લોકો દુઃખી થઈ ગયા અને એના નજીક જવાનું ટાળતા, જેમ કોઈ અગ્નિથી ધૂમાડાયેલા પર્વતના કિનારે જતું નથી.
મન્દોત્સાહસમુદ્ભૂતાસ્ તન્વ્યસ્ સઙ્ઘાતવર્જિતાઃ । એતદાજ્ઞાઃ પરં પ્રાપુર્ ભસ્મનીવામ્બુવિપ્રુષઃ
આ આજ્ઞાઓમાં જરા પણ ઉત્સાહ નહોતો અને કોઈ આધાર પણ ન હતો; એ બધું ગરમ રાખ પર પાણીની બૂંદ જેમ તરત જ અદૃશ્ય થઈ ગયું.
ક્રૂરકર્મકરાકારાત્ સઙ્ગતો ઽશુભદાયિનઃ । તસ્માદ્ વિશેષેણ જના રાક્ષસાદ્ ઇવ દુદ્રુવુઃ
કઠોર કામો અને ખરાબ સંગતને કારણે, લોકો ખાસ કરીને એની પાસે જવાથી દૂર ભાગી ગયા, જેમ કોઈ રાક્ષસને જોઈને ભાગે.
એક એવ બભૂવાસૌ જનમધ્યગતો ઽપિ સન્ । અર્થાદિગુણનિર્મુક્તઃ પરદેશ ઇવાધ્વગઃ
એ માણસ લોકો વચ્ચે હોવા છતાં એકદમ એકલો થઈ ગયો; ધન વગેરે ગુણોથી વિહોણો, જાણે કોઈ અજાણી જગ્યાએનો મુસાફર હોય.
ભૃશમ્ આરટતે ઽપ્ય્ અસ્મૈ નાલાપં નાગરા દદુઃ । મુક્તાજાલયુતાયાપિ કીચકાયાધ્વગા ઇવ
એણે જોરથી બૂમો પાડ્યા છતાં, શહેરના લોકો એના સાથે એક શબ્દ પણ બોલ્યા નહીં; જેમ મુસાફરો મોતીની માળા પહેરેલી કીચક સ્ત્રીને ટાળી જાય છે.
અથ સર્વે વયં દીર્ઘં કાલં શ્વપચદૂષિતાઃ । પ્રાયશ્ચિત્તૈર્ ન શુદ્ધાસ્ સ્મઃ પ્રવિશામો હુતાશનમ્
પછી અમે બધા, લાંબા સમયથી મૃતદેહના સ્પર્શથી અશુદ્ધ થયેલા અને કોઈ પણ પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધ ન થયેલા, વિચાર કર્યો: 'ચાલો, આપણે અગ્નિમાં પ્રવેશીએ.'