તાદૃશં તમ્ ઉપાજગ્મુઃ પરિવારસમન્વિતાઃ । સર્વાઃ પ્રકૃતયઃ ફુલ્લં માર્ગદ્રુમમ્ ઇવાધ્વગાઃ
એવી સ્થિતિમાં, બધા સહાયકોએ પોતાના સમૂહ સાથે મળીને, રસ્તા પર ફૂલેલા વૃક્ષ પાસે મુસાફરો ભેગા થાય તેમ, તેની પાસે આવ્યા.
તા એનમ્ આસને સૈંહે પ્રાપ્યાભિષિષિચુઃ ક્રમાત્ । તસ્મિન્ન્ એવ ગજે શક્રમ્ ઐરાવણ ઇવામરાઃ
તેઓએ તેને સિંહાસન પર બેઠેલા જોઈને, એક પછી એક તેના પર અભિષેક કર્યો, જેમ અમર દેવતાઓએ એરાવત હાથી પર બેઠેલા ઇન્દ્ર પર અભિષેક કરતા હોય.
એવં સ શ્વપચો રાજ્યં પ્રાપ કીરપુરાન્તરે । અરણ્યે હરિણં પુષ્ટમ્ અપ્રાણમ્ ઇવ વાયસઃ
આ રીતે, એ શ્વપચે કીરાપુરના મધ્યમાં રાજપદ પ્રાપ્ત કર્યું, જેમ કે કાગડો જંગલમાં મરેલું અને પોષાયેલું હરણ પામે તેમ.
કીરીકરતલામ્ભોજપ્રમૃષ્ટચરણામ્બુજઃ । સર્વાઙ્ગકુઙ્કુમાલેપૈસ્ સન્ધ્યામ્બુધરશોભનઃ
કિરી નામના રાજાના હસ્તકમળથી પાવન થયેલા પગ અને આખા શરીરે કુંકુમના લિપ્ત રંગથી, તે સાંજના વાદળ જેવો તેજસ્વી લાગતો હતો.
જજ્વાલ કીરનગરે નાગરીજનવાન્ અસૌ । સિંહીગણયુતસ્ સિંહો યથા કુસુમિતે વને
કિરી નગરીમાં, નગરજનોની વચ્ચે, તે એ રીતે ઝગમગતો હતો જેમ ખીલી ગયેલા વનમાં સિંહોની ટોળકી સાથે સિંહ ઝળહળતો હોય.
હરિહતમદનાગોત્તારમુક્તાકલાપપ્રવિચરિતશરીરશ્ શાન્તચિન્તાવિષાદઃ । અરમત સ મહદ્ભિસ્ તત્ર ભોગૈસ્ સરસ્યાં રવિકરમદતપ્તો વારિપૂરૈર્ ઇવેભઃ
દેવતાઓએ જીતેલા મદમસ્ત હાથીઓના દાંતમાંથી કાઢેલી મુક્તાની માળાઓથી શોભિત શરીર અને ચિંતામુક્ત મન સાથે, તેણે ત્યાં મહાન આનંદ માણ્યો; જાણે તપતા સૂર્ય પછી જળથી તૃપ્ત થયેલો હાથી આનંદ કરે.
પરિવિસૃતનૃપૌજાસ્ સર્વદિક્સંસ્થિતાજ્ઞઃ કતિપયદિવસેહાસિદ્ધદેશવ્યવસ્થઃ । પ્રકૃતિભિર્ અલમ્ ઊઢાશેષરાજત્વભારસ્ સ ગવલ ઇતિ નામ્ના તત્ર રાજા બભૂવ
થોડા જ દિવસોમાં રાજસત્તા સર્વ દિશામાં ફેલાવી, દેશને વ્યવસ્થિત કરી, અને સ્વભાવથી સમગ્ર રાજ્યનું ભારું સહન કરી, તે ત્યાં ગવાલ નામે રાજા થયો.
વિલાસિનીભિર્ વલિતો મન્ત્રિમણ્ડલપૂજિતઃ । વન્દિતસ્ સર્વસામન્તૈશ્ છત્ત્રચામરમાલિતઃ
સુંદર સ્ત્રીઓની વચ્ચે ઘેરાયેલો, મંત્રીઓની મંડળી દ્વારા માન પામતો, આસપાસના બધા રાજાઓ દ્વારા વખાણવામાં આવતો, છત્રી, પંખા અને ફૂલોની માળાઓથી સેવા પામતો હતો.
સિદ્ધાનુશાસનઃ કાન્તો જ્ઞાતરાજ્યગુણક્રમઃ । વીતશોકભયાયાસસ્ તત્ર પ્રાપ્તમહાપદઃ
સિદ્ધ લોકોના ઉપદેશ પ્રમાણે રાજ ચલાવતો, સૌમ્ય સ્વભાવ ધરાવતો, રાજધર્મના ગુણો જાણતો અને શોક, ભય તથા થાકથી મુક્ત રહીને ત્યાં સર્વોચ્ચ પદે પહોંચ્યો.
વિસ્મૃતાત્મપ્રભાવો ઽભૂદ્ અનિશં સ્તવમઙ્ગલૈઃ । આનન્દાપૂર્ણયા વૃત્ત્યા ભૃશં ક્ષીવ ઇવાસવૈઃ
તે પોતાનું આંતરિક તેજ ભૂલી ગયો હતો, સતત સ્તુતિ અને શુભવિધિમાં લીન રહ્યો અને આનંદથી ભરપૂર રહી ખૂબ જ થાકી ગયો, જાણે મદિરા પીધા પછી થાક આવી ગયો હોય.
કીરેષુ શ્વપચો રાજ્યં વર્ષાણ્ય્ અષ્ટૌ ચકાર હ । આર્યવૃત્તમ્ અશેષેણ તાવત્કાલં બભાર હ
કિરા લોકોમાં એ ચંડાળે આઠ વર્ષ સુધી રાજ્ય કર્યું અને એ સમય દરમિયાન સંપૂર્ણપણે ઉત્તમ આચાર જાળવ્યું.
યદૃચ્છયૈકદાથાસાવ્ અતિષ્ઠત્ ત્યક્તભૂષણઃ । અતમસ્તારકેન્દ્વર્કતેજોઽમ્બુદમ્ ઇવામ્બરમ્
એક વખત, સહેજે, તેણે પોતાના બધા આભૂષણો ઉતારીને ત્યાં ઊભો રહ્યો હતો, જેમ કે આકાશે અંધકાર, તારાઓ, ચાંદ્ર અને સૂર્યના તેજને છોડીને વાદળોથી ઢંકાઈ ગયું હોય.
બહ્વ્ અમન્યત નો હારકેયૂરવસનાદ્ય્ અસૌ । પ્રભુતાબૃંહિતં ચેતો નાહાર્યમ્ અભિનન્દતિ
હવે તેને હાર, કંકણ, કપડા અને આવી વસ્તુઓમાં કોઈ મૂલ્ય લાગતું નહોતું; રાજસત્તાથી તેનું મન વિશાળ બન્યું હતું અને મેળવવાની વસ્તુઓમાં તેને આનંદ આવતો નહોતો.
એક એવાજિરં બાહ્યં તાદૃગ્વેષસ્ સ નિર્યયૌ । મુખ્યાઙ્ગનાન્ નભોભાગાદ્ અન્તં ગચ્છન્ન્ ઇવાંશુમાન્
તે એક જ બહાર પહેરવાનું વસ્ત્ર પહેરીને, એવી જ વેશભૂષામાં મુખ્ય સ્ત્રીઓ સાથે બહાર ગયો, જેમ કે સૂર્ય આકાશમાંથી અંદર તરફ જતો હોય.
તત્રાપશ્યદ્ ઘનશ્યામં પીનં શ્વપચપેટકમ્ । ગાયન્ મૃદુ વસન્તોત્થં કોકિલાનામ્ ઇવ વ્રજમ્
ત્યાં તેણે એક ઘાટો, મજબૂત, શ્યામ રંગનો ચંડાળ જોઈયો, જે વસંતઋતુમાં ઉદ્ભવેલી મધુર ધૂન ગાઈ રહ્યો હતો, જાણે કોયલોના ટોળા જેવી.
ધુનાનં ઝલ્લરીતન્ત્રીં કરપલ્લવલીલયા । મધુરેહં રણદ્રેફામ્ અલિશ્રેણીમ્ ઇવ દ્રુમઃ
તેના નાજુક હાથોની રમૂજી હલચાલથી, તે નાના ઝાંઝ અને તારવાળું વાદ્ય વગાડી રહ્યો હતો, જેનો મધુર અવાજ ફૂલેલા વૃક્ષની આસપાસ ભમતા મધમાખીના ઝુંડ જેવો લાગતો હતો.
અથ તસ્માત્ સમુત્તસ્થૌ જરાવાન્ રક્તલોચનઃ । કાચશૃઙ્ગં હિમાપૂર્ણમ્ ઇવ શ્વપચનાયકઃ
પછી એ લોકોમાંથી એક વૃદ્ધ, લાલ આંખોવાળો, ચંડાળનો મુખ્ય, ઊભો થયો; જે બરફથી ભરેલા કાચ જેવા પર્વત શિખર જેવો દેખાતો હતો.
જ્યો કટઞ્જેતિ સહસા વદન્ કીરમહીપતેઃ । વલ્લ્યાં કાકમ્ ઇવાનન્દાજ્ જાન્વગ્રે ઽયોજયત્ કરમ્
હઠાત્ 'કટંજ' કહીને, તેણે પોતાનો હાથ પક્ષી રાજાના ઘૂંટણ પર રાખ્યો, જેમ કે આનંદમાં કોઈ લત પર કાગડો બેસાડે.
ઉવાચેદં ચ કીરેશં હે બન્ધો ભોઃ કટઞ્જક । ક્વ નુ સ્થિતો ઽસિ દિષ્ટ્યાદ્ય દૃષ્ટો ઽસિ ચિરબાન્ધવ
અને તેણે કીરોના રાજાને કહ્યું: 'અરે મિત્ર, અરે કટંજક, તું ક્યાં હતો? સારા ભાગ્યે, આજે તને જોઈ રહ્યો છું, મારા જૂના સાથી.'
ક્વાસિ વિશ્રાન્તવાન્ કાલમ્ એતાવન્તં વનાન્તરે । બન્ધુવૃન્દપરિત્યક્તઃ પરપુષ્ટ ઇવૈકકઃ
તમે આટલો સમય કયા જંગલમાં એકલા, પોતાના લોકો છોડીને, બીજાના સહારે જીવતા, આરામથી વિતાવ્યો?
ઇહ રાજા ભવન્તં વા કચ્ચિદ્ ગેયકલાવિદમ્ । રક્તકણ્ઠં માનયતિ રાગવાન્ ઇવ કોકિલમ્
અહીં રાજા તમને, જે ગીત ગાવામાં નિપુણ છો અને જેમના સ્વરમાં લાગણી છે, એવું માન આપે છે કે કેમ? જેમ પ્રેમાળ કોયલને માન મળે છે.
આપૂરયતિ વા કચ્ચિદ્ ગૃહવસ્ત્રાશનાર્પણૈઃ । મધુસ્ તમાલવિટપં ફલપત્ત્રરસૈર્ ઇવ
અથવા, અહીં કોઈ તમને ઘરનાં વસ્ત્રો અને ભોજન આપી ખુશ કરે છે કે કેમ? જેમ મધમાખીઓ તમાળ વૃક્ષને તેના ફળ અને પાંદડાના રસથી ભર देती હોય તેમ.
દર્શનેન તવાદ્યાહં પરાં નિર્વૃતિમ્ આગતઃ । પદ્મસ્ સૂર્યોદયેનેવ ચન્દ્રોદય ઇવોદધિઃ
આજે તમારું દર્શન કરીને હું અત્યંત સંતોષ પામ્યો છું—જેમ સૂર્યોદયે કમળ ખીલે છે અથવા ચંદ્રોદયે દરિયો આનંદિત થાય છે તેમ.
આનન્દાનામ્ અશેષાણાં લાભાનાં મહતામ્ અપિ । વિશ્રામાણામ્ અનન્તાનાં સીમાન્તો બન્ધુદર્શનમ્
મિત્રને જોવા એ બધાં આનંદો, મોટા લાભો અને અનંત આરામોનો અંત છે.
શ્વપચે પ્રવદત્ય્ એવં રાજા તાવત્ તયા તયા । ચકાર તત્કાલજયા ચેષ્ટયૈવાવધીરણમ્
રાજા જ્યારે એ ચંડાળ સાથે આમ બોલી રહ્યો હતો, ત્યારે એ સ્ત્રીએ તરત જ પોતાની હાવભાવથી અવગણના દર્શાવી.
તાવદ્ વાતાયનગતાઃ કાન્તાઃ પ્રકૃતયસ્ તથા । શ્વપચો ઽયમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા મ્લાનતામ્ અલમ્ આયયુઃ
એ સમયે બારી પાસે બેઠેલી રાણીઓ અને દાસીઓએ, 'આ તો ચંડાળ છે' એવું જાણીને, આખરે ઉદાસ થઈ ગઈ.
પદ્માસ્ તુષારવૃષ્ટ્યેવ ગ્રામાસ્ સાવગ્રહા ઇવ । દાવવન્ત ઇવાદ્રીન્દ્રા નાગરા ન વિરેજિરે
પદ્મો તો બરફની વરસાદથી પીડાયેલા ગામ જેવાં, શહેરો દુઃખથી ઘેરાયેલા જેવા અને પર્વતો આગથી સળગેલા જેવા દેખાતા, એમ બધું જ તેજ ગુમાવી બેઠું હતું.
નૃપો ઽવધીરયામ્ આસ સ તાં સ્વજનસઙ્કથામ્ । વૃક્ષાગ્રગતમાર્જારફેક્કારં મૃગરાડ્ ઇવ
રાજાએ પોતાના લોકો વચ્ચેની એ વાતચીતને અવગણ કરી, જેમ સિંહ વૃક્ષની ટોચ પર બેઠેલા બિલાડીના ફુફકારને ધ્યાનમાં લેતો નથી.
સત્વરં પ્રવિવેશાન્તઃપુરમ્ આમ્લાનમાનવમ્ । રાજહંસ ઇવાવર્ષસીદત્સરસિજં સરઃ
એ તુરંત અંદરની મહેલમાં પ્રવેશ્યો, તેનું ગર્વ ઓગળી ગયું હતું, જેમ રાજહંસ સુકાઈ ગયેલા કમળના તળાવ પાસે જાય છે.
સર્વાવયવવિશ્રાન્તાં મ્લાનતામ્ અલમ્ આયયૌ । જાનુસ્તમ્ભાન્તરમહારન્ધ્રસ્થાગ્નિર્ ઇવ દ્રુમઃ
તેના શરીરના બધા અંગો થાકી ગયા હતા, મન દુઃખથી ભરાઈ ગયું હતું, જેમ વૃક્ષની અંદર ઊંડે છુપાયેલો અગ્નિ તેને અંદરથી બળી નાખે છે.