પ્રાણાપાનપ્રવાહેણ મુક્તમ્ અન્તમ્ ઉપાગતમ્ । સંશાન્તાવયવસ્પન્દં નિર્વાત ઇવ ષણ્ડકમ્
પ્રાણ અને અપાનના પ્રવાહથી મુક્ત થઈને, તે અંતિમ અવસ્થાએ પહોંચી ગયું હતું; તેના અંગો સંપૂર્ણ શાંત હતા, જાણે પવન વગરની નળીની ઝાડીઓ હોય એમ.
પાણ્ડુરાનનમ્ આમ્લાનં વૃક્ષપર્ણમ્ ઇવારસમ્ । શવીભૂતમ્ અનાહ્લાદં છિન્નનાલમ્ ઇવામ્બુજમ્
તેનું ચહેરું પીળું અને કુમળું હતું, જાણે વૃક્ષનું રસવિહીન પાન; તે નિર્જીવ અને આનંદ વિના હતું, જાણે કટેલી ડાળવાળું કમળ હોય એમ.
વિપર્યસ્તેક્ષણં પ્રાતર્ મજ્જત્તારમ્ ઇવામ્બરમ્ । સાવગ્રહમ્ ઇવ ગ્રામં સર્વતઃ પાંસુધૂસરમ્
તેની આંખો ઉલટી થઈ ગઈ હતી, જાણે વહેલી સવારના આકાશમાં અંધકાર છવાઈ જાય; આખું શરીર ધૂળથી ઢંકાઈ ગયું હતું, જાણે કોઈ ગામ દુઃખી હાલતમાં ધૂળથી છવાઈ ગયું હોય.
બાષ્પક્લિન્નમુખૈર્ દીનૈઃ કરુણાક્રન્દકારિભિઃ । આવૃતં બન્ધુભિઃ ખિન્નૈઃ કુરરૈર્ ઇવ પાદપમ્
દુઃખી સંબંધીઓ, જેમના ચહેરા આંસુથી ભીંજાઈ ગયા હતા અને જે દુઃખથી રડતા હતા, એ બધાએ તેને ઘેરી લીધો હતો; એ દૃશ્ય એવું લાગતું હતું, જાણે દુઃખી બગલાઓ વૃક્ષને ઘેરી બેઠા હોય.
સેતુભઙ્ગગલદ્વારિમ્લાયમાનમુખાબ્જયા । નલિન્યા સમધર્મિણ્યા ભાર્યયા પાદયોશ્ શ્રિતમ્
તેના પગ પાસે તેની પત્ની બેઠી હતી, જેના ચહેરા પરનું કુમળું સૌંદર્ય મલિન થઈ ગયું હતું; એ દૃશ્ય એવું લાગતું હતું, જાણે કોઈ તળાવનું પુલ તૂટી ગયું હોય અને પાણી ઓગળી ગયું હોય, તેમ એ પણ પતિના દુઃખમાં ભાગીદાર બની હતી.
તારાક્રન્દરણદ્રૂઢપ્રલાપાલાપમુગ્ધયા । માત્રા ગૃહીતં ચિબુકે નવવ્યઞ્જનલાઞ્છિતે
માતાએ, પુત્રના વિયોગના દુઃખથી ગભરાઈને, તેના યુવાનીના ચિહ્નોથી શોભતા ચિબુકને પકડી રાખ્યો હતો અને દુઃખથી ભરેલા શબ્દો બોલતી હતી.
અન્યૈઃ પાર્શ્વગતૈર્ દીનૈસ્ સ્રવદસ્રુમુખૈર્ જનૈઃ । શ્રિતં ગલદવશ્યાયૈશ્ શુષ્કપર્ણૈર્ ઇવ દ્રુમમ્
બીજા દુઃખી લોકો પણ તેની બાજુમાં ઉભા હતા, જેમના ચહેરા પર આંસુ વહેતા હતા; તેઓ બેઉપાય બનીને તેને ચોંટેલા હતા, જાણે સુકાઈ ગયેલા પાંદડા વૃક્ષને ચોંટેલા હોય.
વિયોગભીત્યા સંયોગપરિહારપરૈર્ ઇવ । દૂરં પ્રવિસૃતૈર્ અઙ્ગૈર્ અનાત્મીયૈર્ ઇવાવૃતમ્
જાણે વિયોગનો ડર હોય એમ, એના અંગો દૂર દૂર ફેંકાયા હોય, અને જાણે એ અંગો હવે એની પોતાની જ ન હોય એવી રીતે ઢાંકાયેલા લાગતા.
પરસ્પરમ્ અલગ્નાભ્યામ્ ઓષ્ઠાભ્યાં દશનૈશ્ શનૈઃ । સવિરાગમ્ ઇવામ્લાનૈર્ હસન્તં સ્વાત્મજીવિતમ્
એના હોઠો એકબીજાને લાગ્યા નહોતા, દાંતથી ધીમે ધીમે સ્પર્શાતા, જાણે પોતાનાં પ્રાણ માટે ફિક્કું, મરઘટું સ્મિત કરતું હોય.
મૌનં ધ્યાનમ્ ઇવાપન્નં પઙ્કાદ્ ઇવ વિનિર્મિતમ્ । અપ્રબોધાય સંસુપ્તં વિશ્રામ્યન્તમ્ ઇવોચ્ચકૈઃ
જાણે મૌન ધ્યાનમાં લીન હોય, કે કાદવમાંથી ઘડાયું હોય, ઊંઘમાં ઢળી ગયું હોય અને ઊંડા આરામમાં હોય, જાગૃત થવાનું નામ ન લેતું.
બાન્ધવાક્રન્દસંરમ્ભકોલાહલગતા ગિરઃ । સ્નેહભાવવિચારાર્થં શૃણ્વન્તમ્ ઇવ યત્નતઃ
એ જાણે કટુંબજનોના રડવાના અને હલચલભર્યા અવાજો ધ્યાનથી સાંભળતું હોય, પ્રેમના સંબંધનો અર્થ સમજવા માટે પ્રયત્નશીલ હોય.
અથ તત્કાલકલ્લોલપ્રલાપાકુલચેષ્ટિતૈઃ । સોરસ્તાડનમ્ ઉચ્છૂનનેત્રવારિભિર્ આપ્લુતૈઃ
પછી એ સમયે, દુઃખના આઘાતથી આંખો ફૂલીને, સતત વહી રહેલા આંસુઓમાં એ લપસાઈ ગયું, અને આસપાસના લોકોના ઉલટાં-પલટાં હાવભાવ અને ઉન્માદભરી વાતો વચ્ચે બધું ભીંજાઈ ગયું.
ક્રમેણ સ્વજનૈઃ ક્ષુબ્ધૈસ્ તારાક્રન્દિતઘર્ઘરૈઃ । નિષ્કાલિતમ્ અમઙ્ગલ્યમ્ અપુનર્દર્શનાય તૈઃ
થોડા-થોડા કરીને, પોતાના જ ગભરાયેલા સગાંઓ દ્વારા, તાર જેવી ચીસો અને કરૂણ રડવાથી, એ શરમજનક રીતે, કદી પાછું ન જોવા મળે એવી રીતે, દૂર લઈ જવામાં આવ્યું.
નીતં શ્મશાનમ્ આશ્યાનવસાપઙ્કકલઙ્કિતમ્ । શુષ્કાશુષ્કજરત્ક્લિન્નકઙ્કાલશતસઙ્કુલમ્
એને સ્મશાનમાં લઈ જવામાં આવ્યું, જ્યાં ચરબી અને કાદવના ડાઘ હતાં, અને સુકાઈ ગયેલા, સડેલા અને ભીંજાયેલા હાડકાંઓના સૈંકડો ઢગલાં પડ્યા હતાં.
ગૃધ્રાભ્રચ્છન્નસૂર્યાંશુ ચિતાજ્વલનનિસ્તમઃ । શિવાશતમુખજ્વાલાજાલપલ્લવિતાવનિ
વાઘબાઘની વાદળ જેવી ટોળીઓએ સૂર્યકિરણોને ઢાંકી દીધા હતા; ચિતાની જ્વાળાઓએ અંધકારને ચીરી નાખ્યો હતો, અને જમીન પર અનેક શિયાળાઓના મોઢાંમાંથી નીકળતી અગ્નિની જ્વાળાઓ ફૂટી નીકળી હતી.
વહદ્રક્તસરિત્સ્નાતમદ્ગુકઙ્કોગ્રવાયસમ્ । રક્તાર્દ્રતન્ત્રીપ્રસરજાલબદ્ધજરત્ખગમ્
મોટા લોહીની નદીમાં સ્નાન કરેલું વૃદ્ધ પક્ષી, લોહીથી ભીંજાયેલા તંતુઓના જાળમાં ફસાયેલું, માગટ, ગીધ, કાગડો અને શિયાળ—all એના શરીરને ચીંધી રહ્યા છે.
તત્ર તે જ્વલને દીપ્તે ચક્રુસ્ તં ભસ્મસાચ્ છવમ્ । બાન્ધવાસ્ સલિલાપૂરં સમુદ્રા ઇવ વાડવે
ત્યાં, ધધકતા અગ્નિમાં, તેના સગાઓએ એ મૃતદેહને રાખમાં ફેરવી દીધો, જેમ વરસાદના મેઘોથી સમુદ્ર પાણીથી ભરાય છે.
ચિતિશ્ ચટચટાસ્ફોટૈશ્ શવમ્ આશુ દદાહ તમ્ । શુષ્કેન્ધનવદ્ ઉચ્છૂનજ્વાલાજાલજટાવતી
ચિતા, તીવ્ર તડતડાટ સાથે, એ મૃતદેહને ઝડપથી બળી નાખે છે; સુકાયેલા લાકડાની જેમ, તેની જ્વાળાઓ વાંકડિયા વાળ જેવી ઊંચી ઉઠે છે.
અત્યુલ્લસચ્ચટચટારવમુક્તગન્ધવ્યાપ્તામ્બુવાહપટલો ઽસ્થિચયં હુતાશઃ । દન્તી વિરન્ધ્રમ્ ઇવ વેણુવનં સમન્તાદ્ ઉદ્વાન્તમેદુરરસં દલયાં ચકાર
ઘનઘોર તડતડાટ સાથે ધૂમ્રપટ ફેલાવતી અગ્નિએ હાડકાંના ઢગલાને ઘેરી લીધા; અને હાથી જેમ બાંસના વનને તોડે તેમ, એ અગ્નિએ ચારે બાજુ મજ્જા અને રસ ફેલાવી દીધા.
અથાપશ્યદ્ અસૌ ગાધિસ્ સ્વાધિપીવરયા ધિયા । અન્તર્જલસ્થ એવાન્તર્ આત્મનાત્મન્ય્ અનિર્મલે
પછી ગાધિએ પોતાની ઉન્નત બુદ્ધિથી પોતાને પોતાની અંદર, જાણે પાણીમાં ડૂબેલા હોય તેમ, અશુદ્ધ અવસ્થામાં જોયા.
હૂનમણ્ડલપર્યન્તગ્રામોપાન્તનિવાસિનામ્ । શ્વપચાનાં સ્ત્રિયો ગર્ભે સ્થિતમ્ આત્માનમ્ આકુલમ્
તેણે જોયું કે તેની આત્મા ગામની સીમ પર રહેતા ચંડાળ લોકોમાંની એક સ્ત્રીના ગર્ભમાં, શમશાનની આજુબાજુ, ચિંતિત અવસ્થામાં રહી છે.
ગર્ભવાસભયાક્રાન્તં પીડિતં પેલવાઙ્ગકમ્ । શ્વપચીહૃદયે સુપ્તં શ્વવિષ્ઠાયામ્ ઇવાઙ્કુરમ્
તે ગર્ભમાં રહેવાના ડરથી પીડાયેલી, નબળી દેહવાળી, ચંડાળ સ્ત્રીના હૃદયમાં, જાણે શ્વાનના વિસ્ટામાં અંકુર સુતો હોય તેમ, પોતાને જોયા.
શનૈઃ પક્વતયા કાલે પ્રસૂતં મેચકચ્છવિમ્ । શ્વપચ્યા પ્રાવૃષેવાબ્દં શ્યાવમ્ આવલિતં મલૈઃ
સમય જતાં, જ્યારે ગર્ભ પક્વ થયો, ત્યારે તે ચંડાળ સ્ત્રીમાંથી, વરસાદ પછીના વાદળ જેવો, કાંઈક પીળો અને ગંદકીથી ઢંકાયેલો જન્મ્યો.
સમ્પન્નં શ્વપચાગારે શિશું શ્વપચવલ્લભમ્ । ઇતશ્ ચેતશ્ ચ ગચ્છન્તમ્ ઉત્પીડમ્ ઇવ યામુનમ્
એક શ્વપચના ઘરમા, શ્વપચને પ્રેમ કરતો એક બાળક, અહીંથી ત્યાં ફરતો, લહેરોથી ઉલઝળપળ થતી યમુના જેવી હાલતમાં હતો.
દ્વાદશાબ્દદશાં યાતં સંસ્થિતં ષોડશાબ્દિકમ્ । પીવરાંસમ્ ઉદારાઙ્ગં પયોદમ્ ઇવ મેદુરમ્
બાળક જ્યારે બાર વર્ષનો થયો અને પછી સોળ વર્ષનો થયો, ત્યારે તેનો શરીર મજબૂત, પહોળા ખભા અને સુંદર આકારવાળો હતો, ઘનઘોર વાદળ જેવો.
સારમેયપરીવારં વિહરન્તં વનાદ્ વનમ્ । નિઘ્નન્તં મૃગલક્ષાણિ પૌલિન્દીં સ્થિતિમ્ આસ્થિતમ્
તે બાળક કૂતરાઓની ટોળકી સાથે વનવન ભટકતો, હરણોના જૂથનો શિકાર કરતો અને પૌલિંદ લોકોની રીતિ પ્રમાણે જીવન જીવતો હતો.
તમાલં લતયેવાથ શ્રિતં શ્વપચકાન્તયા । સ્તનસ્તબકશાલિન્યા નવપલ્લવહસ્તયા
પછી, જેમ લતા તમાળ વૃક્ષને વળી જાય છે, તેમ શ્વપચની સુંદર દિકરી, નવપલ્લવ જેવી નાજુક હાથે અને સ્તનકુંજોથી શોભાયમાન, તેને મળીને રહી.
શ્યામયા કલિકાજાલદશનામલમાલયા । નવવલ્લભયા ભૂરિવિલાસવલિતાઙ્ગયા
કાળી છોકરી, કળિયાંની વણેલી વણમાલથી શોભતી, સફેદ દાંતવાળી, નવા પ્રેમી સાથે, રમતી રમતી એના અંગો લહેરાતા હતા.
વિલસન્તં વનાન્તેષુ તયા સહ નવેષ્ટયા । શ્યામલં શ્યામયા ભૃઙ્ગં ભૃઙ્ગ્યેવ કુસુમર્દ્ધિષુ
વનના કિનારે, નવી સાથીની સાથે, કાળો યુવાન કાળી છોકરી સાથે રમતો હતો, જાણે ફૂલોમાં મધમાખી પોતાની સાથી સાથે રમે છે એમ.
નવપર્ણલતાપત્ત્રવસનં વ્યસનાન્તરમ્ । વિન્ધ્યકાન્તારમ્ આકારમ્ અભ્યાગતમ્ ઇવોદ્ભટમ્
તાજા પાંદડા અને વેલીઓના વસ્ત્ર પહેરીને, જુદી જ મુશ્કેલીમાં, જાણે વિંધ્યના જંગલમાં હમણાં જ આવ્યો હોય એવો જંગલી દેખાતો હતો.