વિશ્રાન્તં વનકુઞ્જેષુ સુપ્તં ગિરિદરીષુ ચ । નિલીનં પત્ત્રકુઞ્જેષુ ગુલ્મકેષુ કૃતાલયમ્
વનના ઝાડીઓમાં આરામ કરતો, પહાડની ગુફાઓમાં ઊંઘતો, પાંદડાની ઝાંખરમાં છુપાયેલો, ઝાડપાંખમાં પોતાનું ઘર બનાવતો હતો.
કિઙ્કિરાતાવતંસાઢ્યં યૂથિકાસ્રગ્વિભૂષિતમ્ । કેતકોત્તંસસુભગં સહકારસ્રગાકુલમ્
કિંકિરાટના ફૂલોની વેણી પહેરેલી, યુથિકા (મોગરા)ના હારથી શોભાયમાન, વાળમાં કેતકીનું ફૂલ ગૂંથેલું અને સહકારના ફૂલોની વેણીઓથી ભરપૂર એવી સુંદરતા ધરાવતી હતી.
લુલિતં પુષ્પશય્યાસુ ભ્રાન્તમ્ અબ્ધિતટેષુ ચ । તજ્જ્ઞં કાનનકોશેષુ બહુજ્ઞં મૃગમારણે
ફૂલોની શૈયા પર લહેરાતો, દરિયાના કિનારે ફરતો, જંગલના રહસ્યો જાણનારો અને પ્રાણીઓના શિકારમાં કુશળ હતો.
પ્રાસૂત સો ઽથ શૈલેષુ પુત્રાન્ નિજકુલાઙ્કુરાન્ । અત્યન્તવિષમોદર્કાન્ ખદિરઃ કણ્ટકાન્ ઇવ
પછી, પર્વતોમાં તેણે પોતાના કુળના વાવેતર જેવા પુત્રોને જન્મ આપ્યો, જે ખૂબ જ કઠોર સ્વભાવના અને ખદિરના કાંટાઓ જેવી તીવ્ર અસરવાળા હતા.
કલત્રવન્તં સમ્પન્નં સ્થિતં પ્રક્ષીણયૌવનમ્ । શનૈર્ જર્જરતાં યાતં વૃષ્ટિહીનમ્ ઇવ સ્થલમ્
પત્નીવાળો, સુખી, સ્થિર અને યુવાની ઓગળી ગયેલી, એ ધીમે ધીમે વૃદ્ધાવસ્થામાં પ્રવેશ્યો, જેમ વરસાદ વગરનું જમીન સુકાઈ જાય છે.
તતો હૂનહતગ્રામં જન્મદેશમ્ ઉપેત્ય તમ્ । સંસ્થિતં મઠિકાં પર્ણૈઃ કૃત્વા દૂરે મુનીન્દ્રવત્
પછી તે પોતાના જન્મસ્થળે પાછો ગયો, જે ગામ લૂંટાઈને બરબાદ થઈ ગયું હતું. ત્યાંથી થોડું દૂર, મહાન ઋષિ જેવો, પાંદડાંથી એક ઝૂંપડી બનાવીને રહેવા લાગ્યો.
જરાજરઢતાં યાતં સ્વદેહસમપુત્રકમ્ । જીર્ણપ્રાયરસશ્વભ્રતમાલતરુસન્નિભમ્
પછી પોતાનું શરીર અને સંતાનો વૃદ્ધાવસ્થામાં, જાણે જમીનમાં પડેલા જૂના ખાડા કે સુકાઈ ગયેલા માલા વૃક્ષ જેવું, બળહીન અને વૃદ્ધ બની ગયા.
પ્રૌઢં શ્વપચગાર્હસ્થ્યં કુર્વાણં બહુબાન્ધવમ્ । કરઞ્જકુઞ્જવનવત્ પરાં વૃદ્ધિમ્ ઉપાગતં
તે પછી, તે અનેક સગાં-વહાલાઓથી ઘેરાયેલો, શ્વપચોના કુટુંબમાં પૂર્ણપણે સ્થિર થયો અને કરંજના વન જેવી પરમ વૃદ્ધાવસ્થામાં પહોંચી ગયો.
અથાપશ્યદ્ અસૌ ગાધિર્ યાવત્ તસ્ય કલત્રિણઃ । જરઢશ્વપચેશસ્ય સ્વાત્મનો ભ્રમકારિણઃ
ત્યારે ગાધિએ જોયું કે, જયાં સુધી એ વૃદ્ધ શ્વપચ અને તેની પત્ની જીવતા હતા, ત્યાં સુધી પોતાનું મન સતત ભટકતું અને ગૂંચવણ પેદા કરતું રહ્યું.
તત્ કલત્રમ્ અશેષેણ નીતમ્ આદૃતમન્યુના । આસારપવનેનાશુ વનપર્ણગણો યથા
તેની પત્ની દુર્ભાગ્યની પવનમાં એવી રીતે વહેંચાઈ ગઈ, જેમ જંગલનાં પાંદડાં બિનમૂલ્ય પવનમાં ઝડપથી ઉડી જાય છે.
પ્રલપત્ય્ એક એવાસાવ્ અટવ્યાં દુઃખકર્ષિતઃ । વિયૂથ ઇવ સારઙ્ગો વિગતાસ્થો ઽસ્રુલોચનઃ
તે દુઃખથી પીડાઈ એકલો જંગલમાં ફરતો રહ્યો, પોતાના જૂથથી વિખૂટો પડેલો હરણ જેમ રડતો હોય, એમ તેની આંખોમાં આંસુ છલકાતા હતા.
દિનાનિ કતિચિત્ તત્ર નીત્વા શોકપરીતધીઃ । જહૌ સ્વદેશં સંશુષ્કપદ્મં સર ઇવાણ્ડજઃ
ત્યાં થોડાં દિવસ દુઃખમાં વિતાવી, જ્યારે મન શોકથી ભરાઈ ગયું, ત્યારે તેણે પોતાનું વતન એ રીતે છોડી દીધું, જેમ સુકાઈ ગયેલા કમળવાળા તળાવને પક્ષી છોડે છે.
વિજહાર બહૂન્ દેશાન્ અનાસ્થશ્ ચિન્તયાન્વિતઃ । પ્રેર્યમાણ ઇવાન્યેન વાતનુન્ન ઇવામ્બુદઃ
પછી એ અનેક દેશોમાં નિરસ અને વિચારોમાં ગરકાવ થઈ ફરતો રહ્યો, જાણે કોઈ બીજાની ઇચ્છાથી ચલાવાતો હોય, કે પવનમાં ધકેલાતા વાદળ જેવું.
એકદા પ્રાપ કીરાણાં મણ્ડલે શ્રીમતીં પુરીમ્ । ખે ઽનૂરુર્ વિહરઞ્ શૂન્યે સદ્વિમાનમ્ ઇવામરઃ
એક દિવસ, આકાશમાં પંખી જેવો ફરતો, એ સુંદર શહેરમાં પહોંચ્યો, જે ચકલીના ઝુંડથી ઘેરાયેલું હતું અને ખાલી એવું લાગતું હતું કે જાણે કોઈ અમર દેવતા સુનસાન સ્વર્ગના મહેલમાં ફરતો હોય.
નૃત્યદ્રત્નાંશુકચ્છન્નમાર્ગવૃક્ષલતાઙ્ગનામ્ । આગુલ્ફં કીર્ણકુસુમાં નન્દનાન્તરસુન્દરીમ્
એણે એવી ગલીઓ જોઈ, જ્યાં નૃત્ય કરતી સ્ત્રીઓ ઝવેરાતથી ભરેલી ચુંદડી ઓઢીને ઊભી હતી, રસ્તાની બાજુએ વૃક્ષો અને વેલો હતી, તેમના પગ anklets પર ફૂલ છૂટેલા હતા, અને એ બધું સ્વર્ગના નંદનવન જેટલું સુંદર લાગતું હતું.
સામન્તૈર્ લલનાભિશ્ ચ નાગરૈશ્ ચ નિરન્તરમ્ । સ્વર્ગમાર્ગોપમં રાજમાર્ગમ્ અસ્યામ્ અવાપ સઃ
ત્યાં એ રાજમાર્ગમાં ગયો, જ્યાં સતત રાજાઓ, સ્ત્રીઓ અને શહેરના લોકો ભેગા થતા, અને એ રસ્તો જાણે સ્વર્ગ તરફ જતો માર્ગ હોય એમ લાગતો હતો.
મણિરત્નકૃતાગારં તત્ર મઙ્ગલહસ્તિનમ્ । દદર્શામલશૈલેન્દ્રમ્ ઇવ સઞ્ચારચઞ્ચલમ્
ત્યાં એણે એક શુભ હાથી જોયો, જે રત્ન અને મણિથી બનેલા મકાનમાં રહેતો હતો અને અંધારાં પર્વત જેવો સતત હલનચલન કરતો હતો.
મૃતે રાજનિ રાજાર્થં વિહરન્તમ્ ઇતસ્ તતઃ । રત્નજ્ઞમ્ ઇવ રત્નોર્વ્યાં ચિન્તામણિદિદૃક્ષયા
રાજા મૃત્યુ પામ્યા પછી, તે રાજ્ય માટે અહીંથી ત્યાં ભટકતો રહ્યો, જેમ કોઇ રત્નો જાણનાર માણસ ઇચ્છિત રત્નની શોધમાં ધરતી પર ફરતો હોય.
તમ્ અસૌ શ્વપચો નાગં કૌતુકોદારયા દૃશા । ચિરમ્ આલોકયામ્ આસ સ્પન્દયુક્તાચલોપમમ્
એક શ્વપચ માણસે ઉત્સુકતાથી આંખો ફાડીને એ હાથીને લાંબા સમય સુધી જોયો, જાણે કે જીવંત પર્વતને નિહાળતો હોય.
આલોકયન્તમ્ આદાય તં કરેણ સ વારણઃ । સ્વકટે ઽયોજયન્ મેરુસ્ તટે ઽર્કમ્ ઇવ સાદરમ્
હાથીએ તેને પોતાની તરફ જોતા જોઈ, પોતાના સુંડથી ધીમે થી પકડીને પોતાની પીઠ પર બેસાડ્યો, જેમ મેરુ પર્વત સૂર્યને આદરપૂર્વક પોતાના શિખરે બેસાડે.
તસ્મિન્ કટગતે નેદુર્ જયદુન્દુભયો ઽભિતઃ । કલ્પામ્બુદ ઇવાકાશમ્ અધિરૂઢે મહાર્ણવાઃ
જ્યારે તે હાથીની પીઠ પર બેઠો, ત્યારે ચારેય બાજુ વિજયના નગારા વાગવા લાગ્યા, જાણે મેઘ આકાશે ચઢે ત્યારે મહાસાગરો ગર્જના કરે.
પૂરિતાશો બભૌ રાજા જયતીતિ જનસ્વનઃ । ઉદ્યાને સમ્પ્રબુદ્ધાનાં વિહગાનામ્ ઇવારવઃ
રાજા પોતાની ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થયેલી હોવાથી તેજસ્વી લાગતા હતા, અને પ્રજાજનોના 'જય'ના ઉલ્લાસભર્યા અવાજો બગીચામાં જાગેલા પક્ષીઓની કૂજન જેવી લાગણી ઉભી કરતા હતા.
ઉદભૂદ્ વન્દિવૃન્દાનાં ઘનકોલાહલસ્ તતઃ । વેલાવિલુલિતામ્બૂનામ્ અમ્બુધીનામ્ ઇવ ધ્વનિઃ
પછી વંદીઓના જૂથોનો ઘનઘોર ગૂંજન ઊઠ્યો, જે કિનારે પવનથી હલનચલન થયેલા દરિયાના પાણી જેવી ગર્જના કરતો હતો.
તં તત્રાવારયામ્ આસુર્ મણ્ડનાર્થં વરાઙ્ગનાઃ । ક્ષીરોદગતમ્ ઉદ્રત્ના લહર્ય ઇવ મન્દરમ્
ત્યાં શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ રાજાને શણગારવા માટે એકઠી થઈ, જેમ દરિયાની લહેરો દુર્લભ રત્નો લઈને મંદર પર્વતને શોભાવે છે.
માનિન્યસ્ તં ગુણપ્રોતૈર્ નાનારત્નૈર્ અપૂરયન્ । નાનાપ્રભાપ્રભાવાઢ્યૈર્ વેલા ઇવ તટાચલમ્
મહાન સ્ત્રીઓ રાજાને ગુણોથી ગૂંથાયેલા અનેક પ્રકારના રત્નોથી શોભાવ્યા, જેમ અનેક રંગોની કિરણોથી ભરપૂર પર્વતો દરિયાના કિનારે શોભે છે.
તુષારશિશિરસ્પર્શૈસ્ તાસ્ તં હારૈર્ અભૂષયન્ । શ્યામા નવનદીપૂરૈર્ વર્ષાશ્ શૃઙ્ગમ્ ઇવોન્નતમ્
હેમાળાની ઠંડી સ્પર્શથી શોભિત હારોથી તેમણે તેને શણગાર્યો, અને કાળી સ્ત્રીઓ નવી નદીઓના પૂર જેવી ભરપૂરતા સાથે, જેમ ઊંચા પર્વતો પર વરસાદ વરસે તેમ, તેને શોભાવતી હતી.
વિચિત્રવર્ણસૌગન્ધ્યૈઃ પુષ્પૈર્ આવલયન્ સ્ત્રિયઃ । વનં મધુશ્રિય ઇવ તં લોલકરપલ્લવાઃ
વિભિન્ન રંગ અને સુગંધવાળા ફૂલો સાથે સ્ત્રીઓએ તેને ઘેરી લીધો, તેમની ચંચળ હથેળીઓ કૂંપળ જેવી લાગતી હતી, જેમ મધુથી ભરેલા વનમાં મધમાખીઓ ઘૂમે તેમ.
નાનાવર્ણરસામોદૈસ્ તાસ્ તમ્ આશુ વિલેપનૈઃ । અલેપયન્ પ્રભાજાલૈસ્ તટ્યો ઽભ્રમ્ ઇવ ધાતુજૈઃ
વિભિન્ન રંગ, સ્વાદ અને સુગંધવાળા ઝડપી લિપનોથી તેમણે તેને રંગી દીધો, તેમનાં તેજસ્વી સ્પર્શ નદીના કાંઠે ખનિજોથી રંગાયેલા વાદળ જેવા લાગતા હતા.
રત્નકાઞ્ચનકાન્તો ઽસાવ્ આદદે છત્ત્રમ્ આતતમ્ । સન્ધ્યાભ્રતારેન્દુનદીવ્યાપ્તં મેરુર્ ઇવામ્બરમ્
મણિ અને સોનાની તેજસ્વિતા સાથે તે વિશાળ છત્રી ધારણ કરે છે, જેમ સંધ્યાના વાદળો, તારાઓ અને નદીઓથી આવરાયેલો મેરુ પર્વત આકાશને વ્યાપી જાય છે તેમ.
ભૂષિતસ્ સવિલાસાભિર્ બાલવલ્લીભિર્ આવૃતઃ । રત્નપુષ્પાંશુકાકીર્ણઃ કલ્પવૃક્ષ ઇવાબભૌ
રંગીન અને રમૂજી કળીઓથી શોભાયમાન, ચારે બાજુથી ઘેરાયેલો, રત્નો, ફૂલો અને કપડાંથી છવાયેલો, એ એવો તેજસ્વી લાગતો હતો જેમ કે ઇચ્છિત ફળ આપતો વૃક્ષ.